Đau nhức khớp gối, cứng khớp mỗi sáng hay mỏi lưng âm ỉ là nỗi ám ảnh thường gặp của người lớn tuổi lẫn dân văn phòng ít vận động. Trước sự phiền toái kéo dài của bệnh xương khớp, nhiều người có tâm lý tìm về các loại thảo dược lưu truyền từ đời xưa. Trong số đó, đỗ trọng nam nổi lên như một vị thuốc "cứu tinh" thường được mách nước để sắc uống ngâm rượu.
Tuy nhiên, liệu vị thuốc đỗ trọng nam (được biết đến trong chi Euonymus, tiêu biểu như Euonymus javanicus hay các loài họ hàng cùng chi) thực sự có khả năng trị dứt điểm cơn đau khớp hay chỉ là lời đồn thổi chưa có căn cứ? Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, việc sử dụng dược liệu này vẫn còn khoảng cách rất lớn giữa kinh nghiệm truyền miệng và bằng chứng nghiên cứu lâm sàng.
Bản chất cây đỗ trọng nam và thói quen dùng dân gian
Trong y học cổ truyền, vỏ cây đỗ trọng nam được cư dân nhiều địa phương dùng thay thế cho đỗ trọng bắc (vị thuốc nhập khẩu) để chữa đau lưng, mỏi gối, mạnh gân xương. Khi bẻ đôi lớp vỏ khô, người dân thường quan sát thấy các sợi tơ cao su màu trắng đàn hồi nối liền hai nửa, từ đó gắn liền với quan niệm củng cố dây chằng và sụn khớp chắc khỏe.
Rất nhiều người đã tự ý mua vỏ thân khô về ngâm rượu, nấu nước uống hằng ngày thay nước lọc hoặc kết hợp nhiều vị thuốc nam khác nhau. Dù vậy, phần lớn các công dụng này chỉ hình thành từ sự truyền miệng hoặc kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ mà chưa qua bất kỳ quy trình kiểm chứng sàng lọc y tế nào.
Khoa học giải mã: Chi Euonymus có chất gì kháng viêm?
Các nghiên cứu thực nghiệm hiện đại về các loài thuộc chi Euonymus cho thấy nhóm thực vật này chứa nhiều hoạt chất sinh học đáng chú ý, nổi bật nhất là nhóm flavonoid và polyphenol. Cụ thể, các nhà khoa học đã tìm ra các hợp chất flavonoid như patuletin-3-O-rutinoside, rhamnazin-3-O-rutinoside và dehydrodicatechin A khi tách chiết từ loài cùng chi [1].
Các hoạt chất này thể hiện các hoạt tính sinh học đa dạng như chống oxy hóa, kháng viêm và ngăn chặn tế bào lạ [1]. Đáng chú ý, chất epicatechin (EC) chiết xuất từ cây thuộc chi này còn được ghi nhận khả năng ức chế hiện tượng chết rụng tế bào (apoptosis) và giảm bớt phản ứng viêm nhiễm cấp tính [2]. Nhờ các cơ chế dọn dẹp gốc tự do này, dược liệu được kỳ vọng có thể làm chậm quá trình tổn thương mô sụn khớp vốn chịu tác động nặng nề bởi stress oxy hóa.
Bên cạnh đó, phản ứng viêm trong các bệnh lý khớp xương luôn đi kèm sự giải phóng ồ ạt của các chất trung gian hóa học gây viêm. Việc tìm kiếm các hợp chất thực vật có khả năng ức chế các chất trung gian này là mục tiêu then chốt của các nhà nghiên cứu dược liệu học.
Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về tác dụng ức chế viêm?
Để chứng minh tác dụng sinh học, các nhà khoa học đã tiến hành kiểm tra trên các mô hình tế bào thực nghiệm. Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã sử dụng dịch chiết methanol từ cành và lá của cây thuộc chi Euonymus để thử nghiệm trên tế bào vi bọc thần kinh BV2 chuột [3]. Khi tế bào bị kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS), chúng sẽ sản sinh ra một lượng lớn oxit nitric (NO) – chất trung gian gắn liền với nhiều chứng bệnh viêm mạn tính [3].
Nghiên cứu trên đã phân lập được 13 hợp chất, trong đó gồm 2 dẫn xuất glycerol mới, 2 hợp chất C(13) isoprenoid, 2 hợp chất phenolic và 7 flavonoid [3]. Kết quả kiểm tra trong ống nghiệm xác nhận toàn bộ các chất phân lập này đều có khả năng ức chế đáng kể sự sản sinh quá mức của NO [3]. Điều này bước đầu cung cấp cơ sở sinh học lý giải vì sao cây có tiềm năng làm giảm phản ứng viêm cục bộ.
Cũng liên quan đến tác động dọn dẹp stress oxy hóa, một nghiên cứu năm 2021 dùng sắc ký ngược dòng tốc độ cao phân lập flavonoid rhamnazin-3-O-rutinoside với lượng 9,7 mg từ dịch chiết thô [1]. Qua thử nghiệm tế bào, hoạt chất này cho thấy khả năng làm giảm bớt tình trạng stress oxy hóa do hydrogen peroxide (H2O2) gây ra, bảo vệ sự sống sót của tế bào trước tác nhân tổn thương oxy hóa [1].
Tác động tiềm năng lên cấu trúc xương khớp
Không chỉ dừng lại ở thử nghiệm tế bào đơn lẻ, một nghiên cứu công bố vào năm 2023 đã đi sâu hơn khi đánh giá tác động lên chuyển hóa xương trên mô hình chuột [4]. Quá trình thoái hóa khớp thường đi đôi với tình trạng loãng xương và hủy hoại cấu trúc vi mô của xương dưới sụn. Trong nghiên cứu này, dịch chiết ethanol từ cây thuộc chi Euonymus (EEEA) được kiểm tra về tác động lên sự biệt hóa tế bào hủy xương (osteoclast) [4].
Các nhà khoa học phát hiện dịch chiết EEEA đã ức chế sự biệt hóa của tế bào hủy xương thông qua việc điều hòa giảm biểu hiện của phối tử RANKL trong các tế bào nâng đỡ, đồng thời ngăn chặn các con đường dẫn truyền tín hiệu do RANKL trung gian [4]. Ngoài ra, dịch chiết còn trực tiếp ức chế chức năng tiêu xương của các tế bào hủy xương trưởng thành trong ống nghiệm [4].
Quan trọng hơn, khi cho chuột bị cắt bỏ buồng trứng (mô hình gây loãng xương do thiếu hụt estrogen) uống dịch chiết này, tình trạng mất xương đã thuyên giảm đáng kể [4]. Kết quả chỉ ra dịch chiết sở hữu các hợp chất thực vật có tiềm năng trở thành ứng viên sinh học chống lại tình trạng mất xương sau mãn kinh [4].
Lợi ích có hạn và thiếu hụt thử nghiệm lâm sàng
Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm trên tế bào microglia và chuột loãng xương mang lại nhiều hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận thẳng thắn vào các giới hạn lớn của bằng chứng hiện có. Toàn bộ các kết quả ghi nhận nêu trên chỉ mới được thực hiện trong ống nghiệm hoặc trên cơ thể động vật như chuột gặm nhấm [1, 7, 8].
Cho đến nay, chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng có đối chứng ngẫu nhiên trên người để xác nhận việc uống đỗ trọng nam có thể chữa khỏi bệnh viêm khớp, thoái hóa khớp gối hay viêm khớp dạng thấp. Quá trình hấp thu, chuyển hóa, phân bố và thải trừ hoạt chất ở cơ thể người phức tạp hơn rất nhiều so với mô hình tế bào nuôi cấy trong đĩa petri [1, 7]. Do đó, việc tự ý xem đỗ trọng nam như một thần dược trị dứt điểm đau khớp là hoàn toàn thiếu cơ sở y khoa.
Những hiểu lầm tai hại khi chữa đau khớp bằng thảo dược
Hiểu lầm phổ biến nhất của người bệnh là xem "thuốc nam thảo mộc" luôn lành tính tuyệt đối, uống bao nhiêu cũng không hại gan thận. Nhiều người cao tuổi ngâm vỏ đỗ trọng nam với rượu nồng độ cao rồi uống liên tục nhiều chén mỗi ngày trong nhiều tháng ròng. Việc này không những không cải thiện sụn khớp mà còn gây nguy cơ quá tải chuyển hóa độc chất tại gan và làm tổn hại dạ dày.
Một sai lầm nguy hiểm khác là người bệnh tự ý ngưng các loại thuốc đặc trị viêm khớp do bác sĩ chuyên khoa kê đơn để chuyển hẳn sang dùng nước sắc đỗ trọng nam. Việc gián đoạn phác đồ điều trị nền tảng có thể khiến ổ viêm bùng phát dữ dội, làm tiêu mòn sụn khớp nhanh hơn và dẫn đến nguy cơ biến dạng khớp vĩnh viễn, tàn phế vận động.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Người đang mắc bệnh viêm loét dạ dày - tá tràng hoặc có tiền sử xuất huyết tiêu hóa không nên tự ý dùng rượu ngâm hoặc các bài thuốc sắc cô đặc từ đỗ trọng nam khi chưa có hướng dẫn rõ ràng. Cồn trong rượu kết hợp với một số hợp chất thực vật chưa kiểm soát có thể kích thích mạnh niêm mạc dạ dày, gây đau bụng cồn cào và chảy máu.
Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào xác nhận độ an toàn từ chiết xuất đỗ trọng nam. Bên cạnh đó, người đang mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng gan cần hết sức dè chừng, tuyệt đối không tự ý dùng các loại dược liệu thô chưa rõ liều lượng vì nguy cơ tích tụ độc chất gây biến chứng nguy hiểm.
Hướng dẫn dùng an toàn và kết hợp lối sống
Nếu có nhu cầu sử dụng đỗ trọng nam như một biện pháp hỗ trợ bảo vệ xương khớp theo kinh nghiệm cổ truyền, người bệnh chỉ nên dùng với lượng vừa phải, không lạm dụng kéo dài. Dược liệu thô cần được mua từ các cơ sở uy tín, có nguồn gốc xuất xứ minh bạch, đã được sao vàng hạ thổ đúng cách để loại bỏ bớt tạp chất gây kích ứng.
Đồng thời, việc điều trị các bệnh lý cơ xương khớp cần cách tiếp cận toàn diện chứ không thể chỉ trông cậy vào một vị thuốc đơn lẻ. Người bệnh cần duy trì thói quen vận động nhẹ nhàng (như bơi lội, đi bộ, yoga), kiểm soát tốt cân nặng để giảm áp lực cơ học đè lên các khớp chịu lực, và xây dựng chế độ ăn cân bằng giàu dưỡng chất.
Đỗ trọng nam chứa các nhóm hoạt chất có tiềm năng kháng viêm và bảo tồn mật độ xương đầy triển vọng trong các mô hình thí nghiệm tế bào và chuột. Tuy nhiên, do chưa có đủ bằng chứng lâm sàng xác thực trên người, vị thuốc này không thể thay thế cho các liệu pháp điều trị y khoa tiêu chuẩn. Người bệnh có vấn đề xương khớp dai dẳng nên đến cơ sở y tế chuyên khoa thăm khám và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng thêm bất kỳ loại thảo dược bổ trợ nào.
