Nhiều người tìm đến các vị thuốc cổ truyền để giảm đau nhức xương khớp mỗi khi trái gió trở trời. Đinh công (thân cây thuộc chi Erycibe, phổ biến là Erycibe obtusifolia, dân gian hay gọi là Bao công đằng) là một vị thuốc quen thuộc trong các bài thuốc trị phong thấp, đau khớp [1]. Tuy nhiên, dược liệu này tiềm ẩn độc tính thực thể nếu không dùng đúng cách hoặc tự ý tăng liều sắc uống [2].
Vậy Đinh công nên dùng như thế nào cho an toàn và hiệu quả? Câu trả lời ngắn gọn: Dược liệu này chỉ được dùng bằng đường uống khi đã qua chế biến kiểm soát độc tính, tuyệt đối không dùng đường tiêm truyền vì nguy cơ tử vong cấp tính [2]. Liều lượng an toàn trên người hiện chưa được ấn định cụ thể trong các thử nghiệm lâm sàng hiện đại, do đó người dùng phải tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn của thầy thuốc chuyên khoa và không tự ý phối ngũ bừa bãi.
Bối cảnh và thắc mắc phổ biến về Đinh công
Trong y học cổ truyền, thân cây Đinh công (Erycibe obtusifolia và Erycibe schmidtii) được sử dụng rộng rãi nhằm mục đích giảm sưng đau khớp và hỗ trợ trị viêm khớp dạng thấp [2, 5]. Sự sụt giảm nguồn dược liệu này ngoài tự nhiên đã dẫn tới việc người ta tìm kiếm các cây thay thế như Porana sinensis [2, 5].
Tuy vậy, nỗi lo về sự tích tụ độc chất trong cơ thể khi dùng kéo dài là hoàn toàn có cơ sở. Nhiều người bệnh thắc mắc: Sắc uống hằng ngày có làm suy gan, thận không? Chiết cồn hay đun nước tốt hơn? Uống liều bao nhiêu thì cơ thể chịu đựng được mà không gây độc? Các nghiên cứu dược lý hiện đại đã bắt đầu làm sáng tỏ các băn khoăn này.
Hoạt chất và cơ chế tác động của Đinh công
Để hiểu cách vị thuốc phát huy hiệu quả cũng như độc tính, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích sâu các thành phần bên trong thân cây Đinh công. Các nghiên cứu hóa thực vật ghi nhận cây chứa lượng lớn các hợp chất tự nhiên gồm scopoletin, scopolin và axit chlorogenic [2, 4]. Ngoài ra, từ loài Erycibe obtusifolia, một alkaloid nhóm tropane có tên gọi Baogongteng A đã được phân lập, có tác dụng gây co đồng tử và ứng dụng trong điều trị glôcôm [3].
Về cơ chế chống viêm và giảm đau, dịch chiết Đinh công hoạt động thông qua việc ức chế các chất trung gian gây viêm. Cụ thể, dịch chiết cồn 40% của Erycibe obtusifolia và Erycibe schmidtii có khả năng ức chế đáng kể sự tổng hợp prostaglandin E2 (PGE2) [1]. Đây là chất trung gian hóa học giữ vai trò cốt lõi kích hoạt phản ứng đau và sưng viêm ở các khớp.
Đáng chú ý, cơ chế giảm đau của Đinh công không bị đảo ngược bởi naloxone [1]. Điều này chứng minh tác dụng giảm đau của vị thuốc không phụ thuộc vào hệ thụ thể opioid (con đường giảm đau gây nghiện), mà đi qua con đường chống viêm ngoại vi [1]. Bên cạnh đó, thân cây Erycibe obtusifolia còn thể hiện đặc tính ức chế men xanthine oxidase – loại enzyme xúc tác chuyển hóa purin thành axit uric, mở ra triển vọng cho các bệnh lý liên quan đến căng thẳng oxy hóa và chuyển hóa [4].
Các nghiên cứu độc học và dược lý nói gì?
Để bảo đảm an toàn khi đưa vào cơ thể, độc tính và hiệu quả của Đinh công đã được kiểm tra trên các mô hình thực nghiệm động vật:
Nghiên cứu độc tính cấp của thân cây Erycibe obtusifolia năm 1998 tiến hành trên chuột nhắt trắng với các mức liều 10, 20 và 30 mg/kg theo hai đường dùng: uống và tiêm màng bụng [2]. Kết quả cho thấy toàn bộ chuột được tiêm màng bụng ở liều 10 mg/kg đều chết ngay lập tức [2]. Ngược lại, khi cho chuột uống dịch chiết ở các mức liều 10, 20 hoặc 30 mg/kg, không có con nào bị chết và được theo dõi sát sao trong ít nhất 2 tuần [2].
Tuy nhiên, việc uống dịch chiết lại làm thay đổi cùng lúc một số chỉ số chức năng gan và thận [2]. Sau 6 giờ dùng thuốc ở liều cao hơn, chuột bị tăng nồng độ men gan sGOT (AST), sGPT (ALT) và chỉ số nitơ urê máu (BUN), đồng thời giảm tỷ lệ thể tích hồng cầu (hematocrit) [2]. Đáng chú ý, các nhà nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ rõ ràng phụ thuộc liều giữa lượng thuốc đưa vào và mức độ biến đổi các chỉ số gan thận [2]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới chỉ thực hiện trên chuột trong thời gian ngắn, chưa đánh giá tích lũy mạn tính.
Nghiên cứu so sánh độc tính cấp và hoạt tính sinh học công bố năm 2013 đã thử nghiệm dịch chiết cồn 40% từ thân cây Erycibe obtusifolia, Erycibe schmidtii và loài thay thế Porana sinensis [1]. Kết quả ghi nhận dịch chiết cồn 40% của cả ba loài gần như không biểu hiện độc tính ở liều uống rất cao là 5 g/kg trên mô hình động vật [1].
Cả ba dịch chiết cồn này đều thể hiện tác dụng chống viêm rõ rệt trên các mô hình gây phù tai bằng xylene, viêm thực nghiệm bằng formalin và gây viêm túi khí bằng carrageenan [1]. Chúng cũng làm giảm mạnh số cơn quặn thắt do axit axetic và ức chế pha thứ hai của phản ứng liếm chân do formalin gây ra ở chuột [1]. Giới hạn ở đây là dữ liệu dựa trên dịch chiết cồn 40% tinh chế trên động vật, không phản ánh tương đương trực tiếp cách thức đun sắc thủ công tại nhà.
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng
Từ các dữ liệu hiện có, Đinh công cho thấy tiềm năng dược lý đáng kể trong việc ức chế phản ứng viêm, giảm đau khớp và ức chế các enzyme liên quan đến chuyển hóa axit uric [2, 8]. Việc kiểm soát chất lượng Đinh công hiện nay cũng đã có sự hỗ trợ của các phương pháp định tính và định lượng hiện đại như huỳnh quang phân giải thời gian hay sắc ký lỏng hiệu năng cao để chuẩn hóa hàm lượng scopoletin và scopolin [2, 4].
Dù vậy, giới hạn lớn nhất hiện nay là tuyệt đại đa số các bằng chứng an toàn và hiệu lực mới chỉ dừng lại ở mô hình động vật (chuột nhắt, thỏ) và thử nghiệm trong phòng thí nghiệm [1, 2, 7, 8]. Hoàn toàn chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người để thiết lập liều dùng tối ưu hay xác định chính xác liều tối đa hàng ngày tránh tích lũy độc chất. Do đó, không thể xem các dữ liệu trên động vật là bảo chứng an toàn tuyệt đối cho người bệnh sử dụng tự do.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng Đinh công
Một hiểu lầm hết sức nguy hiểm là suy nghĩ "thuốc nam thảo mộc thì uống bao nhiêu cũng không độc". Nghiên cứu đã chứng minh chỉ một lượng chiết xuất Đinh công đưa trực tiếp vào khoang bụng chuột đã gây tử vong tức thì, và đường uống liều cao vẫn gây tổn thương gan cấp (tăng men sGOT, sGPT) và suy giảm chức năng thận (tăng BUN) chỉ sau 6 giờ [2].
Hiểu lầm thứ hai là tự ý ngâm rượu hoặc tự sắc uống kéo dài với hy vọng trị dứt điểm viêm khớp. Bản chất các thành phần trong Đinh công chỉ mang lại hiệu quả giảm đau, giảm sưng viêm ngoại vi thông qua ức chế PGE2 [1], chứ không thể làm đảo ngược hay phục hồi hoàn toàn các tổn thương thoái hóa khớp đã hình thành.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng có thể dùng bất kỳ bộ phận nào của cây để đun uống. Các nghiên cứu chuẩn hóa hầu hết đều sử dụng thân cây (caulis) để chiết xuất [1, 2, 8]. Việc dùng sai bộ phận hoặc thu hái nhầm lẫn loài có thể dẫn tới những biến đổi khó lường về nồng độ các chất có hoạt tính sinh học mạnh như Baogongteng A [3].
Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng Đinh công?
Dựa trên dữ liệu biến đổi sinh hóa sau dùng thuốc, nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng bao gồm:
Người có tiền sử bệnh gan hoặc suy giảm chức năng gan: Dịch chiết Đinh công có khả năng làm tăng men gan sGOT và sGPT trong máu [2].
Người suy giảm chức năng thận hoặc có chỉ số urê máu cao: Thuốc có thể làm tăng chỉ số BUN [2].
Người mắc các chứng rối loạn huyết học, thiếu máu: Nghiên cứu ghi nhận hiện tượng giảm hematocrit sau khi đưa chiết xuất Đinh công vào cơ thể [2].
Đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện tại chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào được thực hiện trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này. Do đó, những đối tượng này không được tự ý sử dụng dịch chiết hay các bài thuốc chứa Đinh công. Bất kỳ ai đang điều trị bệnh lý nền hoặc đang uống thuốc kê đơn cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng để tránh nguy cơ tương tác thuốc.
Hướng dẫn áp dụng thực tế và an toàn
Về dạng bào chế: Thực nghiệm cho thấy dạng dịch chiết cồn 40% của thân cây Đinh công thể hiện khả năng dung nạp tốt hơn ở liều thử nghiệm so với một số dạng chiết xuất thô khác [1]. Khi dùng trong y học cổ truyền, Đinh công thường được phối hợp ở dạng thuốc sắc hoặc dịch chiết chuẩn hóa từ phần thân cây đã được chế biến kỹ càng [2, 8].
Về liều lượng: Do chưa có thông số liều khuyến cáo chính thức trên người từ các thử nghiệm lâm sàng, người bệnh chỉ nên dùng ở lượng vừa phải theo đúng thang thuốc được bác sĩ y học cổ truyền chỉ định, không tự ý tăng liều để "nhanh khỏi".
Thời điểm và cách dùng: Dược liệu cần được uống sau bữa ăn để giảm tải gánh nặng cho hệ tiêu hóa, chia nhỏ liều trong ngày thay vì dồn uống một lần. Tuyệt đối không dùng dược liệu để tự điều chế các dạng dung dịch tiêm truyền tại nhà vì nguy cơ độc tính cấp tính dẫn đến tử vong [2]. Định kỳ kiểm tra men gan, chức năng thận nếu phải dùng theo liệu trình được kê đơn.
Tóm lại, Đinh công là một vị thuốc tiềm năng trong hỗ trợ giảm đau và chống viêm khớp [1]. Tuy nhiên, dược liệu này mang độc tính thực thể trên gan, thận và có thể gây nguy hiểm nếu dùng sai đường dùng hoặc quá liều [2]. Hãy luôn thăm khám và dùng thuốc theo chỉ dẫn của thầy thuốc chuyên khoa, không tự ý điều trị để bảo vệ sức khỏe của chính mình.
