Dây lửa ít gân cùng các loài thuộc chi Rourea là nhóm dược liệu quen thuộc trong nhiều bài thuốc dân gian. Nhiều người thường tin rằng cây cỏ tự nhiên luôn lành tính, có thể sắc uống thoải mái mà không lo ngại tác dụng phụ. Liệu các thử nghiệm an toàn cấp tính và bán trường diễn đã ghi nhận điều gì về độc tính của nhóm dược liệu này?
Dữ liệu thực nghiệm cho thấy chiết xuất lá Rourea coccinea không gây chết động vật và không làm thay đổi cấu trúc mô học của gan hay thận [1]. Tuy nhiên, việc sử dụng lặp lại có thể gây biến đổi một số chỉ số sinh hóa và huyết học quan trọng [1]. Các dược liệu khác được thử nghiệm trong cùng nhóm bài thuốc cũng cho thấy ngưỡng an toàn ban đầu khá cao ở liều đơn [2].
Cơ chế tác động sinh học của chiết xuất
Khi đưa một lượng chiết xuất thảo mộc vào cơ thể, gan và thận là hai cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa và đào thải các hoạt chất. Việc thử nghiệm tế bào ấu trùng tôm biển giúp đánh giá sơ bộ độc tính tế bào thông qua nồng độ gây chết trung bình (LC50) [1]. Nồng độ này phản ánh mức độ tác động trực tiếp của các hợp chất tự nhiên lên màng tế bào sinh vật [1].
Nếu dược liệu chứa chất gây hại, gan sẽ phản ứng thông qua sự phá hủy tế bào gan, giải phóng men gan ASAT (hoặc AST) vào máu [1, 2]. Đồng thời, chức năng lọc của thận suy giảm sẽ thể hiện qua việc tăng nồng độ ure huyết [1]. Bên cạnh đó, hệ tạo máu cũng có thể bị ảnh hưởng, dẫn tới sự thay đổi tỷ lệ thể tích hồng cầu trong máu toàn phần [1].
Bằng chứng khoa học về độc tính chiết xuất chi Rourea
Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã đánh giá độc tính tế bào trên ấu trùng và độc tính bán cấp của dịch chiết cồn-nước từ lá loài Rourea coccinea [1]. Nghiên cứu được thực hiện trên chuột cống trắng Wistar đực, phân bổ theo ba mức liều uống: 200 mg/kg, 400 mg/kg và 800 mg/kg theo hướng dẫn OECD 407 [1]. Độc tính tế bào ấu trùng được kiểm tra trên loài Artemia salina bằng phương pháp probit [1].
Kết quả cho thấy dịch chiết Rourea coccinea không có độc tính tế bào khi giá trị LC50 đạt mức trên 0,1 mg/mL [1]. Trong thử nghiệm bán trường diễn trên chuột, không ghi nhận trường hợp tử vong nào và không có tổn thương cấu trúc mô học ở gan cũng như thận [1]. Dù vậy, các nhà nghiên cứu ghi nhận sự thay đổi đáng kể ở một số chỉ số huyết học và sinh hóa, cụ thể là tỷ lệ thể tích hồng cầu (hematocrit), chỉ số men gan ASAT và nồng độ ure trong máu [1].
Giới hạn lớn nhất của bằng chứng khoa học này là chỉ mới tiến hành trên mô hình chuột Wistar đực [1]. Nghiên cứu chưa mở rộng trên chuột cái hoặc đánh giá độc tính sinh sản dài hạn [1]. Ngoài ra, dữ liệu này dựa trên loài Rourea coccinea, do đó cần thận trọng khi áp dụng cho các loài khác cùng chi như dây lửa ít gân [1].
Độc tính cấp tính qua các mô hình thực nghiệm liên quan
Trong các đánh giá độc tính cấp theo đường uống, liều gây chết trung bình (LD50) thường được xác định để phân loại mức độ nguy hại của dược liệu [2]. Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên chuột nhắt trắng uống liều đơn 2000 mg/kg dịch chiết cồn cho thấy không ghi nhận trường hợp nào tử vong hoặc có dấu hiệu nhiễm độc trong suốt 14 ngày theo dõi [2]. Lượng thức ăn, nước uống và trọng lượng cơ thể chuột không có sự khác biệt so với nhóm đối chứng [2].
Các chỉ số men gan AST, ALT và ALP ở nhóm chuột này cũng duy trì ổn định, không khác biệt so với nhóm không điều trị [2]. Theo hệ thống phân loại GHS của OECD, mức LD50 lớn hơn 2000 mg/kg được xếp vào nhóm nguy cơ độc tính cấp thấp (nhóm 5) [2]. Dữ liệu này tái khẳng định nhiều thảo dược tự nhiên có ngưỡng an toàn cấp tính khá rộng khi dùng một lần [2].
Lợi ích nhận thấy và giới hạn của bằng chứng
Việc không phát hiện tổn thương mô học gan thận hay độc tính tế bào cho thấy chiết xuất lá chi Rourea có mức độ dung nạp ban đầu tương đối khả quan [1]. Thảo dược này ít có nguy cơ gây ngộ độc cấp tính tức thì ở các ngưỡng liều thử nghiệm thông thường [1].
Tuy nhiên, các dữ liệu hiện có vẫn còn rất hạn chế. Các nhà khoa học chưa thực hiện thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người, đặc biệt chưa rõ tác động khi tích lũy hoạt chất trong thời gian dài [1]. Các biến đổi sinh hóa về ure máu và hematocrit là lời cảnh báo rằng chiết xuất vẫn tác động đến chức năng chuyển hóa bên trong [1]. Do đó, người dùng không thể coi thảo dược tự nhiên là hoàn toàn vô hại [1].
Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược tự nhiên
Rất nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng được và sắc uống càng đậm đặc thì tác dụng càng nhanh. Đây là quan niệm sai lầm có thể dẫn tới những biến chứng nguy hiểm cho nội tạng. Việc sử dụng dược liệu không kiểm soát hoặc bất hợp lý có thể gây rủi ro ngộ độc ngắn hạn hoặc dài hạn cho cơ thể [1].
Một hiểu lầm khác là nếu uống liều đơn không thấy ngộ độc thì có thể dùng liên tục nhiều tháng. Thử nghiệm thực tế cho thấy liều dùng duy nhất có thể an toàn, nhưng khi lặp lại ở liều cao trong thời gian dài sẽ bắt đầu gây ra các bất thường về máu và chức năng lọc của thận [1].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Dựa trên dữ liệu ghi nhận về sự biến đổi hematocrit, men gan ASAT và ure huyết trên động vật, những người có bệnh lý nền về gan hoặc suy giảm chức năng thận cần hết sức thận trọng [1]. Việc tự ý dùng thảo dược có thể làm gia tăng gánh nặng chuyển hóa cho các cơ quan này [1]. Người bị thiếu máu hoặc có rối loạn đông máu cũng nên tránh dùng khi chưa có chỉ định [1].
Hiện tại hoàn toàn chưa có nghiên cứu an toàn của dược liệu chi Rourea trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ [1]. Dữ liệu hiện có chỉ mới ghi nhận trên chuột cống trắng đực trưởng thành trong phòng thí nghiệm [1]. Do đó, phụ nữ có thai, người cho con bú và trẻ em tuyệt đối không nên tự ý sử dụng các chế phẩm từ cây này.
Cách tiếp cận an toàn trong đời sống
Người dân không nên tự ý thu hái dây lửa ít gân hoặc các loài cây cùng chi để sắc uống kéo dài theo lời đồn truyền miệng [1]. Việc sử dụng thảo dược trong y học cổ truyền ở liều cao và lặp lại liên tục đòi hỏi phải có sự giám sát y tế chặt chẽ [1].
Nếu có ý định dùng bài thuốc chứa dược liệu này để hỗ trợ sức khỏe, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc thầy thuốc có chuyên môn. Khi sử dụng, cần tuân thủ đúng liều lượng vừa phải và thường xuyên xét nghiệm kiểm tra các chức năng gan, thận định kỳ. Bất kỳ dấu hiệu mệt mỏi, chán ăn hay vàng da nào xuất hiện đều là tín hiệu cần ngừng sử dụng ngay lập tức.
Tóm lại, chiết xuất từ lá Rourea coccinea không cho thấy độc tính tế bào hay tổn thương cấu trúc mô gan thận ở liều thử nghiệm bán cấp trên động vật [1]. Dù vậy, những biến đổi về men gan, ure máu và tỷ lệ hồng cầu nhắc nhở chúng ta cần thận trọng [1]. Hãy luôn đặt tính an toàn lên hàng đầu và tham khảo ý kiến y khoa trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào.
