Độc tính gan từ phá cố chỉ: Nghiên cứu cảnh báo điều gì?

Nhiều người thường mặc định rằng các bài thuốc Đông y từ thảo mộc tự nhiên luôn lành tính và không có tác dụng phụ. Trong đó, phá cố chỉ (còn gọi là bổ cốt chỉ) là vị thuốc quen thuộc, hay xuất hiện trong các thang thuốc bổ thận tráng dương, trị đau lưng mỏi gối, loãng xương hay bệnh da liễu.

Tuy nhiên, các báo cáo y khoa hiện đại đã chỉ ra rằng việc sử dụng phá cố chỉ tùy tiện, đặc biệt ở liều cao hoặc không qua kiểm soát, tiềm ẩn nguy cơ gây độc trực tiếp cho gan. Nếu lạm dụng kéo dài, thảo dược này có thể gây tổn thương tế bào gan cấp tính, ứ mật và rối loạn chức năng gan trầm trọng.

Phá cố chỉ nằm trong nhóm đầu gây độc gan từ thảo dược

Trong suy nghĩ phổ biến, tổn thương gan thường chỉ đến từ rượu bia hoặc thuốc tây giảm đau, kháng sinh. Thực tế lâm sàng cho thấy tổn thương gan do thảo dược (gọi tắt là HILI) đang trở thành một vấn đề y tế đáng báo động trên toàn cầu ^[1].

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2019 thu thập từ 31 nghiên cứu (gồm 9 nghiên cứu tiến cứu và 22 nghiên cứu hồi cứu) với tổng cộng 7.511 ca tổn thương gan do thuốc và thảo dược ^[1]. Trong số này, có đến 25,0% (tương đương 1.874 trường hợp) xuất phát từ việc dùng thảo dược ^[1]. Tỷ lệ tổn thương gan do thảo dược ở nữ giới chiếm tới 69,8%, cao hơn đáng kể so với nam giới (30,2%) và cao hơn tỷ lệ ở nhóm dùng thuốc tân dược (57,3% nữ giới) với khác biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0,01) ^[1]. Thể tổn thương chủ yếu là tổn thương tế bào gan (78,8%), tiếp đến là thể hỗn hợp (12,3%) và thể ứ mật (8,9%) ^[1].

Đáng chú ý, nghiên cứu tổng quan này xác định phá cố chỉ (Psoralea corylifolia) là một trong những loại thảo dược chính đứng đầu danh sách gây ra các ca tổn thương gan, bên cạnh hà thủ ô đỏ (Polygonum multiflorum), diên hồ sách (Corydalis yanhusuo) và đại hoàng (Rheum officinale) ^[1]. Điều này chứng minh nguy cơ ngộ độc từ vị thuốc này không phải là phỏng đoán mà đã được ghi nhận rõ trên các dữ liệu dịch tễ lâm sàng ^[1].

Ca lâm sàng: Viêm gan ứ mật cấp vì dùng quá liều gấp 10 lần

Tác hại thực tế của phá cố chỉ đối với lá gan người dùng thể hiện rất rõ qua các ghi nhận bệnh án thực tế khi bệnh nhân tự ý tăng liều sử dụng. Nhiều người khi điều trị bệnh mãn tính thường có tâm lý muốn mau khỏi nên tự ý sắc uống lượng lớn thảo dược mỗi ngày.

Một báo cáo lâm sàng năm 2005 đã ghi nhận một ca bệnh viêm gan ứ mật cấp tính liên quan trực tiếp đến việc uống hạt phá cố chỉ ở một phụ nữ sau mãn kinh ^[2]. Bệnh nhân này đã sử dụng hạt phá cố chỉ để điều trị loãng xương với hàm lượng vượt quá 10 lần liều dùng thông thường ^[2]. Sau khi uống lượng lớn thảo dược này, người bệnh xuất hiện tổn thương gan cấp tính ^[2].

Kết quả sinh thiết mô gan của bệnh nhân cho thấy hoại tử tế bào gan vùng ba (zone three necroses), tế bào gan bị thoái hóa, có hiện tượng ứ mật rõ rệt và sự thâm nhiễm dày đặc của các tế bào viêm ^[2]. Báo cáo này đưa ra lời cảnh báo khẩn cấp về độc tính tiềm ẩn trên gan của phá cố chỉ, đặc biệt là khi dùng với liều lượng lớn trong thời gian ngắn mà không theo dõi chức năng gan ^[2].

Cơ chế gây độc: Stress lưới nội chất và hủy hoại ty thể

Để hiểu vì sao phá cố chỉ lại gây hại cho gan, các nhà khoa học đã tiến hành phân lập từng hoạt chất chính trong dược liệu này để thử nghiệm trên tế bào và động vật. Các kết quả nghiên cứu đã chỉ ra nhiều con đường phân tử dẫn đến việc phá hủy tế bào gan.

Một nghiên cứu năm 2020 trên dòng tế bào gan HepG2 đã chứng minh psoralen – một hợp chất furanocoumarin quan trọng trong phá cố chỉ – gây độc cho tế bào gan thông qua hiện tượng stress lưới nội chất (ER stress) ^[3]. Khi cho tế bào gan tiếp xúc với psoralen ở các mốc thời gian 6, 12, 24 và 48 giờ, psoralen làm giảm tỷ lệ sống của tế bào gan, đồng thời làm tăng hoạt tính của caspase-8, caspase-3 và tăng biểu hiện của các protein thúc đẩy chết tế bào theo chương trình (apoptosis) gồm CHOP và BAX theo cả thời gian và nồng độ ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra psoralen đã kích hoạt các thụ thể gây stress lưới nội chất bao gồm Grp78, PERK, eIF2alpha, ATF4 và ATF6 ^[3]. Khi dùng chất ức chế stress lưới nội chất chuyên biệt 4-PBA, hiện tượng chết tế bào gan do psoralen gây ra bị chặn lại đáng kể ^[3].

Bên cạnh psoralen, hoạt chất bakuchiol trong phá cố chỉ cũng là một tác nhân gây độc tế bào gan mạnh mẽ ^[4]. Nghiên cứu công bố năm 2022 cho thấy bakuchiol có khả năng kích hoạt thể viêm AIM2 (AIM2 inflammasome) thông qua việc gây tổn thương ty thể và làm giải phóng DNA ty thể (mtDNA) vào tế bào chất ^[4]. Trên mô hình chuột nhạy cảm với tổn thương gan do lipopolysaccharide (LPS), bakuchiol kích hoạt caspase-1 P20, làm tăng vọt các cytokine gây viêm IL-1beta, TNF-alpha (p < 0,0001) và IL-18, từ đó đẩy men gan ALT và AST tăng vọt, gây viêm gan hoại tử nghiêm trọng (p < 0.005) ^[4].

Không dừng lại ở đó, nghiên cứu năm 2023 trên chuột cho thấy dịch chiết ethanol của phá cố chỉ dùng liên tục trong 4 tuần gây rối loạn chuyển hóa lipid và tích tụ lượng lớn mỡ trong gan ^[5]. Phân tích đa tầng cho thấy dịch chiết làm suy giảm quá trình oxy hóa beta của axit béo thông qua việc ức chế các protein quan trọng như SLC27A5, CPT1A, NDUFB5, COX6A1 và làm tăng cytochrome C, gây ứ trệ axit mật và phá hủy cấu trúc ty thể tế bào gan ^[5].

Tương tác nguy hiểm khi kết hợp thuốc và thảo dược

Một nguy cơ nghiêm trọng khác ít người để ý là sự cộng hưởng độc tính khi dùng phá cố chỉ chung với các thuốc tây thông thường hoặc trong trạng thái cơ thể đang có phản ứng viêm, căng thẳng miễn dịch.

Nghiên cứu in vitro năm 2020 đã kiểm tra sự tương tác giữa phá cố chỉ và thuốc hạ sốt giảm đau thông dụng paracetamol (acetaminophen) trên tế bào gan HepG2 ^[6]. Kết quả cho thấy bản thân dịch chiết phá cố chỉ có độc tính đáng kể từ nồng độ 0,3 mg/ml đến 5 mg/ml (p < 0,05), trong khi paracetamol đơn thuần không gây độc ở nồng độ dưới 50 mM ^[6]. Tuy nhiên, khi kết hợp nồng độ không độc của phá cố chỉ (0,1 mg/ml) với paracetamol ở nồng độ 40 mM, tỷ lệ tế bào gan chết đã tăng vọt từ 30% (khi chỉ dùng paracetamol) lên tới 72% (khi có thêm phá cố chỉ), tạo ra tương tác cộng hưởng độc tính có ý nghĩa thống kê (p = 0,038) ^[6]. Điều này giải thích vì sao nhiều trường hợp suy gan tối cấp xảy ra dù người bệnh chỉ dùng paracetamol ở liều rất thấp do vô tình dùng kèm thảo dược chứa furanocoumarin ^[6].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2025 trên mô hình chuột bị kích hoạt stress miễn dịch bằng LPS (6,00 mg/kg) đã khảo sát sự phối hợp giữa hai thành phần chính của phá cố chỉ: coumarin (139,91 mg/kg) và bakuchiol (280,00 mg/kg) ^[7]. Khi dùng đơn lẻ từng chất ở các liều này, chuột không biểu hiện độc tính gan rõ rệt ^[7]. Tuy nhiên, khi dùng đồng thời cả coumarin và bakuchiol trong điều kiện stress miễn dịch, tổn thương gan bùng phát dữ dội với sự biến đổi mô bệnh học nghiêm trọng và men gan tăng vọt ^[7]. Nguyên nhân do coumarin làm tăng độ hòa tan và độ hấp thu của bakuchiol, dẫn đến nồng độ phơi nhiễm tích tụ tại gan tăng cao, đồng thời kích hoạt các chuỗi gen gây viêm và stress oxy hóa ^[7].

Trạng thái bệnh nền làm thay đổi mức độ tổn thương gan

Mức độ độc tính của phá cố chỉ đối với gan còn phụ thuộc rất lớn vào tình trạng bệnh lý nền của chính cơ thể người sử dụng, điều này đã được chứng minh qua thực nghiệm dược lý gần đây.

Nghiên cứu năm 2025 đã so sánh tác động của dịch chiết nước phá cố chỉ trên chuột bình thường và chuột bị viêm loét đại tràng (UC) trong 4 tuần ^[8]. Liều thử nghiệm gồm liều tương đương ở người (0,7 g/kg/ngày) và liều gấp 8 lần (5,6 g/kg/ngày) ^[8]. Kết quả vô cùng bất ngờ: ở nhóm chuột bình thường nhận liều 5,6 g/kg/ngày, dịch chiết gây tăng bilirubin toàn phần (TBIL) và tổng axit mật (TBA) trong huyết thanh, kéo dài thời gian đông máu (APTT, PT, TT), làm tế bào gan sưng nhẹ và tăng sinh biểu mô đường mật rõ rệt ^[8]. Tình trạng này bắt nguồn từ việc phá cố chỉ làm giảm biểu hiện của FXR và SULT2a1/a2, đồng thời tăng mEH, OATP và MRP3, dẫn đến tích tụ axit mật chưa liên hợp và glycine-axit mật gây độc cho gan ^[8].

Thế nhưng, ở cùng mức liều cao 5,6 g/kg/ngày đó, những con chuột đang mắc bệnh viêm loét đại tràng lại không xuất hiện tổn thương gan rõ rệt ^[8]. Điều này cho thấy cơ chế chuyển hóa axit mật và tính nhạy cảm với độc tính của phá cố chỉ thay đổi tùy thuộc vào tình trạng bệnh lý cụ thể, và những cá thể có thể trạng gan bình thường hoàn toàn có thể bị tổn thương nặng nếu dùng liều cao ^[8].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là cho rằng thảo dược có thể uống bao nhiêu tùy thích, sắc uống thay nước lọc mà không lo ngộ độc. Bằng chứng lâm sàng đã chỉ ra rõ ràng việc tự ý dùng liều gấp 10 lần đã dẫn đến viêm gan ứ mật hoại tử cấp tính ^[2].

Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng chỉ có người có sẵn bệnh gan mới bị tổn hại. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2025 cho thấy chuột khỏe mạnh bình thường khi uống dịch chiết nước liều cao lại bị rối loạn chuyển hóa axit mật và tổn thương gan nặng nề hơn chuột có bệnh nền viêm đại tràng ^[8]. Thêm vào đó, việc kết hợp thảo dược tùy tiện với thuốc tây y như paracetamol cũng bị lầm tưởng là vô hại, trong khi thực tế có thể thúc đẩy hoại tử tế bào gan gấp nhiều lần ^[6].

Dù vậy, người tiêu dùng cũng cần nhìn nhận khách quan về mặt bằng chứng khoa học. Đa phần các nghiên cứu phân tử chi tiết hiện nay về cơ chế của bakuchiol hay psoralen mới được thực hiện trên dòng tế bào gan người trong ống nghiệm (in vitro) [6, 7] hoặc trên các mô hình động vật gặm nhấm (chuột cống, chuột nhắt) [1, 3, 4, 8]. Ngoại trừ các báo cáo ca bệnh lâm sàng đơn lẻ ^[2] và nghiên cứu tổng quan dịch tễ học ^[1], y văn hiện đại vẫn chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn trên người để xác định chính xác liều lượng phá cố chỉ bao nhiêu gram là ngưỡng an toàn tuyệt đối cho từng nhóm người dùng đường uống.

Những ai cần thận trọng và cách dùng phá cố chỉ an toàn

Từ các dữ liệu khoa học đã được công bố, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng hoặc tránh dùng phá cố chỉ:

• Người đang dùng thuốc điều trị: Đặc biệt là thuốc chuyển hóa qua gan hoặc các loại thuốc thông dụng như paracetamol, tuyệt đối không tự ý uống cùng lúc với phá cố chỉ để tránh nguy cơ cộng hưởng độc tính gây suy gan ^[6].
• Phụ nữ: Thống kê cho thấy tỷ lệ nữ giới mắc tổn thương gan do thảo dược cao gấp đôi nam giới (69,8% so với 30,2%) ^[1].
• Người đang có tình trạng viêm nhiễm, sốt hoặc nhiễm trùng: Tình trạng stress miễn dịch có thể làm gan nhạy cảm gấp nhiều lần trước độc tính của các hoạt chất như bakuchiol và coumarin trong dược liệu [1, 4].

Để áp dụng an toàn trong đời sống, người dân tuyệt đối không tự ý mua phá cố chỉ về sắc uống với liều lượng vô tội vạ hoặc nghe theo lời mách bảo truyền miệng ^[2]. Không tự ý phối hợp các vị thuốc Đông y chứa phá cố chỉ khi chưa có sự bắt mạch, kê đơn của thầy thuốc có chứng chỉ hành nghề. Trong quá trình sử dụng các bài thuốc có vị phá cố chỉ, nếu xuất hiện các biểu hiện như mệt mỏi bất thường, nước tiểu sẫm màu, vàng mắt, vàng da, buồn nôn hoặc chán ăn, cần lập tức ngừng thuốc và đến cơ sở y tế để xét nghiệm chức năng gan.

Phá cố chỉ là một vị thuốc có nhiều giá trị trong y học cổ truyền, nhưng độc tính gan của nó là một nguy cơ có thật đã được khoa học chứng minh [1, 2, 5]. Sự an toàn chỉ có được khi vị thuốc này được dùng đúng bệnh, đúng người, tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn liều lượng từ chuyên gia y tế và không bao giờ tự ý lạm dụng thuốc liều cao kéo dài.