Cây ô môi và nỗi lo độc tính khi dùng làm thuốc

Cây ô môi (danh pháp khoa học: Cassia grandis L.f.) là loài cây quen thuộc tại miền Nam Việt Nam. Trong kinh nghiệm dân gian, cơm quả ô môi thường được dùng ngâm rượu hoặc nấu cao để chữa rối loạn tiêu hóa, thiếu máu và hỗ trợ điều trị đái tháo đường [1].

Nhiều người mặc định cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại nên tự ý sắc uống liều đậm đặc hoặc dùng kéo dài. Tuy nhiên, việc sử dụng dược liệu thiếu kiểm chứng về độ an toàn đường uống có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc cấp tính hoặc tổn thương tạng âm thầm.

Liệu quả ô môi có thực sự an toàn khi đi vào cơ thể người, và liều dùng nào qua thử nghiệm dược lý được xác định là không gây độc? Nghiên cứu thực nghiệm hiện đại đã đưa ra những kết quả giải đáp trực tiếp cho thắc mắc này.

Kết quả thử nghiệm độc tính cấp trên chuột

Nghiên cứu công bố năm 2018 đã tiến hành đánh giá toàn diện về độc tính đường uống của chiết xuất quả ô môi (Cassia grandis) [1]. Nghiên cứu sử dụng chuột cống trắng chủng Sprague Dawley để thực hiện phép thử độc tính cấp [1].

Kết quả thử nghiệm cho thấy chỉ số liều gây chết trung bình (LD50) của chiết xuất quả ô môi đường uống đạt mức trên 2000 mg/kg trọng lượng cơ thể [1]. Trong phân loại độc học tiêu chuẩn, giá trị LD50 vượt mốc 2000 mg/kg chứng minh dược chất thuộc nhóm có độc tính cấp tính rất thấp, gần như không gây độc tính cấp nguy hiểm khi dùng đường tiêu hóa một lần duy nhất [1].

Mẫu thử trong nghiên cứu được điều chế bằng phương pháp ngâm kiệt cơm quả ô môi với dung dịch cồn sinh học 70% theo tỷ lệ 1:2 (khối lượng:thể tích) [1]. Sau đó, dung dịch chiết được cô đặc trong máy cô quay chân không để đạt tỷ lệ dược liệu/dung môi là 2:1 (g/ml) [1].

Bên cạnh phép thử cấp tính, nghiên cứu năm 2018 cũng đánh giá độc tính bán cấp của cao chiết quả ô môi [1]. Chuột được cho uống chiết xuất liên tục với liều 1000 mg/kg mỗi ngày trong vòng 28 ngày [1]. Kết quả theo dõi cho thấy toàn bộ các chỉ số huyết học và chỉ số sinh hóa máu của chuột thí nghiệm đều nằm trong giới hạn hoàn toàn bình thường [1].

Các tác giả kết luận chiết xuất quả ô môi là một sản phẩm tự nhiên không độc hại ở liều thử nghiệm [1]. Đồng thời, chiết xuất này còn thể hiện hoạt tính hạ đường huyết thực nghiệm ở chuột bị gây bệnh tiểu đường bằng alloxan; liều 200 mg/kg chiết xuất có hiệu quả tương đương thuốc glibenclamide ở liều 25 mg/kg [1].

Độc tính của các hoạt chất chiết xuất từ hạt ô môi

Ngoài phần cơm quả, hạt của cây ô môi (Cassia grandis) cũng được các nhà khoa học phân lập và đánh giá hoạt tính sinh học [2]. Nghiên cứu công bố năm 2018 đã tinh sạch thành công một chất ức chế enzym serine proteinase loại Kunitz mới từ hạt ô môi, được đặt tên là CgTI [2].

CgTI là một peptide chịu nhiệt có khối lượng phân tử khoảng 19,8 kDa khi lọc qua gel Superdex-G75 và khoảng 19,0 kDa khi phân tích điện di SDS-PAGE [2]. Peptide này gồm hai chuỗi polypeptide, điểm đẳng điện pI là 6,3 và giữ được hoạt tính ức chế enzym ổn định ở dải pH rộng từ 5 đến 10 cũng như chịu được nhiệt độ từ 30 đến 80 độ C [2].

Khi thực hiện các thử nghiệm độc tính in vivo, chất ức chế CgTI từ hạt ô môi cho thấy không gây độc hay gây chết đối với ấu trùng giáp xác Artemia và ấu trùng muỗi Aedes aegypti giai đoạn 4 [2]. Tuy nhiên, hoạt chất này lại thể hiện độc tính diệt mối mạnh đối với loài Nasutitermes corniger, với nồng độ gây chết trung bình (LC50) là 0,685 mg/mL trên mối thợ và 0,765 mg/mL trên mối lính [2]. Dữ liệu cho thấy hạt ô môi chứa các protein có hoạt tính ức chế men tiêu hóa protein, cần thận trọng không tự ý nhai nuốt sống lượng lớn hạt chưa qua xử lý [2].

Thành phần hóa học và cơ chế tác động

Quá trình sàng lọc hóa thực vật cho thấy chiết xuất quả ô môi chứa rất nhiều nhóm hoạt chất đa dạng [1]. Các hợp chất được định danh bao gồm alkaloid, coumarin, flavonoid, axit amin tự do, amin, phenol, tannin, đường khử, nhựa, saponin, steroid và triterpen [1].

Phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC/MS) còn ghi nhận 38 hợp chất bay hơi trong dịch chiết, trong đó linalool chiếm hàm lượng dồi dào nhất với tỷ lệ 1,66% [1].

Sự hiện diện của tannin, phenol và flavonoid tạo nên hoạt tính dọn gốc tự do mạnh mẽ qua các thử nghiệm DPPH và ABTS [1]. Nghiên cứu chỉ ra cơ chế hạ đường huyết của quả ô môi liên quan mật thiết đến khả năng chống oxy hóa cùng hiệu ứng ức chế mạnh enzym alpha-glucosidase [1]. Enzym alpha-glucosidase chịu trách nhiệm phân cắt carbohydrate tại ruột non, nên việc ức chế enzym này giúp làm chậm hấp thu đường vào máu [1].

Độc tính cấp rất thấp (LD50 > 2000 mg/kg) được lý giải nhờ quả không chứa các alkaloid độc tính cao hay các hợp chất glycoside trợ tim nguy hiểm [1]. Hàm lượng polyphenol và flavonoid tự nhiên đóng vai trò bảo vệ tế bào khỏi tác nhân oxy hóa [1].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay

Mặc dù thử nghiệm trên chuột cống trắng Sprague Dawley cho kết quả khả quan với LD50 > 2000 mg/kg và an toàn khi dùng 1000 mg/kg liên tục 28 ngày, người dùng cần nhìn nhận đúng bản chất dữ liệu [1]. Đây là những dữ liệu độc học tiền lâm sàng được thực hiện trên động vật thí nghiệm [1].

Hiện nay, y văn chưa ghi nhận các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng về độc tính hoặc hiệu lực hạ đường huyết của quả ô môi trực tiếp trên người. Do đó, việc quy đổi từ liều thực nghiệm của chuột sang liều uống an toàn tuyệt đối cho người vẫn chỉ mang tính tham khảo [1].

Thêm vào đó, quy trình chiết xuất trong nghiên cứu sử dụng dung môi cồn 70% chuẩn hóa, máy cô chân không để loại bỏ tạp chất và cố định hàm lượng hoạt chất [1]. Cách chế biến tự phát tại gia đình như ngâm rượu thủ công hay sắc nấu kéo dài không kiểm soát được nồng độ hoạt chất, nguy cơ tích tụ tạp chất hoặc nhiễm nấm mốc trong quá trình bảo quản quả khô.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng ô môi

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem ô môi như một vị thuốc "uống càng nhiều càng bổ" để bồi bổ sức khỏe và hạ đường huyết tức thì. Mặc dù quả ô môi thể hiện tác dụng hạ đường huyết tương đương glibenclamide ở mô hình chuột tiểu đường, dược liệu này không thể thay thế phác đồ điều trị bệnh tiểu đường bằng thuốc tân dược [1]. Việc tự ý bỏ thuốc chỉ định để chuyển sang uống nước sắc ô môi có thể gây biến chứng tăng đường huyết nghiêm trọng.

Nhiều người cũng nhầm lẫn quả ô môi (Cassia grandis) với các cây cùng chi Cassia hoặc Senna, ví dụ như cây muồng tây (Cassia occidentalis) hay cây tếch (Tectona grandis). Dù muồng tây (Cassia occidentalis) có LD50 > 5000 mg/kg ở chuột Wistar, loài cây này đã được ghi nhận gây chết thai nhi trong thử nghiệm độc tính sinh sản ở liều 250 mg/kg và 500 mg/kg [3], [4]. Do đó, người dùng không được đánh đồng đặc tính của các loài cây thuộc họ đậu hay dùng lẫn lộn các loài mang tên tương tự nhau.

Một quan niệm sai lầm khác là dùng hạt ô môi để nhai sống hoặc nuốt trọn hạt để chữa bệnh. Nghiên cứu xác định hạt ô môi chứa peptide ức chế men trypsin bền nhiệt (CgTI) có độc tính tiêu diệt côn trùng [2]. Tiêu thụ hạt sống có thể gây ức chế enzym tiêu hóa của cơ thể và dẫn tới cồn cào, khó tiêu.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Phụ nữ mang thai và người đang cho con bú cần tuyệt đối thận trọng. Mặc dù chưa có nghiên cứu độc tính sinh sản riêng biệt trên quả ô môi (Cassia grandis), nghiên cứu trên loài cây cùng chi là Cassia occidentalis đã ghi nhận hiện tượng phôi thai chết lưu ở chuột mang thai [4]. Vì thiếu dữ liệu an toàn trên thai kỳ người, phụ nữ có thai không nên tự ý dùng các chế phẩm từ cây ô môi.

Người mắc bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết (như metformin, insulin hay sulfonylurea) cần lưu ý đặc biệt. Quả ô môi có hoạt tính hạ đường huyết và ức chế men alpha-glucosidase [1]. Việc kết hợp đồng thời nước sắc hoặc cao ô môi với thuốc điều trị có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức, dẫn đến chóng mặt, vã mồ hôi và ngất xỉu.

Người có bệnh nền suy gan, suy thận nặng hoặc bệnh lý đường tiêu hóa mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng. Dù chuột dùng liều 1000 mg/kg trong 28 ngày có chỉ số sinh hóa bình thường, khả năng chuyển hóa và thải trừ thuốc ở cơ thể người suy tạng kém hơn nhiều so với động vật khỏe mạnh [1].

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn

Để sử dụng ô môi an toàn trong đời sống hằng ngày mà không lo ngại về độc tính cấp, người dân nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

Về bộ phận dùng: Chỉ sử dụng phần cơm mềm màu đen bao quanh hạt ô môi theo đúng kinh nghiệm truyền thống và dữ liệu nghiên cứu [1]. Loại bỏ hoàn toàn vỏ quả cứng bên ngoài và hạt cứng bên trong trước khi chế biến nhằm tránh các chất ức chế men proteinase [2].

Về liều lượng: Vì nghiên cứu chưa xác lập liều chuẩn hóa tối ưu trên cơ thể người, người dùng chỉ nên sử dụng ở mức độ vừa phải. Không uống các loại cao chiết tự nấu quá đặc hoặc uống thay nước lọc cả ngày.

Cách chế biến: Cơm quả ô môi khô có thể đem ngâm rượu trắng nồng độ vừa phải hoặc nấu nước uống loãng. Quá trình phơi sấy quả cần đảm bảo vệ sinh, tránh ẩm mốc vì nấm mốc sinh độc tố aflatoxin có hại cho gan.

Theo dõi phản ứng cơ thể: Khi bắt đầu sử dụng, nên dùng thử một lượng nhỏ để kiểm tra đáp ứng của hệ tiêu hóa. Nếu xuất hiện triệu chứng tiêu chảy, đau quặn bụng, buồn nôn hoặc dị ứng mẩn ngứa, cần ngừng sử dụng ngay lập tức. Người có bệnh lý nền cần thảo luận với bác sĩ điều trị trước khi bổ sung ô môi vào chế độ dinh dưỡng thường xuyên.

Tóm lại, chiết xuất cơm quả ô môi có mức độc tính cấp đường uống rất thấp qua các thử nghiệm dược lý trên động vật [1]. Dù vậy, người dân cần sử dụng dược liệu này một cách thận trọng, đúng bộ phận, đúng lượng vừa phải và không tự ý thay thế thuốc chữa bệnh.