Uống một ly sữa tươi hay ăn các món chế biến từ sữa là thói quen dinh dưỡng quen thuộc của nhiều gia đình để bồi bổ sức khỏe. Thế nhưng, không ít người lại gặp phải tình trạng ấm ách bụng, đầy hơi hoặc nổi mẩn đỏ chỉ sau một thời gian ngắn sử dụng. Rất nhiều người thường gộp chung tất cả các phản ứng khó chịu này và gọi là "dị ứng sữa", từ đó tự ý kiêng khem mù quáng.
Trên thực tế, dị ứng đạm sữa và không dung nạp lactose là hai vấn đề sức khỏe hoàn toàn khác nhau [1]. Dị ứng sữa là một phản ứng bất thường của hệ thống miễn dịch trước các protein có trong sữa [2]. Ngược lại, không dung nạp lactose đơn thuần là một rối loạn tiêu hóa xảy ra khi ruột non không sản xuất đủ men để xử lý lượng đường tự nhiên của sữa [2].
Bản chất khác nhau: Hệ thống miễn dịch hay thiếu hụt enzyme?
Điểm mấu chốt để phân biệt hai tình trạng này nằm ở cơ chế phát sinh vấn đề bên trong cơ thể. Khi một người mắc chứng dị ứng sữa bò, hệ thống miễn dịch nhận diện nhầm các protein trong sữa là tác nhân gây hại [2]. Hai thành phần protein chính gây ra phản ứng dị ứng này là casein và đạm whey (như beta-lactoglobulin) [2], [3]. Các phản ứng dị ứng đạm sữa có thể diễn ra thông qua kháng thể IgE hoặc không qua trung gian IgE [3]. Do hệ miễn dịch bị kích hoạt, phản ứng có thể lan rộng ra toàn thân chứ không chỉ khu trú ở đường ruột [1].
Trái lại, không dung nạp lactose hoàn toàn không có sự tham gia của hệ miễn dịch [1]. Đây là một trong những dạng không dung nạp thực phẩm phổ biến nhất ở con người [4]. Hiện tượng này xuất hiện khi hoạt tính của men lactase bị suy giảm tại diềm bàn chải của niêm mạc ruột non [4]. Men lactase có nhiệm vụ phân cắt đường lactose thành các loại đường đơn dễ hấp thu hơn.
Khi cơ thể thiếu hụt enzyme lactase hoặc khi lượng lactose nạp vào quá nhiều, lượng đường này sẽ không được tiêu hóa hết [2]. Phần lactose dư thừa này sau đó di chuyển xuống ruột già và bị hệ vi sinh vật đường ruột lên men [4]. Quá trình lên men này sinh ra nhiều khí và axit, từ đó trực tiếp gây ra các triệu chứng khó chịu tại đường tiêu hóa [4], [5].
Dấu hiệu nhận biết: Điểm tương đồng và những khác biệt sinh tử
Sở dĩ hai tình trạng này thường bị đánh đồng là do các biểu hiện tại đường tiêu hóa của chúng rất giống nhau [4], [2]. Khi đường lactose bị vi khuẩn ruột lên men, người bệnh thường cảm thấy đau bụng, đầy hơi, xì hơi nhiều và tiêu chảy [4], [5]. Mức độ nặng nhẹ của các triệu chứng này có sự dao động rất lớn giữa người này với người khác, thậm chí thay đổi ở các lần ăn uống khác nhau trên cùng một người [4], [5]. Do sự tương đồng này, các triệu chứng đường tiêu hóa của không dung nạp lactose rất dễ bị gắn nhãn nhầm thành triệu chứng dị ứng sữa bò [4], [5].
Tuy nhiên, dị ứng đạm sữa lại tiềm ẩn nguy cơ nguy hiểm hơn nhiều. Dị ứng sữa bò có thể biểu hiện ở đường tiêu hóa, trên da, đường hô hấp hoặc kích hoạt phản ứng toàn thân như sốc phản vệ [1]. Người bị dị ứng đạm sữa có thể xuất hiện các tổn thương ngoài da hoặc suy hô hấp [3]. Thậm chí, các triệu chứng đường tiêu hóa ở người dị ứng đạm sữa thường nặng nề hơn, bao gồm mất máu qua đường trực tràng và tiêu chảy nghiêm trọng [3].
Trong khi đó, không dung nạp lactose nhìn chung là một tình trạng lành tính [1]. Các triệu chứng của không dung nạp lactose chỉ giới hạn ở đường tiêu hóa chứ không bao giờ gây ra phát ban, khó thở hay sốc phản vệ đe dọa tính mạng [1].
Một nghiên cứu dịch tễ năm 2023 khảo sát trên 1.992 học sinh từ 15 đến 18 tuổi tại Mexico đã chỉ ra sự khác biệt rõ rệt về biểu hiện giữa hai nhóm [6]. Kết quả nghiên cứu cho thấy những thanh thiếu niên bị dị ứng sữa bò ít gặp các triệu chứng tiêu hóa hơn so với người không dung nạp lactose, với mức ý nghĩa p = 0.036 [6]. Bù lại, nhóm bị dị ứng sữa bò lại gặp nhiều biểu hiện ở da với p < 0.001 và các vấn đề đường hô hấp với p = 0.028 [6]. Điều này khẳng định biểu hiện ngoài da và hô hấp là dấu hiệu nhận diện đặc trưng của dị ứng sữa bò [6].
Các nghiên cứu làm sáng tỏ tỷ lệ và mối quan hệ giữa hai tình trạng
Nhiều người lầm tưởng rằng đã dị ứng sữa thì chắc chắn cũng không dung nạp được đường lactose. Tuy nhiên, một nghiên cứu thực hiện năm 2016 tại Ba Lan đã kiểm tra mối liên hệ này trên trẻ em [7]. Nghiên cứu so sánh nhóm 48 trẻ được chẩn đoán dị ứng đạm sữa bò phụ thuộc IgE với nhóm đối chứng gồm 40 trẻ cùng độ tuổi có niêm mạc ruột non bình thường và đã loại trừ dị ứng thức ăn [7]. Tất cả trẻ đều được nội soi thực quản dạ dày tá tràng kết hợp sinh thiết để đo hoạt tính men lactase [7].
Kết quả cho thấy hoạt tính men lactase trung bình ở nhóm trẻ dị ứng là 5,6 U/1 g, thấp hơn mức 8,64 U/1 g ở nhóm đối chứng [7]. Hiện tượng thiếu hụt men lactase được ghi nhận ở 6 trên tổng số 48 trẻ thuộc nhóm dị ứng [7]. Trong khi đó, ở nhóm đối chứng không bị dị ứng, tỷ lệ thiếu hụt lactase là 20%, tương đương với tỷ lệ chung của người dân Ba Lan [7].
Nghiên cứu cũng ghi nhận hoạt tính lactase suy giảm xuất hiện phổ biến hơn có ý nghĩa thống kê ở những trẻ lớn tuổi hơn [7]. Tình trạng giảm men lactase cũng xuất hiện nhiều hơn ở các trẻ có teo nhung mao ruột, dù sự khác biệt này chưa đạt mức ý nghĩa thống kê [7]. Quan trọng nhất, các nhà nghiên cứu kết luận rằng chứng không dung nạp lactose thực tế lại ít gặp hơn ở trẻ dị ứng đạm sữa bò phụ thuộc IgE [7]. Vì lactose có vai trò tích cực đối với khẩu phần ăn, việc tự ý đổi sang sữa công thức không chứa lactose cho trẻ dị ứng sữa là điều không cần thiết [7].
Về mặt dịch tễ học, dị ứng đạm sữa có tỷ lệ lưu hành trong dân số nói chung vào khoảng 1 đến 3% [1]. Tỷ lệ dị ứng này cao nhất ở trẻ sơ sinh và giảm dần, trở nên thấp nhất ở người trưởng thành [1]. Mặc dù dị ứng sữa có thể gây bệnh nặng hoặc tử vong, việc loại bỏ hoàn toàn đạm sữa khỏi chế độ ăn đem lại tiên lượng điều trị rất tốt [1]. Ngược lại, tình trạng không dung nạp lactose nguyên phát lại có xu hướng gia tăng theo tuổi, phần lớn xuất hiện vào cuối thời thơ ấu hoặc tuổi trưởng thành và kéo dài suốt đời [1]. Tình trạng này có mối liên hệ mật thiết với chủng tộc, xuất hiện nhiều nhất ở các quần thể người da sẫm màu và thấp nhất ở người Bắc Âu [1]. Nghiên cứu năm 2023 trên 1.992 thanh thiếu niên Mexico cũng ghi nhận tỷ lệ dị ứng sữa bò là 1,4% và tỷ lệ không dung nạp lactose là 0,5% [6].
Phương pháp xác định đúng bệnh tránh kiêng khem sai lầm
Việc phân biệt đúng giữa dị ứng đạm sữa và không dung nạp lactose là yêu cầu mang tính quyết định để tránh những can thiệp sai lầm [2]. Sự nhầm lẫn giữa hai tình trạng này có thể dẫn đến chẩn đoán sai hoặc chậm trễ, kéo theo các rủi ro dinh dưỡng do hạn chế ăn uống không đúng cách [2].
Đối với chứng không dung nạp lactose, y học hiện nay có phương pháp kiểm tra rõ ràng. Tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán không dung nạp lactose là thực hiện xét nghiệm đo lượng hydro trong khí thở sau khi người bệnh uống từ 25 đến 50 g lactose [3]. Khi ruột không hấp thu được đường, vi khuẩn sẽ lên men tạo khí hydro, lượng khí này ngấm vào máu và đào thải qua hơi thở.
Đối với dị ứng đạm sữa, quy trình đánh giá đòi hỏi các xét nghiệm miễn dịch để tìm kháng thể IgE đặc hiệu hoặc theo dõi phản ứng không qua trung gian IgE dưới sự giám sát y tế [3]. Người bệnh tuyệt đối không nên tự ý chẩn đoán dựa trên cảm tính để tránh loại bỏ thực phẩm không cần thiết.
Một hiểu lầm khác trong cộng đồng là cho rằng sữa tươi chưa qua xử lý đồng hóa sẽ dễ tiêu hơn sữa đã đồng hóa. Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, bắt chéo năm 2003 trên 44 người lớn có khả năng dung nạp lactose nhưng từng khẳng định bản thân chỉ uống được sữa chưa đồng hóa đã kiểm tra giả thuyết này [8]. Thử nghiệm kéo dài trong 5 ngày với cả hai loại sữa và kết quả cho thấy không có bất kỳ sự khác biệt nào về triệu chứng [8]. Khoảng một nửa số người tham gia dung nạp tốt hơn với sữa đồng hóa và nửa còn lại dung nạp tốt hơn với sữa chưa đồng hóa [8]. Điều này chứng minh quá trình đồng hóa sữa không phải là nguyên nhân gây ra các phản ứng khó chịu chủ quan của người dùng [8].
Ai nên đặc biệt thận trọng khi dùng sữa?
Nhóm đối tượng đầu tiên cần cảnh giác cao độ là trẻ nhũ nhi. Vì sữa bò là một trong những thực phẩm đầu tiên được đưa vào cơ thể người, đây cũng là loại thức ăn sớm nhất có thể gây ra các phản ứng bất lợi [2]. Phụ huynh cần theo dõi sát sao nếu trẻ có dấu hiệu đi ngoài phân nhầy máu, nôn trớ liên tục, thở khò khè hoặc sưng môi, nổi mày đay sau khi bú [1], [3]. Đây là các dấu hiệu cảnh báo dị ứng đạm sữa nguy hiểm cần can thiệp y tế ngay lập tức [1], [3].
Nhóm đối tượng thứ hai là những người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS). Các triệu chứng của hội chứng ruột kích thích và không dung nạp lactose có sự trùng lặp đáng kể [3]. Những bệnh nhân IBS mắc kèm chứng kém tiêu hóa lactose thường nhạy cảm hơn khi sử dụng các sản phẩm từ sữa so với người kém tiêu hóa lactose nhưng không bị IBS [3]. Do đó, việc kiểm tra và đánh giá tình trạng không dung nạp lactose là bước quan trọng cần cân nhắc trước khi kết luận một người mắc hội chứng ruột kích thích [3].
Nhóm đối tượng thứ ba là thanh thiếu niên và người trưởng thành bắt đầu nhận thấy bụng đầy trướng sau khi uống sữa tươi. Do hoạt tính của men lactase tự nhiên có xu hướng thoái triển dần khi lớn lên, việc cảm thấy khó tiêu hóa sữa ở tuổi trưởng thành là một diễn tiến sinh lý phổ biến của chứng không dung nạp lactose [1].
Hướng dẫn điều chỉnh chế độ ăn uống khoa học
Chiến lược dinh dưỡng cho hai tình trạng này hoàn toàn tách biệt và không thể áp dụng thay thế cho nhau.
Đối với trẻ sơ sinh bú sữa công thức, sự phân định này mang tính sống còn [2]. Trẻ được xác định không dung nạp lactose cần được nuôi dưỡng bằng loại sữa công thức giảm lượng lactose hoặc hoàn toàn không chứa lactose [2]. Trong khi đó, trẻ bị dị ứng đạm sữa bò bắt buộc phải sử dụng sữa công thức chứa đạm thủy phân hoàn toàn hoặc sữa công thức axit amin để hệ miễn dịch không nhận diện được chuỗi protein nguyên vẹn [2]. Việc cho trẻ dị ứng đạm sữa uống sữa không lactose là hoàn toàn vô tác dụng vì các protein casein và whey vẫn còn nguyên vẹn trong sản phẩm [2], [3].
Đối với người lớn bị không dung nạp lactose, việc quản lý triệu chứng đơn giản và dễ chịu hơn nhiều [1]. Tình trạng này có thể được cải thiện tốt bằng cách giảm bớt lượng sữa uống mỗi lần hoặc sử dụng các chế phẩm bổ sung men phân giải lactose [1]. Người không dung nạp lactose không nhất thiết phải kiêng sữa tuyệt đối mà có thể chia nhỏ lượng sữa trong ngày, dùng chung với các bữa ăn khác hoặc lựa chọn các sản phẩm đã qua lên men tự nhiên.
Tóm lại, dị ứng đạm sữa là một phản ứng miễn dịch nguy hiểm cần loại trừ hoàn toàn protein sữa, trong khi không dung nạp lactose là vấn đề thiếu enzyme có thể kiểm soát linh hoạt. Người tiêu dùng khi gặp các dấu hiệu bất thường sau khi uống sữa nên đến các cơ sở y tế để được thăm khám chính xác. Hiểu đúng bản chất cơ thể sẽ giúp bạn xây dựng chế độ dinh dưỡng an toàn mà không tước bỏ đi nguồn dưỡng chất quý giá từ sữa.