Cỏ đuôi chuột (thuộc chi Stachytarpheta) là loài cây mọc hoang quen thuộc, thường được người dân truyền tai nhau như một vị thuốc đa năng trị tiểu đường, huyết áp cao và nhiều chứng viêm nhiễm. Chính vì suy nghĩ "cây cỏ thiên nhiên thì hoàn toàn lành tính", không ít người đã thu hái hoặc mua cao chiết về sắc uống hàng ngày thay nước với liều lượng rất đậm đặc. Thói quen sử dụng truyền miệng vô tội vạ này đang tiềm ẩn những mối nguy khó lường đối với sức khỏe cơ thể.
Thực tế, dữ liệu khoa học bán trường diễn trên động vật đã chứng minh việc dùng chiết xuất cỏ đuôi chuột liều cao trong thời gian dài có thể làm thay đổi chỉ số máu, sinh hóa và gây tổn thương cấu trúc tế bào gan và thận [1]. Đáng lo ngại hơn, các tổn thương mô học này không tự biến mất hoàn toàn ngay cả khi đã dừng sử dụng một thời gian [1].
Cơ chế chuyển hóa và gánh nặng thải trừ lên gan, thận
Gan là cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa các chất ngoại lai (bao gồm cả thuốc và các hoạt chất từ thảo dược) thông qua hệ thống enzym cytochrom P450 phong phú [2]. Quá trình chuyển hóa này nhằm mục đích khử độc và hỗ trợ đào thải các chất ra ngoài cơ thể [2]. Tuy nhiên, trong quá trình biến đổi sinh học, các chất lạ có thể chuyển hóa thành những chất trung gian gây độc tế bào, chẳng hạn như các gốc oxy hóa phản ứng ngắn ngủi dẫn đến tổn thương mô [2].
Song song đó, thận đảm nhận chức năng sống còn là lọc và đào thải các hợp chất dư thừa hoặc chất chuyển hóa ra khỏi máu thông qua đường nước tiểu [2]. Quá trình cô đặc nước tiểu tại ống thận có thể vô tình làm tăng nồng độ tiếp xúc của các mô liên quan và tế bào ống thận với các chất có khả năng gây độc [2]. Khi một lượng lớn hoạt chất lạ liên tục được nạp vào cơ thể, cả gan và thận đều phải hoạt động quá công suất, từ đó kích hoạt phản ứng stress và biến đổi tế bào.
Nghiên cứu bán trường diễn: Cỏ đuôi chuột tác động thế nào tới nội tạng?
Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã tiến hành đánh giá chi tiết độc tính sinh hóa, huyết học và mô bệnh học của chiết xuất lá cây Stachytarpheta cayennensis (cỏ đuôi chuột) trên chuột cống đực và cái có trọng lượng từ 135–150 g [1]. Nghiên cứu áp dụng quy trình chuẩn OECD 423 cho thử nghiệm cấp tính và OECD 407 cho thử nghiệm độc tính liều lặp lại trong 28 ngày [1].
Kết quả thử nghiệm độc tính cấp tính ghi nhận giá trị liều gây chết trung bình (LD50) qua đường uống sau 24 giờ của chiết xuất lá lớn hơn 5000 mg/kg, một con số ban đầu gợi ý rằng dược liệu này ít gây ngộ độc chết người tức thì [1]. Dù vậy, khi tiến hành cho chuột uống lặp lại hàng ngày trong suốt 28 ngày, bức tranh an toàn đã thay đổi hoàn toàn [1].
Chiết xuất thảo dược đã gây ra những thay đổi rõ rệt và có ý nghĩa thống kê (p < 0.05) đối với các chỉ số huyết học và sinh hóa huyết tương ở động vật thí nghiệm [1]. Không dừng lại ở đó, tỷ lệ trọng lượng cơ thể so với trọng lượng các cơ quan nội tạng chính như gan và não cũng bị xáo trộn đáng kể [1]. Khi quan sát lát cắt mô học, các nhà nghiên cứu phát hiện bằng chứng rõ rệt về tổn thương cấu trúc vi thể ở cả gan và thận chuột [1].
Điểm đáng báo động nhất trong thử nghiệm này là quá trình hồi phục diễn ra không trọn vẹn [1]. Sau 21 ngày ngừng hoàn toàn chiết xuất lá cỏ đuôi chuột, các dấu hiệu tổn thương mô bệnh học ở gan và thận chuột vẫn còn hiện diện rõ ràng [1]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra độc tính gây hại có sự khác biệt giữa hai giới tính và có thể tạo thành các tổn thương không thể đảo ngược trên các cơ quan trọng yếu nếu lạm dụng lặp lại [1].
Sự khác biệt giữa các loài và dạng chiết xuất thuộc chi cỏ đuôi chuột
Bên cạnh loài Stachytarpheta cayennensis, một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá độc tính cấp tính của loài họ hàng là Stachytarpheta angustifolia trên động vật gặm nhấm [3]. Trong nghiên cứu này, liều đơn tối đa 2000 mg/kg được chỉ định bằng đường uống, và kết quả không ghi nhận trường hợp chuột nào tử vong [3]. Các chỉ số quan sát hành vi, hình thái đều bình thường, giúp ước tính LD50 của chiết xuất Stachytarpheta angustifolia vượt mức 2000 mg/kg [3].
Chuột uống chiết xuất loài thảo dược này có hiện tượng giảm nhẹ thể trọng trong 14 ngày theo dõi, nhưng mức giảm này không mang ý nghĩa thống kê (p > 0.05) [3]. Thử nghiệm cũng ghi nhận nồng độ các men gan và chỉ số đánh giá chức năng gan (như aspartate transaminase, alanine transaminase, alkaline phosphatase, bilirubin, albumin, globulin, protein toàn phần) cũng như chỉ số chức năng thận (ure, creatinin) không có sự khác biệt đáng kể so với nhóm đối chứng [3].
Tuy nhiên, đây mới chỉ là đánh giá thử nghiệm liều đơn cấp tính trong khoảng thời gian ngắn 14 ngày [3]. Nguy cơ nhiễm độc và tổn hại mô tạng chỉ thực sự bộc lộ rõ khi chuyển sang mô hình sử dụng lặp lại dài ngày liên tục [1].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự nhiên
Rất nhiều người tin rằng thảo dược dùng lâu đời trong dân gian thì mặc nhiên là lành tính tuyệt đối [3]. Trên thực tế, y văn khoa học ghi nhận không ít trường hợp các loại chiết xuất thực vật có thể gây tác dụng ngoại ý nghiêm trọng lên gan và thận [3]. Gan và thận là hai cơ quan đảm nhận xử lý hầu hết hóa chất lạ, nên các sai sót chuyển hóa và tổn thương cấu trúc tế bào sẽ phản ánh trực tiếp qua các chỉ số sinh hóa huyết thanh và tổn thương vi thể [5, 6].
Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng khi ngừng uống thảo dược, các cơ quan nội tạng sẽ ngay lập tức tự làm sạch và trở lại trạng thái bình thường. Mặc dù tổn thương gan hoặc thận nếu chưa chuyển sang mạn tính thường có khả năng đảo ngược, nhưng điều này không phải luôn xảy ra đối với mọi loại thảo mộc [2]. Như nghiên cứu trên Stachytarpheta cayennensis đã cảnh báo, các dấu vết ngộ độc và xáo trộn cấu trúc mô vẫn còn hiện diện sau 21 ngày đào thải [1]. Sự chủ quan trước các biểu hiện mệt mỏi ban đầu có thể đẩy gan, thận vào tình trạng suy giảm chức năng kéo dài.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Tất cả những ai đang có ý định sắc uống cỏ đuôi chuột đậm đặc, dài ngày đều cần cân nhắc kỹ nguy cơ quá tải tạng [1]. Độc tính của các chất chuyển hóa thường trở nên nghiêm trọng hơn khi xuất hiện trên những cơ địa nhạy cảm [2].
Người cao tuổi là nhóm đối tượng có nguy cơ rất cao vì thường đi kèm các bệnh lý nền về gan hoặc thận tiềm ẩn [2]. Hiện tượng thiểu niệu do thiếu nước – một tình trạng thường gặp ở người già – làm tăng nồng độ thuốc và các chất chuyển hóa trong nước tiểu, biến đây thành yếu tố nguy cơ trực tiếp gây tổn thương các ống thận [2]. Bên cạnh đó, việc cơ thể đang phải dùng kèm các thuốc điều trị khác, uống rượu bia, hoặc có chế độ ăn làm cảm ứng hoặc ức chế các enzym chuyển hóa cũng có thể khuếch đại độc tính lên mức nguy hiểm [2].
Cách dùng an toàn và hướng tiếp cận thực tế
Để tránh những rủi ro tổn hại nội tạng không thể hồi phục, người dân tuyệt đối không nên tùy tiện hái cỏ đuôi chuột nấu uống thay nước lọc cả ngày lẫn đêm [1]. Việc sử dụng các loại cao chiết cô đặc không rõ hàm lượng, nguồn gốc càng khiến nồng độ hoạt chất lạ nạp vào cơ thể tăng vọt ngoài tầm kiểm soát của gan và thận.
Nếu muốn áp dụng thảo dược để hỗ trợ sức khỏe, chỉ nên sử dụng với lượng vừa phải và tốt nhất cần tham vấn bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y học cổ truyền. Khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi kéo dài, rối loạn tiêu hóa, vàng da, nước tiểu sẫm màu hay phù nề, người bệnh cần lập tức ngừng sử dụng thảo dược và đến ngay các cơ sở y tế để được kiểm tra men gan và chức năng lọc của thận.
Tóm lại, cỏ đuôi chuột có thể mang lại những giá trị sinh học nhất định nhưng tiềm ẩn độc tính bán trường diễn đáng kể trên gan và thận khi lạm dụng [1]. Một lối sống khoa học, cân bằng và tôn trọng các khuyến nghị y khoa luôn là phương án an toàn nhất thay vì đánh cược sức khỏe vào các bài thuốc truyền miệng không được kiểm chứng.
