Địa y Iceland trị viêm họng: Tác dụng làm dịu hay kháng khuẩn thật?

Băn khoăn về tác dụng thực sự của địa y Iceland

Khi thời tiết thay đổi, cảm giác đau rát, khô khốc ở cổ họng là nỗi ám ảnh thường trực của rất nhiều người. Để đối phó với tình trạng khó chịu này, các sản phẩm viên ngậm thảo dược chiết xuất từ thiên nhiên đang được tìm kiếm ngày một nhiều hơn. Trong số đó, địa y Iceland (tên khoa học là Cetraria islandica) nổi lên như một thành phần quen thuộc trong các sản phẩm ngậm hỗ trợ đường hô hấp.

Nhiều người tiêu dùng vẫn băn khoăn liệu loại thảo dược này có thực sự diệt được vi khuẩn gây bệnh hay chỉ đơn thuần mang lại cảm giác dễ chịu tức thì. Câu trả lời dựa trên các dữ liệu khoa học là địa y Iceland chủ yếu đóng vai trò làm dịu, giảm kích ứng và hỗ trợ bảo vệ niêm mạc miệng - hầu họng ^[1]. Bằng chứng lâm sàng trực tiếp chứng minh khả năng kháng khuẩn, tiêu diệt mầm bệnh tại họng của loại thảo dược này hiện vẫn còn rất thiếu hụt ^[2].

Cơ chế phủ màng bảo vệ niêm mạc hầu họng

Địa y Iceland (Cetraria islandica) từ lâu đã được ghi nhận trong y học tự nhiên như một liệu pháp cho các chứng viêm và khô niêm mạc vùng hầu họng ^[1]. Cấu tạo tự nhiên của loài thực vật biểu sinh này chứa các hợp chất có khả năng tạo màng che phủ, hỗ trợ chống viêm và bảo vệ bề mặt mô mềm ^[1].

Khi được bào chế dưới dạng viên ngậm, các hoạt chất hòa tan dần trong miệng sẽ bao bọc lấy lớp niêm mạc đang bị tổn thương ^[1]. Lớp màng nhầy cơ học này ngăn không khí khô hoặc các yếu tố kích thích tiếp xúc trực tiếp với các đầu dây thần kinh cảm giác ở cổ họng ^[1]. Nhờ đó, người bệnh sẽ cảm thấy giảm bớt tình trạng khô rát miệng, bớt đau và giảm khàn tiếng do kích ứng cơ học ^[1].

Tác dụng này mang tính chất cơ học và bảo vệ tại chỗ hơn là một phản ứng dược lý tiêu diệt vi sinh vật ^[1]. Người dùng không nên nhầm lẫn giữa tác động làm dịu bề mặt với tác dụng kháng sinh đặc hiệu ^[2].

Nghiên cứu lâm sàng về viên ngậm địa y Iceland

Dữ liệu lâm sàng về hiệu quả của địa y Iceland trên người bệnh hiện nay còn rất khiêm tốn ^[2]. Một trong những thử nghiệm lâm sàng đáng chú ý được công bố vào năm 1997 nhằm đánh giá nồng độ cần thiết và hiệu quả điều trị của viên ngậm địa y Iceland đối với tình trạng kích ứng, khô niêm mạc họng ^[1].

Thử nghiệm ngẫu nhiên này được tiến hành trên 61 bệnh nhân vừa trải qua phẫu thuật vách ngăn mũi ^[1]. Đây là nhóm bệnh nhân điển hình phải chịu đựng cảm giác khô rát và viêm khoang miệng dữ dội do mũi bị bịt kín bởi bấc mũi, buộc họ phải thở hoàn toàn bằng miệng ^[1]. Các nhà nghiên cứu chia bệnh nhân thành 3 nhóm tương ứng với 3 nồng độ hoạt chất khác nhau, theo dõi từ ngày thứ nhất đến ngày thứ năm sau mổ ^[1].

Các tiêu chí được ghi nhận gồm có: mức độ phủ màng nhầy, tình trạng khô, viêm của niêm mạc, hạch bạch huyết, tình trạng lưỡi, khả năng dung nạp thuốc, cùng các triệu chứng như khàn tiếng và đau họng ^[1]. Kết quả nghiên cứu cho thấy, việc điều trị bằng địa y Iceland làm giảm trực tiếp các biến đổi bệnh lý quan sát được trên niêm mạc ^[1].

Điều thú vị là không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa 3 nhóm nồng độ thử nghiệm ^[1]. Các tác giả kết luận rằng liều dùng 0,48 g mỗi ngày (tương đương 10 viên ngậm Isla-Moos mỗi ngày) là mức điều trị đủ hiệu quả ^[1]. Thử nghiệm cũng ghi nhận địa y Iceland là một lựa chọn điều trị an toàn, không gây tương tác và không xuất hiện tác dụng phụ đối với các trường hợp viêm niêm mạc miệng sau phẫu thuật mũi, sau đặt nội khí quản hoặc nhiễm trùng họng đơn giản ^[1].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù nghiên cứu năm 1997 cho thấy kết quả khả quan về mặt làm dịu triệu chứng, bức tranh tổng thể về mặt khoa học của địa y Iceland vẫn còn nhiều khoảng trống [1, 7]. Theo một bài tổng quan công bố năm 2022 về chi Cetraria, đây vẫn là một trong những nhóm sinh vật ít được nghiên cứu nhất về mặt dược lý ^[2].

Bài tổng quan năm 2022 chỉ ra rằng, phần lớn các khảo sát dược lý nhằm chứng minh công dụng truyền thống của Cetraria islandica chỉ mới dừng lại ở quy mô chiết xuất thô ^[2]. Đáng lưu ý, các thí nghiệm này chủ yếu được tiến hành trong ống nghiệm (in vitro) hoặc trên mô hình động vật, rất ít nghiên cứu đi sâu vào các hợp chất cô lập tinh khiết ^[2]. Tổng quan cũng nhấn mạnh rằng tính đến năm 2022, chưa có các thử nghiệm lâm sàng đầy đủ để đánh giá toàn diện về tính an toàn, hiệu quả điều trị và độc tính của chi này ^[2].

Một nghiên cứu thực nghiệm vào năm 2011 trên chuột Wistar bị tổn thương gan do carbon tetrachloride cũng cho thấy chiết xuất Cetraria islandica đơn thuần (liều 21,56 mg/kg thể trọng/ngày trong 28 ngày) hoặc kết hợp với magie giúp bảo vệ gan và kích thích miễn dịch thông qua việc bình thường hóa men gan TGO, TGP, bilirubin và cải thiện chức năng thực bào của bạch cầu trung tính ^[3]. Tuy nhiên, đây là dữ liệu trên mô hình động vật bị bệnh lý gan, không thể dùng để ngoại suy rằng địa y có khả năng kháng khuẩn trực tiếp hay điều trị nhiễm trùng họng ở người ^[3]. Do đó, việc coi địa y Iceland như một giải pháp thay thế thuốc kháng sinh là nhận định thiếu căn cứ khoa học vững chắc ^[2].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị viêm họng

Sai lầm phổ biến nhất của người bệnh là đồng nhất cảm giác giảm đau rát với việc vi khuẩn đã bị tiêu diệt hoàn toàn. Nhiều người khi bị đau họng thường tự ý tìm mua các loại viên ngậm thảo dược và tin rằng chúng có thể chữa khỏi bệnh mà không cần can thiệp y tế.

Trên thực tế, viêm họng có thể bắt nguồn từ rất nhiều nguyên nhân, bao gồm kích ứng do thở miệng, trào ngược, không khí khô, nhiễm virus hoặc nhiễm khuẩn nghiêm trọng ^[1]. Thảo dược như địa y Iceland hỗ trợ tốt cho việc làm ẩm, bảo vệ bề mặt tổn thương và xoa dịu cảm giác khó chịu tại chỗ ^[1]. Nhưng nếu nguyên nhân là do vi khuẩn, việc chỉ dựa vào thảo dược tạo màng sẽ không loại bỏ được căn nguyên bệnh ^[2].

Ngược lại, thói quen lạm dụng kháng sinh khi vừa chớm đau họng cũng là một sai lầm nguy hiểm. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 239 bệnh nhân bị đau họng cấp nghi do liên cầu khuẩn tan máu beta nhóm A (GABHS) tại Hà Lan năm 1996 đã chỉ rõ: kháng sinh penicillin V chỉ mang lại lợi ích lâm sàng ở nhóm bệnh nhân thực sự dương tính với vi khuẩn GABHS (chiếm 46% số bệnh nhân) ^[4]. Ở nhóm này, penicillin giúp rút ngắn thời gian hồi phục từ 1-2 ngày và làm giảm tỷ lệ mang vi khuẩn sau 2 ngày điều trị xuống 4% so với 75% ở nhóm giả dược ^[4]. Với các trường hợp không do vi khuẩn GABHS, kháng sinh hoàn toàn không mang lại lợi ích thiết thực ^[4].

Bên cạnh đó, không phải biện pháp hỗ trợ nào cũng đem lại tác dụng như kỳ vọng. Ví dụ, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2004 trên 148 quân nhân Na Uy bị đau họng cho thấy viên ngậm sữa non hoàn toàn không mang lại tác dụng giảm đau hay rút ngắn thời gian hồi phục so với giả dược; cả ba nhóm đều giảm đau khoảng 50% sau 6 ngày theo diễn tiến tự nhiên ^[5]. Vì vậy, việc hiểu đúng bản chất tạo màng cơ học của địa y Iceland sẽ giúp người dùng có kỳ vọng thực tế, không coi đây là "thần dược" trị bách bệnh [1, 7].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Nghiên cứu trên bệnh nhân sau mổ vách ngăn mũi ghi nhận viên ngậm địa y Iceland có độ dung nạp tốt, không gây tương tác và không ghi nhận tác dụng phụ trong thời gian theo dõi ngắn ngày ^[1]. Tuy nhiên, các dữ liệu tổng quan cho thấy vẫn thiếu các đánh giá lâm sàng chặt chẽ về độ an toàn lâu dài và độc tính trên diện rộng ^[2].

Những người bị đau họng dữ dội, đau họng kèm theo sốt cao, nổi hạch cổ hoặc triệu chứng không thuyên giảm sau vài ngày không nên tự điều trị tại nhà bằng thảo dược. Đây có thể là dấu hiệu cảnh báo của viêm amidan hoặc viêm họng do vi khuẩn, đòi hỏi phải được thăm khám y tế cẩn thận [3, 5].

Hiện nay, các nghiên cứu lâm sàng của địa y Iceland mới chỉ được ghi nhận trên nhóm người trưởng thành hoặc bệnh nhân phẫu thuật cụ thể ^[1]. Hoàn toàn chưa có dữ liệu nghiên cứu đầy đủ trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ [1, 7]. Những đối tượng nhạy cảm này hoặc người có bệnh nền mạn tính cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm ngậm nào.

Gợi ý cách áp dụng trong đời sống

Người tiêu dùng có thể cân nhắc sử dụng viên ngậm địa y Iceland như một giải pháp hỗ trợ không dùng thuốc trong các trường hợp cảm thấy cổ họng bị khô khốc, rát buốt do nói nhiều, do thời tiết hanh khô hoặc sau khi trải qua can thiệp đường thở như đặt ống nội khí quản, phẫu thuật mũi ^[1].

Theo liều lượng đã được kiểm chứng trên lâm sàng, mức sử dụng được khuyến nghị là 0,48 g chiết xuất mỗi ngày (tương đương khoảng 10 viên ngậm chứa hoạt chất tương ứng chia đều trong ngày) ^[1]. Khi sử dụng, nên ngậm từ từ trong miệng để dịch chiết tan chậm và phủ đều khắp niêm mạc hầu họng, không nên nhai nát hoặc nuốt chửng ngay ^[1].

Bên cạnh viên ngậm thảo dược, người bệnh cần duy trì thói quen uống đủ nước ấm để giữ ẩm đường hô hấp tự nhiên, súc họng bằng nước muối sinh lý và nghỉ ngơi hợp lý. Nếu tình trạng đau rát cổ họng kéo dài dai dẳng, xuất hiện khó nuốt, sốt hoặc mệt mỏi toàn thân, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân và dùng thuốc trúng đích ^[4].

Tóm lại, địa y Iceland là một lựa chọn tự nhiên hữu ích với cơ chế bao phủ và làm dịu niêm mạc họng bị tổn thương cơ học rất hiệu quả ^[1]. Dù vậy, người dùng cần tỉnh táo nhận thức rõ ranh giới: đây là biện pháp giảm bớt triệu chứng khó chịu tại chỗ chứ không phải là giải pháp kháng khuẩn thay thế y khoa [1, 7].