Nhiều người có thói quen tự ý sắc hoặc ngâm uống các loại lá cây thuốc nam đậm đặc với mong muốn trị bệnh nhanh chóng. Trong số các cây dược liệu dân gian, đơn răng cưa (thuộc chi Maesa) thường được lưu truyền để chữa sốt, mụn nhọt hay nhiễm khuẩn. Tuy nhiên, việc lạm dụng dịch chiết đậm đặc từ loại cây này tiềm ẩn nhiều nguy cơ khôn lường đối với sức khỏe do độc tính tế bào tự nhiên của nó.
Uống dịch chiết đơn răng cưa đậm đặc có an toàn không? Câu trả lời ngắn gọn là không nên tự ý sử dụng đậm đặc. Các nghiên cứu chỉ ra rằng saponin – hợp chất tự nhiên có nhiều trong thực vật thuộc chi này – sở hữu hoạt tính phá hủy tế bào mạnh mẽ, đặc biệt gây tan máu và làm tổn thương men gan khi đưa vào cơ thể ở nồng độ cao [1, 6, 7].
Đơn răng cưa và thói quen dùng thảo dược truyền thống
Đơn răng cưa là tên gọi dân gian của một số loài thực vật thuộc chi Maesa, họ Myrsinaceae [5, 8]. Theo y học cổ truyền, một số bộ phận như vỏ, quả hay lá của cây thường được người dân thu hái để đun nước uống nhằm hỗ trợ giảm sốt, viêm họng hoặc giã nát đắp ngoài da trị ghẻ lở, mụn nhọt [1].
Tuy nhiên, người dùng thường quan niệm thảo dược tự nhiên là vô hại nên có xu hướng dùng liều lượng tùy tiện. Tình trạng sắc nước quá đặc hoặc gom nhiều lá cây uống dài ngày rất phổ biến. Điều này làm tăng lượng hợp chất độc hại đi vào tuần hoàn máu mà cơ thể không kịp đào thải, gây nguy cơ ngộ độc cấp hoặc bán cấp [1, 6].
Saponin: Hợp chất tự nhiên tạo bọt và độc tính tiềm ẩn
Saponin là nhóm chất thực vật rất phổ biến trong giới tự nhiên, nổi tiếng với khả năng tạo bọt mạnh trong dung dịch nước [2]. Chúng đóng vai trò bảo vệ cây cối chống lại sâu bệnh, côn trùng và nấm mốc [1, 7]. Một bài báo công bố năm 2018 khẳng định saponin là chất độc tự nhiên có thể gây nguy cơ nghiêm trọng cho sức khỏe của người và vật nuôi [2].
Bên cạnh khả năng tạo bọt, nhiều dạng saponin có đặc tính ức chế protease và phá vỡ cấu trúc tế bào sống [2]. Chúng có thể gây chết ấu trùng côn trùng như muỗi hay cào cào ở các nồng độ thử nghiệm [2]. Khi đi vào cơ thể động vật hoặc người, một số loại saponin gây độc trực tiếp lên màng tế bào, dẫn tới hiện tượng rách vỡ màng và làm chết tế bào [1, 3].
Cơ chế gây tan máu và tổn thương gan
Nguy cơ đáng ngại nhất của nhiều nhóm saponin triterpenoid là phá hủy hồng cầu (gây tan máu) [2, 3, 7]. Saponin tương tác trực tiếp với màng tế bào hồng cầu, làm tăng tính thấm và đục thủng lớp màng bảo vệ này [3]. Hậu quả là hồng cầu bị vỡ hàng loạt, giải phóng huyết sắc tố ra ngoài [3, 7]. Quá trình này nếu diễn ra nghiêm trọng có thể dẫn đến thiếu máu cấp tính và tử vong [4].
Song song với tan máu, gan là cơ quan chịu áp lực giải độc nặng nề nhất [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc nạp saponin liều cao gây ra phản ứng viêm toàn thân, làm biến đổi công thức máu và tăng vọt men gan [4]. Sự gia tăng mạnh mẽ của men aspartate aminotransferase, alanine aminotransferase và phosphatase kiềm chứng minh tế bào gan bị hoại tử hoặc tổn thương diện rộng [4].
Bằng chứng khoa học về độc tính của chiết xuất Maesa
Các loài thực vật thuộc chi Maesa (đơn răng cưa) chứa lượng lớn saponin triterpenoid dạng oleanane [5, 7]. Đã có nhiều công trình nghiên cứu sâu về các hoạt chất phân lập từ nhóm cây này:
Năm 1998, một nghiên cứu đã phân lập hỗn hợp gồm 6 saponin triterpenoid thuộc nhóm oleanane (gọi là hỗn hợp maesasaponin B) từ chiết xuất methanol của lá cây Maesa lanceolata [5]. Các nhà nghiên cứu phát hiện hỗn hợp này có độc tính tan máu cực kỳ mạnh [5]. Cụ thể, maesasaponin B làm vỡ 50% hồng cầu người (ở huyền dịch 1%) chỉ với nồng độ rất thấp là 1,6 microgam/mL [5]. Hỗn hợp này cũng cho thấy độc tính cao trên ốc sên với giá trị nồng độ gây chết LD50 là 2,3 ppm [5].
Năm 2009, một nghiên cứu khác công bố việc đánh giá chiết xuất cồn thô từ nhiều loài thực vật thuộc họ Myrsinaceae (trong đó có các loài chi Maesa) đối với tế bào MRC-5(SV2) và ký sinh trùng [6]. Nghiên cứu xác nhận các saponin triterpenoid với khung xương 13,28-epoxy-oleanane từ cây Maesa sở hữu độc tính sinh học rất cao [6].
Đến năm 2015, nghiên cứu tại Darjeeling (Ấn Độ) tiến hành thử nghiệm hoạt tính độc tế bào của chiết xuất lá cây Maesa macrophylla [1]. Thử nghiệm in vitro trên các dòng tế bào ung thư người cho thấy chiết xuất thô từ lá ức chế mạnh tế bào sau 24 giờ với giá trị IC50 là 22,45 microgam/mL trên dòng tế bào HeLa và 22,66 microgam/mL trên dòng tế bào MCF7 [1]. Sau 72 giờ ủ, giá trị IC50 giảm xuống còn 9,55 microgam/mL đối với tế bào HeLa và 16,19 microgam/mL đối với MCF7 [1]. Điều này chứng tỏ chiết xuất thô từ lá cây có hoạt lực gây độc tế bào rất mạnh, đáp ứng tiêu chuẩn gây độc tế bào theo chương trình sàng lọc của Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (IC50 dưới 20 microgam/mL) [1].
Độc tính toàn thân và suy giảm chức năng gan trên động vật
Năm 2017, một báo cáo tổng hợp về độc tính của các saponin triterpenoid chỉ ra rằng tan máu, viêm và độc tính cho gan là những tác dụng phụ nổi bật nhất khi tiếp xúc [4]. Nghiên cứu cho thấy khi tiêm saponin triterpenoid liều 20 mg/kg mỗi ngày liên tục trong 5 ngày, các thông số bao gồm bạch cầu tăng, bạch cầu hạt tăng, giảm lympho bào cùng sự tăng vọt của men phosphatase kiềm, aspartate và alanine aminotransferase không thể trở về mức bình thường dù đã qua 4 tuần theo dõi [4]. Khi giảm liều xuống 5 mg/kg, tác động trở nên không đáng kể, và ở mức 2,5 mg/kg thì không khác biệt so với nhóm đối chứng [4].
Ngoài ra, nghiên cứu trên một loại saponin khác (SO1861 từ loài Saponaria officinalis) ghi nhận tất cả động vật dùng liều 10 mg/kg đều chết vào ngày thứ hai [4]. Các con vật sống sót ở mức 3 mg/kg và 5 mg/kg vẫn xuất hiện sự gia tăng nhẹ hoạt tính enzyme gan và creatinin huyết thanh [4]. Một nghiên cứu năm 2019 về pulsatilla saponin D cũng cho thấy độc tính gây tan máu rất mạnh với giá trị HD50 là 6,3 microM trên hồng cầu thỏ, cản trở việc phát triển thuốc nếu không thể loại bỏ độc tính màng tế bào [7]. Năm 2009, nghiên cứu trên 31 loại saponin nhận thấy các saponin dạng oleanane gây chết tế bào thông qua cơ chế đục màng tế bào rất mạnh [3].
Lợi ích, giới hạn bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Không thể phủ nhận nhiều saponin tự nhiên có tiềm năng dược lý như chống nấm, diệt virus bọc, kháng đột biến hoặc diệt ký sinh trùng leishmania [5, 7]. Khi kết hợp ở nồng độ thích hợp trong phòng thí nghiệm, một số saponin từ chi Medicago còn làm tăng hoạt tính của thuốc hóa trị cisplatin chống lại tế bào HeLa [8]. Hơn 150 loại saponin tự nhiên từ hơn 100 họ thực vật đã được ghi nhận có đặc tính chống khối u [7].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của các bằng chứng hiện nay là phần lớn thử nghiệm mới được thực hiện trong ống nghiệm (in vitro) trên tế bào ung thư hoặc trên động vật thí nghiệm [2, 5, 6, 8]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô trên người về độ an toàn hay hiệu quả trị bệnh của chiết xuất lá đơn răng cưa. Độc tính tan máu cấp và suy hoại men gan là rào cản lớn khiến saponin rất khó được phát triển thành thuốc dùng đường toàn thân [2, 3, 6].
Một hiểu lầm rất tai hại của người bệnh là cho rằng "thảo dược càng đắng, nấu càng đặc thì càng mau khỏi bệnh". Trên thực tế, nấu nước thuốc quá đặc làm tăng vọt nồng độ saponin thô đưa vào hệ tiêu hóa [1, 6]. Saponin thô không chỉ phá hủy niêm mạc mà còn gia tăng nguy cơ ngấm vào tuần hoàn hoặc làm suy giảm nghiêm trọng chức năng gan [1, 6].
Ai nên thận trọng?
Chưa có nghiên cứu an toàn cụ thể trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ nhỏ hay người có bệnh nền đối với cây đơn răng cưa; các dữ liệu độc tính hiện có chỉ mới ghi nhận trên tế bào người cô lập và động vật thí nghiệm [6, 7, 8]. Do đó, các đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không được tự ý sử dụng dịch chiết từ đơn răng cưa dưới bất kỳ hình thức nào.
Những người có tiền sử thiếu máu, tan máu bẩm sinh, viêm gan, xơ gan hoặc suy giảm chức năng gan thận cần tránh xa các loại dịch chiết thảo dược chưa qua tinh chế [6, 7]. Độc tính phá vỡ hồng cầu và làm tăng men gan của saponin có thể đẩy người bệnh vào tình trạng nguy kịch [6, 7].
Áp dụng thực tế để đảm bảo an toàn
Người dân không nên tự ý thu hái cây đơn răng cưa ngoài tự nhiên về đun sắc dịch chiết đậm đặc để uống [1, 7, 8]. Chiết xuất thô chứa nhiều thành phần hoạt chất chưa được định lượng và có thể gây độc màng tế bào cực mạnh [7, 8].
Nếu sử dụng theo kinh nghiệm dân gian cho các chứng bệnh ngoài da, chỉ nên dùng lượng vừa phải và tham khảo ý kiến của thầy thuốc y học cổ truyền [1]. Trong trường hợp có các bệnh lý nội khoa, người bệnh bắt buộc phải đi khám tại cơ sở y tế và dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ thay vì tự điều trị bằng thảo dược trôi nổi.
Các hợp chất tự nhiên trong cây đơn răng cưa có tiềm năng sinh học nhưng cũng đi kèm độc tính tế bào và nguy cơ tan máu rõ rệt [7, 8]. Người tiêu dùng cần giữ thái độ tỉnh táo, không lạm dụng thảo dược đậm đặc để tránh biến bài thuốc truyền thống thành gánh nặng độc chất cho gan và máu.
