Nhiều người thường tin thảo dược tự nhiên an toàn tuyệt đối, dùng không lo tác dụng phụ. Với Nhụy Thập Malacca (tên khoa học gồm các loài như Alpinia malaccensis, Globba malaccensis), nhiều chế phẩm dân gian hay chiết xuất được dùng làm thuốc hạ sốt hoặc chất bảo quản tự nhiên [1] [2]. Tuy nhiên, dược liệu tự nhiên vẫn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nếu chưa được kiểm chứng đầy đủ về độ an toàn sinh học.

Thực tế nghiên cứu cho thấy mức độ an toàn của các loài mang tên Malacca phụ thuộc lớn vào loài cây và loại dung môi chiết xuất. Thử nghiệm trên động vật ghi nhận chiết xuất n-hexane của thân rễ Alpinia malaccensis không gây độc tính cấp ở liều cao [1]. Ngược lại, chiết xuất cồn của thân rễ loài Globba malaccensis gây chết chuột thí nghiệm trong vòng 48 giờ ở liều 2000 mg/kg [2].

Cơ chế tác động và độc tính tế bào

Để hiểu một chất có an toàn hay không, các nhà khoa học thường thử nghiệm trên dòng tế bào sống và trên cơ thể động vật sống [1] [3]. Thử nghiệm tế bào giúp phát hiện xem chiết xuất có phá hủy màng tế bào, gây chết tế bào theo chương trình hay làm đứt gãy vật chất di truyền DNA hay không [1].

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá dịch chiết thô n-hexane từ thân rễ cây Alpinia malaccensis trên các dòng tế bào gồm A549, HepG2, 3T3 và COS-7 [1]. Kết quả thử nghiệm MTT, nhuộm huỳnh quang và xét nghiệm sao chổi (comet assay) cho thấy các nồng độ an toàn, không gây độc lần lượt là 2 microg/mL đối với tế bào A549, 1,4 microg/mL đối với HepG2, 30 microg/mL đối với 3T3 và 1,4 microg/mL đối với COS-7 [1]. Ở các ngưỡng này, chiết xuất không gây hoại tử tế bào và không làm tổn hại cấu trúc DNA [1].

Ở một hướng khác, chiết xuất ethanol từ thân rễ Globba malaccensis được thử nghiệm trên dòng tế bào thận khỉ xanh Vero, ghi nhận chỉ số gây độc tế bào CC50 đạt trên 80 microg/mL [2]. Điều này cho thấy trên mô hình tế bào đơn lẻ, độc tính trực tiếp của chiết xuất chưa bộc lộ rõ rệt, nhưng phản ứng trong cơ thể sống lại có thể rất khác biệt [1] [2].

Nghiên cứu độc tính cấp trên động vật nói gì?

Độc tính cấp phản ánh phản ứng bất lợi xảy ra sau khi sinh vật tiếp nhận một liều duy nhất hoặc liều lặp lại trong thời gian ngắn dưới 24 giờ [3]. Quy trình thử nghiệm tiêu chuẩn thường thực hiện trên chuột theo hướng dẫn quốc tế để tìm ra liều gây chết trung bình hoặc xác định ngưỡng an toàn ban đầu [1] [3].

Năm 2021, thử nghiệm độc tính cấp đường uống của chiết xuất n-hexane thân rễ Alpinia malaccensis được thực hiện trên chuột cống trắng cái giống Wistar theo hướng dẫn OECD 423 cải biên [1]. Các nhà nghiên cứu chia liều uống duy nhất ở các mức 0, 300 và 2000 mg/kg trọng lượng cơ thể chuột [1]. Trong suốt 14 ngày theo dõi sau khi dùng thuốc, liều 2000 mg/kg không gây tử vong và không gây biểu hiện nhiễm độc lâm sàng [1].

Kết quả theo dõi cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về trọng lượng cơ thể, các chỉ số huyết học và hóa sinh máu so với nhóm đối chứng [1]. Kiểm tra mô bệnh học các cơ quan nội tạng cũng không ghi nhận bất thường nào [1]. Do đó, các nhà khoa học xác định liều gây chết đường uống ước tính của chiết xuất Alpinia malaccensis nằm trên mức 2000 mg/kg thể trọng [1].

Trái ngược với kết quả trên, một nghiên cứu công bố năm 2022 nghiên cứu chiết xuất ethanol của thân rễ cây Globba malaccensis trong bài thuốc Kheaw Hom [2]. Khi tiến hành thử nghiệm độc tính cấp đường uống đơn liều trên chuột, nhóm chuột uống liều 2000 mg/kg đã tử vong toàn bộ trong vòng 48 giờ sau khi dùng chất chiết [2]. Dù chiết xuất này thể hiện hoạt tính kháng ký sinh trùng sốt rét Plasmodium falciparum và Plasmodium berghei với tỷ lệ ức chế tối đa 60,53% ở liều 600 mg/kg, mức liều 2000 mg/kg đã chạm ngưỡng gây tử vong nhanh chóng [2].

Thực hư về dữ liệu độc tính bán trường diễn

Độc tính bán trường diễn phản ánh tác động tổn thương cơ quan đích, thay đổi hệ thần kinh, nội tiết hoặc miễn dịch khi động vật tiếp xúc chất thử liên tục nhiều ngày, thường là chu kỳ 28 ngày qua đường ăn hoặc uống [3]. Đây là bước bắt buộc để chứng minh tính an toàn khi sử dụng lặp lại trước khi ứng dụng thực tế [1] [3].

Đối với Nhụy Thập Malacca, hiện tại các bằng chứng khoa học mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm độc tính tế bào in vitro và độc tính cấp tính ngắn ngày trên chuột [1] [2]. Cả hai nghiên cứu thực nghiệm đều chỉ rõ còn thiếu các dữ liệu nghiên cứu độc tính bán trường diễn và độc tính mạn tính dài ngày trên cơ thể động vật hoàn chỉnh [1].

Việc chiết xuất hexane của Alpinia malaccensis không gây hại sau 14 ngày không đồng nghĩa chất này an toàn khi dùng tích lũy hàng tháng hay hàng năm [1]. Việc thiếu vắng thử nghiệm bán trường diễn đồng nghĩa giới khoa học chưa thể xác định được liều tối đa không gây tác dụng phụ khi dùng lâu dài [1] [3].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng dược liệu tự nhiên

Hiểu lầm lớn nhất của người tiêu dùng là cho rằng mọi loài thực vật có tên gọi tương tự nhau đều an toàn như nhau. Tên gọi Nhụy Thập Malacca có thể chỉ các chi thực vật khác nhau như Alpinia hay Globba, vốn có thành phần hóa học và phản ứng sinh học khác hẳn nhau [1] [2].

Nhiều người cũng nhầm tưởng nếu thảo dược có tác dụng kháng khuẩn hoặc ức chế ký sinh trùng tốt thì đương nhiên vô hại [2]. Thử nghiệm trên loài Globba malaccensis cho thấy chất có hoạt tính diệt ký sinh trùng sốt rét nhưng lại gây chết động vật thí nghiệm ở liều cao [2].

Ngoài ra, phương pháp dung môi chiết xuất (dùng nước, ethanol hay hexane) sẽ kéo theo các hoạt chất khác nhau ra khỏi dược liệu [1] [2]. Một loại chiết xuất không độc không bảo đảm các cách sắc nước hay ngâm rượu truyền thống tại nhà cũng sẽ an toàn tuyệt đối [1] [2].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Do các dữ liệu khoa học về Nhụy Thập Malacca hiện mới chỉ thực hiện trên chuột Wistar và chuột nhắt trắng, chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào được tiến hành trên người [1] [2]. Người dân tuyệt đối không tự ý tìm mua, sắc uống hay sử dụng các chế phẩm trôi nổi chứa thành phần này.

Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng cực kỳ nhạy cảm với các độc chất chưa rõ cơ chế chuyển hóa sinh học. Cơ quan nội tạng của các nhóm đối tượng này dễ bị tổn thương nếu hoạt chất tích lũy.

Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc người đang dùng các thuốc điều trị mạn tính cần tránh xa các dược liệu lạ. Khi chức năng gan thận suy giảm, việc lọc thải độc chất bị đình trệ, làm tăng nguy cơ ngộ độc cấp tính hoặc biến chứng nguy hiểm tính mạng [1] [2].

Áp dụng thế nào cho đúng và an toàn?

Hiện tại, Nhụy Thập Malacca mới chỉ được định hướng nghiên cứu làm chất bảo quản tự nhiên hoặc nghiên cứu tiền lâm sàng phát triển thuốc [1] [2]. Hoàn toàn chưa có khuyến cáo y khoa chính thức nào về liều lượng, cách pha chế hay thời điểm sử dụng cho con người [1] [2].

Người bệnh nghi ngờ mắc sốt rét hoặc các bệnh truyền nhiễm tuyệt đối không tự ý chữa bệnh bằng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm định [2]. Việc dùng liều không đúng quy chuẩn có thể dẫn đến nhiễm độc cấp tính nguy hiểm [2].

Nếu quan tâm đến các loại thảo dược bổ trợ sức khỏe, người dân nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Luôn ưu tiên các vị thuốc đã được Bộ Y tế cấp phép lưu hành và có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng thay vì tin vào các bài thuốc dân gian chưa rõ độc tính [1] [2].

Dữ liệu thực nghiệm hiện tại cho thấy Nhụy Thập Malacca là dược liệu có tiềm năng sinh học nhưng chứa đựng rủi ro ngộ độc rất lớn tùy theo loài [1] [2]. Người tiêu dùng cần giữ thái độ cẩn trọng, không tự ý sử dụng khi chưa có đầy đủ kiểm chứng lâm sàng trên người [1].