Dưa hấu có thật sự hạ huyết áp? Bằng chứng từ L-citrulline

Thực hư chuyện ăn dưa hấu giúp hạ huyết áp

Dưa hấu là loại trái cây giải nhiệt quen thuộc trong bữa ăn của nhiều gia đình Việt Nam. Gần đây, trên các diễn đàn sức khỏe lan truyền thông tin ăn dưa hấu thường xuyên có thể giúp trị dứt điểm huyết áp cao. Điều này khiến không ít người mắc chứng tiền tăng huyết áp tìm mua dưa hấu về ép nước uống hàng ngày với hy vọng bỏ được thuốc tây.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học cho thấy dưa hấu chỉ có tác dụng hỗ trợ hạ áp ở mức độ khiêm tốn [2, 5]. Lợi ích này chủ yếu đến từ các hợp chất đặc thù được cô đặc dưới dạng chiết xuất với hàm lượng cao chứ không đơn thuần qua vài lát dưa ăn tráng miệng ^[1].

Người tiêu dùng cần hiểu rõ bản chất của loại quả này để tránh những kỳ vọng sai lệch làm ảnh hưởng đến quá trình theo dõi bệnh lý tim mạch. Dưa hấu là thực phẩm tốt, nhưng không phải thần dược hạ áp cấp tốc.

Cơ chế L-citrulline tác động lên mạch máu

Dưa hấu chứa hai axit amin tự nhiên là L-citrulline và L-arginine [3, 6]. Trong cơ thể, L-citrulline hoạt động như một tiền chất để chuyển đổi thành L-arginine [4, 8]. Quá trình này kích thích sinh tổng hợp oxit nitric (NO), một phân tử khí quan trọng có vai trò báo hiệu cho các cơ trơn quanh thành mạch thư giãn [3, 8].

Khi oxit nitric gia tăng, lòng mạch được mở rộng giúp dòng máu lưu thông dễ dàng hơn ^[2]. Sự thư giãn mạch máu này góp phần làm giảm áp lực tác động lên thành động mạch [1, 8]. Bên cạnh đó, dưa hấu còn cung cấp các hợp chất polyphenol và carotenoid góp phần vào sức khỏe chuyển hóa tim mạch ^[3].

Ở những người có nguy cơ tim mạch như tăng huyết áp hay béo phì, tế bào nội mô mạch máu thường bị kích hoạt bất thường với sự xuất hiện của các phân tử kết dính bề mặt tế bào như VCAM-1, ICAM-1 và E-selectin ^[1]. Các cytokine gây viêm như IL-1 và TNF-alpha tiết ra theo phản ứng với IL-6 khiến nội mô bị rối loạn chức năng và dễ dẫn tới xơ vữa động mạch ^[1]. Sự cải thiện tổng hợp oxit nitric từ L-citrulline giúp hỗ trợ điều hòa hoạt động của lớp nội mô mạch máu này [4, 8].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì?

Hiệu quả giãn mạch của dưa hấu đã được thử nghiệm qua nhiều nghiên cứu can thiệp cụ thể trên người với các kết quả đa chiều:

Thứ nhất, tổng quan của nhóm tác giả công bố năm 2022 tổng hợp nhiều thử nghiệm cho thấy việc bổ sung chiết xuất dưa hấu chứa ít nhất 4 g L-citrulline mỗi ngày trong 6 tuần giúp giảm huyết áp tâm thu và tâm trương ở người trung niên béo phì có tăng huyết áp, phụ nữ mãn kinh và người tiền tăng huyết áp ^[1]. Cụ thể, nghiên cứu của Figueroa và cộng sự dùng chiết xuất chứa 4 g L-citrulline trong 6 tuần làm giảm huyết áp tâm thu và tâm trương đo tại cánh tay và động mạch chủ ^[1]. Dùng phối hợp 4 g L-citrulline và 2 g L-arginine trong 6 tuần cũng hạ huyết áp động mạch chủ ở phụ nữ sau mãn kinh ^[1]. Massa và cộng sự cũng ghi nhận chiết xuất dưa hấu chứa 4 g L-citrulline trong 6 tuần làm giảm huyết áp cánh tay ở người tiền tăng huyết áp và tăng huyết áp ^[1]. Tuy nhiên, nước ép dưa hấu lại không làm thay đổi huyết áp nghỉ ngơi ở phụ nữ mãn kinh khỏe mạnh, và món ăn nhẹ từ dưa hấu trong 4 tuần cũng không giảm được huyết áp ở người lớn thừa cân béo phì ^[1].

Thứ hai, nghiên cứu phân tích gộp năm 2019 rà soát 15 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 424 người tham gia ^[4]. Kết quả phân tích gộp chỉ ra bổ sung L-citrulline hoặc chiết xuất dưa hấu qua đường uống giúp giảm trung bình 7,54 mmHg huyết áp tâm thu (khoảng tin cậy 95%: -9,44 đến -5,63) và 3,77 mmHg huyết áp tâm trương (khoảng tin cậy 95%: -5,67 đến -1,86) ^[4]. Phân tích dưới nhóm cho thấy cải thiện rõ rệt nhất khi thời gian can thiệp từ 6 tuần trở lên, liều dùng từ 4 g/ngày trở xuống và ở nhóm có huyết áp nền ban đầu cao từ 130/85 mmHg trở lên ^[4].

Thứ ba, một phân tích gộp công bố năm 2025 trên 15 thử nghiệm ngẫu nhiên với 24 bộ dữ liệu trên 415 người trung niên và cao tuổi cho thấy can thiệp bằng L-citrulline và dưa hấu làm giảm huyết áp tâm thu 4,02 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -6,54 đến -1,50) và huyết áp tâm trương 2,54 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -4,27 đến -0,81) ^[5]. Đáng chú ý, phân tích dưới nhóm ghi nhận việc bổ sung kết hợp cả L-citrulline và L-arginine giúp giảm sâu hơn: giảm 10,44 mmHg huyết áp tâm thu và 4,86 mmHg huyết áp tâm trương ^[5].

Thứ tư, nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2025 trên 39 người trưởng thành có huyết áp cao (tuổi trung bình 41 ± 14, BMI 31 ± 6 kg/m2) chia làm ba nhóm: nhóm đối chứng không ăn dưa hấu (0 g), nhóm ăn 1 cốc dưa hấu thịt quả (152 g/ngày) và nhóm ăn 2 cốc (304 g/ngày) trong 4 tuần ^[6]. Kết quả đo huyết áp lưu động 24 giờ cho thấy huyết áp trung bình lần lượt là 130,2 ± 3,9 mmHg (đối chứng), 130 ± 3,2 mmHg (nhóm 1 cốc) và 124,9 ± 3,9 mmHg (nhóm 2 cốc) ^[6]. Sự khác biệt này không đạt ý nghĩa thống kê (p > 0,05) ^[6]. Đồng thời, lượng đường huyết lúc đói, insulin, mỡ máu và nồng độ oxit nitric cũng không có thay đổi đáng kể, dù tỷ lệ L-arginine huyết tương có tăng ^[6].

Thứ năm, thử nghiệm năm 2016 trên 8 nam giới trưởng thành khỏe mạnh vận động giải trí, sử dụng 300 ml nước ép dưa hấu cô đặc mỗi ngày (cung cấp khoảng 3,4 g L-citrulline/ngày) trong 16 ngày theo thiết kế chéo có đối chứng giả dược nước ép táo ^[7]. Kết quả là nước ép dưa hấu giúp tăng nồng độ L-citrulline (101 ± 23 µM), L-arginine (116 ± 9 µM) và nitrite huyết tương (201 ± 106 nM), đồng thời cải thiện chỉ số oxy hóa cơ xương khi tập cường độ vừa ^[7]. Tuy nhiên, huyết áp tâm thu khi nghỉ lại tăng lên ở nhóm dùng nước ép dưa hấu (130 ± 11 mmHg) so với đối chứng (124 ± 8 mmHg) và không cải thiện thời gian kiệt sức khi tập nặng ^[7].

Hiệu quả thực tế và giới hạn của bằng chứng

Qua các dữ liệu lâm sàng, mức giảm huyết áp ghi nhận được từ dưa hấu và L-citrulline nhìn chung chỉ nằm trong khoảng khiêm tốn từ 2 đến 7 mmHg [2, 5]. Mức giảm này chỉ có ý nghĩa hỗ trợ kiểm soát chỉ số ở những người tiền tăng huyết áp hoặc tăng huyết áp nhẹ [1, 2, 8].

Tác dụng hạ áp chỉ xuất hiện rõ ràng khi người dùng bổ sung kéo dài tối thiểu 6 tuần và đạt hàm lượng L-citrulline tương đối cao (khoảng 4 g mỗi ngày) dưới dạng chiết xuất [1, 2]. Việc ăn một lượng thịt dưa hấu thông thường từ 1 đến 2 cốc (152 - 304 g) mỗi ngày trong 4 tuần chưa cho thấy sự thay đổi huyết áp có ý nghĩa thống kê trên đo đạc lưu động 24 giờ ^[6].

Đặc biệt, tác dụng hạ huyết áp hoàn toàn không thể hiện ở những người có mức huyết áp bình thường [1, 8]. Nghiên cứu cấp tính ngắn hạn cho thấy nồng độ L-arginine có thể tăng vọt nhưng đáp ứng giãn mạch và huyết áp sau đó không đồng nhất [7, 8]. Bổ sung L-citrulline hoặc dưa hấu lâu dài mới là yếu tố quyết định để tạo ra sự tổng hợp oxit nitric ổn định ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm lớn nhất là xem dưa hấu như một giải pháp thay thế thuốc hạ áp theo toa. Các nghiên cứu đều chỉ ra dưa hấu chỉ là liệu pháp dinh dưỡng hỗ trợ [5, 6]. Việc tự ý dừng thuốc để chuyển sang ăn dưa hấu có thể dẫn đến các cơn tăng huyết áp kịch phát nguy hiểm.

Nhiều người cũng tin rằng uống càng nhiều nước ép dưa hấu thì huyết áp càng hạ nhanh. Thực tế, nước ép dưa hấu dạng tự nhiên loại bỏ phần lớn chất xơ và chứa nhiều đường fructose hấp thu nhanh. Bổ sung nước ép cô đặc ở người khỏe mạnh thậm chí từng ghi nhận làm tăng nhẹ chỉ số huyết áp tâm thu nghỉ ngơi ^[7].

Bên cạnh đó, việc ăn dưa hấu tươi đơn thuần không thể cung cấp ngay lập tức đủ lượng 4 g L-citrulline như trong các viên chiết xuất nghiên cứu chuẩn hóa [1, 3]. Do đó, người bình thường ăn vài miếng dưa hấu sẽ không thể thấy huyết áp hạ tức thì như ngậm thuốc cấp cứu.

Ai nên thận trọng khi dùng dưa hấu?

Mặc dù dưa hấu là thực phẩm tự nhiên an toàn với đa số mọi người, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý:

Người mắc bệnh đái tháo đường cần kiểm soát khẩu phần chặt chẽ. Dù một số nghiên cứu trên chiết xuất dưa hấu cho thấy tiềm năng hỗ trợ đường huyết và viêm do tăng oxit nitric, các dữ liệu về chỉ số mỡ máu và insulin trên người vẫn chưa đồng nhất ^[8]. Thịt dưa hấu chứa lượng đường tự nhiên có thể làm dao động đường huyết nếu tiêu thụ mất kiểm soát [3, 4].

Người có bệnh lý thận mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi ăn lượng lớn dưa hấu. Dưa hấu chứa nhiều nước và khoáng chất, việc dung nạp quá nhiều có thể gây quá tải dịch hoặc rối loạn điện giải ở người suy giảm chức năng lọc của cầu thận.

Những người đang dùng các loại thuốc hạ áp kê đơn hoặc thuốc tác động lên chu trình oxit nitric không nên tự ý dùng các sản phẩm chiết xuất dưa hấu liều cao (chứa L-citrulline tinh khiết) mà chưa có sự đồng ý của bác sĩ điều trị để tránh tương tác bất lợi.

Cách dùng dưa hấu hợp lý trong đời sống

Để tận dụng các dưỡng chất có trong dưa hấu mà không gây hại cho sức khỏe, người tiêu dùng nên ưu tiên ăn dưa hấu dạng quả tươi nguyên miếng thay vì ép lấy nước. Ăn cả thịt quả giúp giữ lại trọn vẹn chất xơ, làm chậm quá trình hấp thu đường vào máu.

L-citrulline tập trung nhiều ở phần cùi trắng giáp vỏ dưa hấu. Khi gọt dưa, bạn không nên gọt bỏ quá sâu phần cùi này mà có thể giữ lại một lớp mỏng cùi trắng ăn kèm hoặc dùng phần cùi dưa để nấu canh, làm nộm xào thanh đạm.

Khẩu phần ăn nên giữ ở mức vừa phải, khoảng 1 đến 2 cốc nhỏ mỗi ngày, chia đều giữa các bữa phụ ^[6]. Dưa hấu nên được kết hợp trong một chế độ ăn uống đa dạng, giàu rau củ quả, ít muối, tập luyện đều đặn theo đúng khuyến cáo y khoa về kiểm soát tim mạch [6, 8].

Dưa hấu là loại quả giàu dưỡng chất và chứa tiền chất L-citrulline có lợi cho lớp nội mô mạch máu [1, 6]. Tuy nhiên, tác dụng giảm huyết áp của dưa hấu chỉ ở mức khiêm tốn và cần thời gian can thiệp lâu dài [2, 5]. Độc giả nên xem dưa hấu như một phần của chế độ dinh dưỡng lành mạnh, tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc hay xem dưa hấu là phương thuốc chữa khỏi bệnh tăng huyết áp.