Cây đơn buốt lá xẻ (tên khoa học: Bidens bipinnata L.) là dược liệu quen thuộc trong y học cổ truyền, thường được dùng để giải độc, tiêu viêm và chữa viêm gan [3, 7]. Tuy nhiên, nhiều người dùng thảo dược tự nhiên hiện nay lo ngại liệu loại cây này có gây tổn thương nội tạng, đặc biệt là gan và thận hay không.
Các dữ liệu thực nghiệm trên động vật cho thấy tổng flavonoid chiết xuất từ cây đơn buốt lá xẻ không gây tổn thương mô học ở gan và thận ở liều thử nghiệm [1]. Không những không ghi nhận độc tính cấp tính lên gan thận, các hoạt chất từ cây còn thể hiện tác dụng hỗ trợ bảo vệ tế bào gan trước các tác nhân gây độc và chống xơ hóa [3, 4].
Cơ chế tác động lên gan thận dưới góc nhìn khoa học
Phần trên mặt đất của cây đơn buốt lá xẻ chứa nhiều nhóm hoạt chất tự nhiên như flavonoid, tannin, saponin, oxalat, glycosid sinh cyanua và lipid, trong khi rễ giàu alcaloid, flavonoid và phenol [2]. Qua phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), nhóm flavonoid tổng số (TFB) của cây bao gồm các chất chính như hyperin (chiếm 17,855% diện tích pic) và astragalin (chiếm 13,648%), bên cạnh catechin, isoquercitrin và quercetin [1].
Về mặt sinh học, các flavonoid này hoạt động như chất chống oxy hóa mạnh mẽ trong cơ thể động vật [3, 4]. Khi gan bị tổn thương, các gốc tự do thúc đẩy quá trình peroxy hóa màng lipid tế bào và kích hoạt các phản ứng viêm thông qua yếu tố nhân NF-kappaB [3, 4]. Flavonoid từ đơn buốt lá xẻ giúp ức chế quá trình peroxy hóa lipid, dập tắt các phản ứng viêm và kích thích hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa nội sinh như superoxide dismutase và glutathione peroxidase [3, 4]. Nhờ cơ chế ngăn chặn stress oxy hóa và phản ứng viêm mô học, hoạt chất của cây giữ được cấu trúc bình thường của mô gan và thận mà không tạo ra các biến đổi bệnh lý [1, 3].
Bằng chứng an toàn từ nghiên cứu độc tính thực nghiệm
Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã đánh giá độc tính đường uống cấp tính của tổng flavonoid từ Bidens bipinnata (TFB) trên mô hình chuột cống [1]. Các nhà khoa học cho chuột uống TFB với các mức liều tăng dần: 10, 50, 100, 150, 200 và 250 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày, theo dõi liên tục trong vòng 14 ngày [1].
Kết quả quan sát cho thấy không có sự khác biệt đáng kể về trọng lượng cơ thể, lượng thức ăn tiêu thụ hàng ngày cũng như hoạt động vận động của chuột giữa các nhóm dùng liều thử nghiệm và nhóm đối chứng [1]. Đáng chú ý, khi mổ tử thiết và kiểm tra giải phẫu đại thể cũng như mô bệnh học dưới kính hiển vi ở liều cao nhất (250 mg/kg), các nhà nghiên cứu không ghi nhận bất kỳ tổn thương vi thể nào ở gan, thận, lách, phổi và não [1]. Ngoài ra, trong suốt 14 ngày, chuột không có biểu hiện co giật, mất điều hòa vận động, tiêu chảy và không có trường hợp nào tử vong [1]. Kết quả này khẳng định TFB có hồ sơ độc tính thấp trên động vật [1].
Tác dụng bảo vệ gan thay vì gây độc
Bên cạnh bằng chứng về độc tính thấp, các nghiên cứu thực nghiệm còn chỉ ra tổng flavonoid của đơn buốt lá xẻ có đặc tính bảo vệ gan đáng kể [3, 4]. Một nghiên cứu công bố năm 2007 đã thử nghiệm tác dụng của TFB trên chuột nhắt bị tổn thương gan cấp tính do chất độc carbon tetrachloride (CCl4) [3]. Chuột được cho uống TFB ở các liều 50, 100 và 200 mg/kg liên tục trong 7 ngày [3]. Kết quả cho thấy TFB làm giảm tỷ lệ trọng lượng gan, giảm chỉ số men gan AST và ALT trong huyết thanh, cải thiện các tổn thương hình thái gan do CCl4 gây ra, đồng thời ức chế peroxy hóa lipid và chặn sự hoạt hóa NF-kappaB [3].
Tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu vào năm 2008 trên mô hình chuột cống bị xơ hóa gan mạn tính do CCl4 tiêm dưới da trong 18 tuần, việc dùng TFB ở liều 80 và 160 mg/kg mỗi ngày từ tuần thứ 9 đến tuần thứ 18 (kéo dài 10 tuần) đã mang lại cải thiện rõ rệt [4]. TFB làm giảm chỉ số gan, giảm chỉ số lách, hạ men gan ALT, AST huyết thanh và hạ thấp các dấu ấn xơ hóa như axit hyaluronic, procollagen týp III và hydroxyproline trong gan [4]. Về mặt mô bệnh học, TFB liều 80 và 160 mg/kg cải thiện tổn thương xơ hóa nhờ ức chế sản xuất gốc tự do, giảm biểu hiện protein NF-kappaB, alpha-SMA và giảm biểu hiện gen TGF-beta1 trong mô gan [4].
Thêm vào đó, hoạt chất isoquercitrin chiết xuất từ đơn buốt lá xẻ đã được chứng minh vào năm 2014 là có khả năng ức chế mạnh sự tăng sinh, thúc đẩy quá trình tự chết (apoptosis) của tế bào ung thư gan người trong ống nghiệm và ức chế sự phát triển của khối u cấy ghép trên chuột nhắt trần thông qua con đường tín hiệu MAPK [5].
Giá trị và những giới hạn hiện tại của dữ liệu khoa học
Các nghiên cứu khoa học hiện có cho thấy tổng flavonoid của đơn buốt lá xẻ không gây tổn thương mô học lên gan thận và an toàn ở liều lên đến 250 mg/kg trong 14 ngày trên chuột cống [1]. Khả năng kháng nấm của chiết xuất từ lá cây cũng đã được xác lập trong ống nghiệm [2].
Tuy nhiên, người đọc cần lưu ý rằng hầu hết dữ liệu an toàn và dược lý hiện nay đều được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột nhắt, chuột cống) hoặc nuôi cấy tế bào nhân tạo [1, 2, 3, 4]. Hiện tại chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng thực hiện trên cơ thể người để xác định liều lượng tối ưu và mức độ tích lũy lâu dài của thảo dược này. Do đó, các kết quả trên mô hình động vật là cơ sở tham khảo khoa học bước đầu nhưng không thể suy diễn hoàn toàn rằng thảo dược an toàn tuyệt đối khi dùng tự do trên người.
Những hiểu lầm thường gặp về độc tính của cây đơn buốt
Nhiều người thường cho rằng thảo dược tự nhiên mọc hoang luôn vô hại và có thể dùng thay nước lọc mỗi ngày mà không cần kiểm soát. Ngược lại, một số khác lại lo ngại các cây cỏ dân gian đều chứa chất gây suy gan suy thận cấp tính. Cả hai quan điểm này đều thiếu căn cứ khoa học.
Thực tế kiểm tra độc tính trên chuột cho thấy TFB từ đơn buốt lá xẻ không gây hại cho mô gan và thận ở các liều thí nghiệm chuẩn [1]. Dù vậy, các bộ phận sinh dưỡng của cây có chứa các thành phần tự nhiên như oxalat và glycosid sinh cyanua [2]. Việc tự ý thu hái, phơi khô thô sơ và đun sắc không đúng cách với liều lượng quá cao có thể nạp vào cơ thể những hợp chất chưa được tinh chế, gây quá tải cho các cơ quan đào thải.
Nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng
Dữ liệu an toàn hiện có chỉ được xác lập trên chuột cống khỏe mạnh hoặc chuột mô hình bệnh lý [1, 3, 4]. Chưa có nghiên cứu chuyên biệt về tính an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em; do đó các nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng các bài thuốc từ đơn buốt lá xẻ khi chưa có chỉ định y khoa.
Những bệnh nhân đã có tổn thương gan mạn tính giai đoạn nặng, suy thận tiến triển hoặc đang sử dụng các thuốc điều trị chuyển hóa qua gan cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào để tránh nguy cơ tương tác bất lợi.
Hướng dẫn sử dụng và áp dụng thực tế an toàn
Nếu sử dụng đơn buốt lá xẻ như một vị thuốc dân gian hỗ trợ sức khỏe, người dùng chỉ nên sử dụng ở mức độ vừa phải và không lạm dụng thay thế nguồn nước uống hàng ngày. Việc sơ chế cần đảm bảo vệ sinh, rửa sạch đất cát và bụi bẩn để tránh nhiễm tạp chất nguy hại.
Không nên tự ý phối hợp đơn buốt lá xẻ với các loại thuốc kháng viêm hoặc thuốc chuyển hóa gan khác mà không hỏi ý kiến bác sĩ. Khi phát hiện các dấu hiệu bất thường như nổi mẩn, đau bụng dai dẳng hay vàng da, người dùng cần ngưng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế để kiểm tra chức năng gan thận.
Tóm lại, các bằng chứng khoa học tiền lâm sàng cho thấy tổng flavonoid của cây đơn buốt lá xẻ không gây độc tính mô bệnh học trên gan và thận ở liều thử nghiệm, thậm chí còn thể hiện tiềm năng bảo vệ gan chống lại các phản ứng xơ hóa và oxy hóa [1, 3]. Để đảm bảo an toàn tuyệt đối, người dùng vẫn cần tiếp cận thảo dược với thái độ thận trọng, tuân thủ liều lượng vừa phải và tham vấn ý kiến chuyên môn từ nhân viên y tế trước khi áp dụng trị liệu.
