Nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian hoặc dược liệu đông y để cải thiện các bệnh lý viêm khớp, tự miễn mãn tính mà quên rằng thảo dược tự nhiên vẫn tiềm ẩn độc tính nguy hiểm. Trong số đó, lôi công đằng (tên khoa học là Tripterygium wilfordii Hook F, tên tiếng Anh: Thunder God Vine) là một vị thuốc nổi tiếng nhưng cũng mang nhiều rủi ro. Việc tự ý sử dụng kéo dài hoặc quá liều loại cây này có thể dẫn đến những tổn thương nội tạng nghiêm trọng, đặc biệt là gan và thận.
Lôi công đằng có thể gây độc trực tiếp lên gan và thận, với nguy cơ tăng men gan và suy giảm chức năng bài tiết nếu dùng sai cách hoặc dùng quá mức [1], [2]. Các thành phần có hoạt tính sinh học trong dược liệu này đồng thời cũng chính là các tác nhân mang độc tính [3]. Việc nhận diện sớm 4 dấu hiệu cảnh báo cơ thể nhiễm độc để dừng thuốc kịp thời là yếu tố sống còn bảo vệ sức khỏe người bệnh.
Lôi công đằng và cơ chế gây độc cho cơ thể
Lôi công đằng là loài cây dây leo được ứng dụng từ lâu trong y học cổ truyền [1]. Tuy nhiên, các phân tích dược lý cho thấy các hoạt chất chống viêm, ức chế miễn dịch của cây không thể tách rời khỏi các tác động độc hại [4]. Triptolide, một diterpene tri-epoxide quan trọng chiết xuất từ cây, liên kết không thể đảo ngược với protein XPB (một enzyme helicase thiết yếu cho quá trình phiên mã và sửa chữa cắt bỏ nucleotide), làm ức chế hoạt tính ATPase, ức chế quá trình phiên mã chung và ngăn chặn cơ chế sửa chữa ADN tế bào [4].
Chính cơ chế ức chế tế bào mạnh mẽ này dẫn đến độc tính tế bào trên nhiều cơ quan, đặc biệt là gan, thận và tim [4]. Đối với gan, các nghiên cứu tổng quan chỉ ra rằng các thành phần alkaloid chứa trong cây mang độc tính cao nhất, thúc đẩy phản ứng stress oxy hóa nội bào và làm tổn thương tế bào gan [2]. Enzyme Nrf2, vốn là một thành phần điều hòa chống stress oxy hóa, trở thành mục tiêu chính bị ảnh hưởng khi gan bị nhiễm độc từ dược liệu này [2]. Ngoài ra, quá trình tự thực ty thể (mitochondrial autophagy) và phản ứng quá mẫn ở gan cũng là các cơ chế dẫn tới tổn thương mô gan [2].
Bằng chứng khoa học về độc tính toàn thân và tỷ lệ biến cố
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp lớn công bố năm 2019 đã tổng hợp 46 nghiên cứu (gồm 25 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, 13 thử nghiệm lâm sàng có đối chứng và 8 thử nghiệm một nhánh) trên tổng số 2.437 bệnh nhân điều trị bằng chế phẩm polyglycoside của lôi công đằng (TWP) [1]. Kết quả cho thấy tỷ lệ gặp biến cố bất lợi chung ở người dùng TWP lên tới 30,75% (khoảng tin cậy 95%: 21,18 - 40,33%), trong đó tỷ lệ gặp biến cố bất lợi mức độ nghiêm trọng là 4,68% (khoảng tin cậy 95%: 0,00 - 12,72%) [1]. Phân tích theo từng cơ quan khẳng định độc tính của chế phẩm xuất hiện ở ruột, hệ sinh sản, gan, thận, hệ tạo máu và da [1].
Nghiên cứu này cũng chỉ ra biến cố bất lợi liên quan chặt chẽ đến liệu trình dùng thuốc, liều lượng sử dụng và sự can thiệp phối hợp thuốc [1]. Việc dùng quá liều hoặc tích lũy liều qua thời gian kéo dài là nguyên nhân hàng đầu dẫn tới nhiễm độc gan [2]. Đáng chú ý, các thử nghiệm trên động vật cho thấy tổn thương gan do lôi công đằng gây ra ở trạng thái sinh lý bình thường còn nghiêm trọng hơn so với trạng thái bệnh lý [2].
Đối với thận, các dữ liệu tiền lâm sàng trên động vật xác nhận việc điều trị bằng triptolide liên quan trực tiếp đến độc tính trên thận [5]. Tuy vậy, một số dữ liệu lâm sàng trên người ghép thận khi dùng liều điều trị có kiểm soát lại không quan sát thấy độc tính thận đáng kể [5]. Mặc dù vậy, chất lượng báo cáo của các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng về độc tính thận của lôi công đằng hiện còn hạn chế; một đánh giá năm 2018 trên 16 thử nghiệm cho thấy chất lượng báo cáo biến cố bất lợi trên thận theo tiêu chuẩn CONSORT HARMs chưa cao và thiếu nhiều tiêu chí chuẩn hóa về quy trình thu thập dữ liệu tổn thương [6].
Bên cạnh gan và thận, hệ tiêu hóa và hệ sinh sản cũng chịu tác động tiêu cực rõ rệt. Một phân tích gộp năm 2018 ghi nhận tỷ lệ rối loạn tiêu hóa (buồn nôn, nôn, đầy bụng) chiếm 25,2% và tổn thương hệ sinh sản chiếm 16,7% [3]. Ở nam giới, thuốc làm giảm khả năng vận động của tinh trùng, giảm số lượng tinh trùng; ở nữ giới gây rối loạn kinh nguyệt, giảm estrogen và progesterone [3], [7].
4 dấu hiệu cảnh báo tổn thương gan thận cần dừng thuốc ngay
Người bệnh khi dùng các chế phẩm chứa lôi công đằng cần đặc biệt theo dõi phản ứng của cơ thể. Khi xuất hiện các dấu hiệu dưới đây, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế kiểm tra:
- Vàng da, vàng mắt kèm nước tiểu sẫm màu: Độc tính gan của lôi công đằng xếp hàng đầu trong số các tổn thương gan do thảo mộc gây ra [2]. Khi men gan tăng vọt và tế bào gan bị tổn thương, sắc tố mật tràn vào máu gây hiện tượng đổi màu ở củng mạc mắt, da và nước tiểu.
- Rối loạn tiêu hóa kéo dài, buồn nôn, nôn dữ dội và chán ăn: Rối loạn đường tiêu hóa là phản ứng bất lợi phổ biến nhất (25,2%), do các hoạt chất kích thích niêm mạc gây co thắt cơ trơn [3]. Tuy nhiên, nếu buồn nôn đi kèm kiệt sức và sợ dầu mỡ, đó thường là dấu hiệu sớm của viêm gan cấp hoặc suy giảm chức năng chuyển hóa.
- Thay đổi lượng nước tiểu bất thường hoặc phù nề: Triptolide có khả năng gây độc trực tiếp lên tế bào ống thận đã được ghi nhận trên mô hình động vật [5]. Sự suy giảm bài tiết nước tiểu đột ngột, tiểu ít hoặc sưng phù mắt cá chân có thể báo hiệu suy giảm chức năng lọc hoặc hoại tử ống thận cấp.
- Mệt mỏi cực độ, rối loạn thể trạng và rối loạn kinh nguyệt/sinh dục: Độc tính của lôi công đằng mang tính toàn thân, ảnh hưởng đến cả hệ tạo máu và nội tiết [1], [7]. Tình trạng suy nhược bất thường kết hợp với biến động chu kỳ kinh nguyệt ở nữ hoặc suy giảm sinh lực ở nam cho thấy thuốc đang tích lũy liều gây độc cho các cơ quan nội tạng [3], [7].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu tự nhiên
Nhiều người tin rằng thảo mộc thiên nhiên luôn an toàn, không có tác dụng phụ như thuốc tây. Đây là sai lầm nguy hiểm đối với trường hợp của lôi công đằng, khi hoạt chất trị bệnh lại chính là thành phần mang độc tính [3]. Cây chứa diterpene, alkaloid có khả năng ức chế mạnh tế bào và gây stress oxy hóa [4], [2].
Một quan niệm sai lầm khác là tự ý tăng liều để bệnh thuyên giảm nhanh hơn hoặc sắc uống kéo dài quanh năm. Quá liều và tích lũy liều theo thời gian là con đường ngắn nhất dẫn đến ngộ độc gan cấp tính và tổn thương thận không thể đảo ngược [2]. Việc dùng các thang thuốc không rõ nguồn gốc, pha tạp hoặc chế biến sai quy cách cũng làm tăng nguy cơ suy thận mạn tính do thảo mộc [5].
Ai nên thận trọng hoặc tránh sử dụng lôi công đằng?
Những người có tiền sử viêm gan, men gan cao hoặc mắc các bệnh lý gan mạn tính không nên sử dụng dược liệu này do nguy cơ bùng phát tổn thương gan rất cao [2]. Các nghiên cứu cho thấy độc tính trên gan của cây đứng đầu danh sách các loại thảo mộc gây tổn thương gan [2].
Người có bệnh lý nền về thận hoặc suy giảm chức năng thận cần tránh dùng, vì nguy cơ nhiễm độc thận từ triptolide và các alkaloid có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy thận [4], [5]. Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, người có kế hoạch sinh con hoặc phụ nữ mang thai tuyệt đối không sử dụng vì lôi công đằng ức chế rụng trứng, giảm nội tiết tố, gây rối loạn chu kỳ kinh nguyệt và làm giảm chất lượng tinh trùng ở nam giới [3], [7]. Người đang phối hợp nhiều loại thuốc điều trị cũng cần cẩn trọng vì việc can thiệp phối hợp thuốc làm gia tăng tỷ lệ xuất hiện biến cố bất lợi [1].
Lời khuyên và cách dùng an toàn trong thực tế
Hiện nay, các nhà khoa học đang nghiên cứu các dạng tiền chất hoặc dẫn xuất mới của triptolide nhằm tăng khả năng hòa tan trong nước và giảm thiểu độc tính trên các cơ quan [4]. Trong y học cổ truyền, việc phối ngũ dược liệu hợp lý cũng được chứng minh là một biện pháp giúp giảm bớt độc tính trên gan và hệ sinh sản của lôi công đằng [2], [7], [8].
Tuy nhiên, trong đời sống hàng ngày, người dân tuyệt đối không tự ý tìm hái, mua rễ cây tươi hoặc dùng các chế phẩm trôi nổi không rõ hàm lượng. Khi được chỉ định điều trị bằng các chế phẩm chuẩn hóa chứa lôi công đằng, bệnh nhân phải tuân thủ nghiêm ngặt liều lượng và thời gian do bác sĩ chuyên khoa quy định [2]. Trong suốt quá trình dùng thuốc, việc xét nghiệm định kỳ chức năng gan (AST, ALT) và chức năng thận (creatinine máu, tổng phân tích nước tiểu) là bắt buộc để phát hiện sớm các tổn thương tiềm ẩn.
Lôi công đằng là vị thuốc có dược lực mạnh nhưng ranh giới giữa hiệu quả điều trị và độc tính rất mong manh. Người bệnh không nên tự ý sử dụng hoặc nghe theo kinh nghiệm truyền miệng để tránh các biến chứng đe dọa tính mạng. Khi nhận thấy bất kỳ biểu hiện bất thường nào về tiêu hóa, màu da hay lượng nước tiểu, việc ngừng thuốc ngay lập tức và đến bệnh viện kiểm tra là quyết định quan trọng nhất để bảo toàn chức năng gan thận.
