Dùng ao diệp cảnh tiên khi đang uống thuốc tây: Có nguy cơ tương tác?

Nhiều người có thói quen sử dụng thêm các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn tăng cường hiệu quả điều trị hoặc bồi bổ cơ thể. Không ít người tin rằng cây cỏ thiên nhiên luôn lành tính và an toàn tuyệt đối khi uống cùng thuốc tây.

Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ dược lý học là hoàn toàn có nguy cơ. Dù có nguồn gốc tự nhiên, các hoạt chất sinh học trong thảo dược hoàn toàn có khả năng can thiệp vào quá trình chuyển hóa của thuốc điều trị tại gan ^[1]. Việc tự ý kết hợp mà không có chỉ định y khoa dễ dẫn đến những biến cố bất lợi cho sức khỏe ^[2].

Cơ chế chuyển hóa thuốc tại gan diễn ra thế nào?

Hầu hết các loại thuốc điều trị sau khi vào cơ thể đều phải qua gan để được chuyển hóa và đào thải ^[3]. Đảm nhận vai trò then chốt này là hệ thống các enzyme cytochrome P450 (gọi tắt là CYP) ^[4]. Hệ enzyme này bao gồm nhiều phân nhóm khác nhau như CYP3A4, CYP2C19, CYP2D6, CYP1A2 hay CYP2E1 ^[5].

Khi thảo dược hoặc thực phẩm đưa vào cơ thể làm thay đổi hoạt tính của các enzyme này, tốc độ chuyển hóa thuốc sẽ bị rối loạn [1, 3]. Hiện tượng tương tác thuốc xảy ra khi hoạt chất thảo dược cạnh tranh, ức chế hoặc kích thích các isoenzyme CYP [2, 6]. Nếu enzyme bị ức chế, thuốc không được đào thải kịp thời, tích tụ nồng độ cao trong máu và làm tăng độc tính nguy hiểm [4, 7].

Nghiên cứu chỉ ra nguy cơ ức chế enzyme gan

Các bằng chứng khoa học cho thấy hoạt chất chiết xuất từ thực vật có khả năng ức chế đáng kể hệ thống enzyme gan [2, 4].

Năm 2015, một nghiên cứu thực nghiệm trên microsome gan người sử dụng phương pháp cocktail đã đánh giá cơ chế ức chế của celastrol – hoạt chất tự nhiên từ thảo dược – lên 5 phân nhóm enzyme CYP chính ^[5]. Kết quả cho thấy hợp chất này ức chế cả 5 isoenzyme với các giá trị nồng độ ức chế bán tối đa (IC50) cụ thể:

• CYP3A4 có IC50 là 2,65 µM ^[5].
• CYP2C19 có IC50 là 5,99 µM ^[5].
• CYP2D6 có IC50 là 6,27 µM ^[5].
• CYP1A2 có IC50 là 7,66 µM ^[5].
• CYP2E1 có IC50 là 9,38 µM ^[5].

Nghiên cứu làm rõ celastrol ức chế không cạnh tranh với CYP1A2 và CYP2E1; ức chế cạnh tranh với CYP2C19 và CYP2D6 (hằng số ức chế Ki lần lượt là 1,41; 2,29; 5,27 và 4,21 µM); đồng thời ức chế kiểu hỗn hợp đối với CYP3A4 với giá trị Ki là 2,02 µM và Kis là 5,49 µM ^[5]. Dữ liệu này chứng minh hoạt chất từ thảo dược có khả năng can thiệp trực tiếp vào chức năng chuyển hóa thuốc của gan ^[5].

Năm 2014, một nghiên cứu khác công bố trên tạp chí chuyên ngành đã kiểm tra tác động của các polyphenol thực vật lên microsome gan người ^[6]. Kết quả xác định cả axit caffeic và quercetin đều là chất ức chế cạnh tranh mạnh đối với CYP1A2 (Ki lần lượt là 1,16 µM và 0,93 µM) và CYP2C9 (Ki lần lượt là 0,95 µM và 1,67 µM) ^[6]. Bên cạnh đó, axit caffeic ức chế mạnh CYP2D6 (Ki = 1,10 µM) nhưng ức chế yếu CYP2C19 và CYP3A4 (IC50 > 100 µM) ^[6]. Ngược lại, quercetin ức chế cạnh tranh mạnh CYP2C19 và CYP3A4 (Ki lần lượt là 1,74 µM và 4,12 µM), đồng thời ức chế vừa phải CYP2D6 (Ki = 18,72 µM) ^[6].

Năm 2021, một tổng quan hệ thống quy mô lớn đã rà soát 189 loại thảo mộc, thực phẩm và 72 sản phẩm bổ sung từ cơ sở dữ liệu Web of Knowledge ^[7]. Phân tích từ 140 thử nghiệm lâm sàng và 236 nghiên cứu tiền lâm sàng đã phát hiện 18 thử nghiệm báo cáo tương tác trực tiếp giữa 9 loại thảo dược/thực phẩm với 8 thuốc điều trị ung thư ^[7]. Có tới 21 sản phẩm thảo dược và bổ sung được ghi nhận tương tác với CYP3A4 – con đường chuyển hóa then chốt của phần lớn các thuốc điều trị hiện đại ^[7].

Năm 2022, một công trình tổng quan y văn tiếp tục khẳng định các hợp chất tự nhiên như thymoquinone, quercetin, chiết xuất tỏi và chiết xuất cam thảo đều đã chứng minh khả năng ức chế nhiều phân nhóm enzyme trong họ CYP ^[3]. Điều này đặt ra yêu cầu phải kiểm soát chặt chẽ việc phối hợp thảo dược với thuốc tân dược ^[3].

Bằng chứng hiện tại: Lợi ích và những giới hạn

Việc nghiên cứu ức chế enzyme mở ra tiềm năng ứng dụng công nghệ nano hoặc thiết kế thuốc tính toán để tối ưu hóa hiệu quả điều trị trong tương lai ^[3]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng phần lớn dữ liệu hiện có vẫn xuất phát từ nghiên cứu trong ống nghiệm (in vitro), trong khi dữ liệu trên cơ thể sống (in vivo) còn rất thiếu thốn [6, 7].

Một tổng quan năm 2010 chỉ ra rằng kiến thức về tương tác thảo dược - thuốc trên lâm sàng vẫn còn hạn chế và các dữ liệu tiền lâm sàng khó có thể ngoại suy trực tiếp hoàn toàn sang cơ thể người ^[2]. Một tài liệu năm 2002 cũng lưu ý rằng dù nguy cơ lý thuyết về tương tác qua CYP3A4 là rất rõ ràng, nhiều trường hợp tương tác lâm sàng thực tế trong điều trị ung thư vẫn chưa được báo cáo đầy đủ ^[4]. Tuy vậy, sự thiếu hụt bằng chứng lâm sàng không đồng nghĩa với việc phối hợp này an toàn, đặc biệt khi dùng chung với các thuốc có phạm vi điều trị hẹp ^[2].

Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược cùng thuốc tây

Quan niệm sai lầm phổ biến nhất là cho rằng nguồn gốc "tự nhiên" đồng nghĩa với "vô hại" ^[1]. Bất kỳ chất nào có tác dụng dược lý đều có khả năng gây độc tính nội tại hoặc can thiệp vào dược động học của thuốc khác ^[1].

Nhiều người cũng nghĩ rằng chỉ cần uống thảo dược cách xa giờ uống thuốc tây vài tiếng là có thể tránh được tương tác. Đây là cách hiểu chưa đúng, bởi quá trình ức chế enzyme gan hoặc làm thay đổi mật độ protein vận chuyển thuốc có thể kéo dài nhiều ngày chứ không biến mất ngay sau khi uống ^[1].

Thực tế đời sống cho thấy không chỉ thảo dược, mà các thói quen như hút thuốc, uống rượu hay dùng nước ép bưởi chùm cũng có thể làm thay đổi chuyển hóa thuốc qua hệ CYP450 ^[4].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

• Bệnh nhân đang điều trị ung thư: Rất nhiều thuốc hóa trị được chuyển hóa trực tiếp qua CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2 và CYP2C8 ^[7]. Việc thảo dược gây ức chế enzyme có thể đẩy nồng độ thuốc chống ung thư lên mức kịch độc [1, 3].
• Người đang dùng thuốc điều trị tâm thần: Hoạt chất thảo mộc có thể tác động lên các thụ thể thuốc tâm thần hoặc enzyme monoamine oxidase và cytochrome P450, làm sai lệch tác dụng của thuốc và đánh giá chuyên môn của bác sĩ ^[8].
• Người có bệnh nền gan, thận mạn tính: Khả năng chuyển hóa vốn đã suy giảm, nguy cơ tích lũy độc chất cao hơn người bình thường ^[1].
• Người sử dụng các thuốc có khoảng điều trị hẹp: Nhóm thuốc tim mạch, chống đông máu, chống thải ghép cần nồng độ ổn định; chỉ một biến thiên nhỏ do enzyme gan bị ức chế cũng có thể đe dọa tính mạng ^[2].

Khuyến cáo áp dụng thực tế an toàn

Để bảo vệ sức khỏe và đảm bảo hiệu quả điều trị bệnh, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Không tự ý kết hợp: Tuyệt đối không tự mua ao diệp cảnh tiên hoặc bất kỳ chế phẩm thảo mộc nào để uống kèm khi đang trong đợt điều trị thuốc tây [1, 4].
• Minh bạch thông tin với bác sĩ: Luôn mang theo danh sách tất cả các loại thảo dược, trà thảo mộc, thực phẩm chức năng đang dùng để thông báo cho bác sĩ điều trị [5, 8].
• Theo dõi dấu hiệu bất thường: Nếu xuất hiện các triệu chứng như buồn nôn, chóng mặt, vàng da, mệt mỏi bất thường sau khi dùng phối hợp, cần ngừng ngay và đến cơ sở y tế kiểm tra chức năng gan.
• Thay đổi lối sống lành mạnh: Uống đủ nước mỗi ngày, ăn uống cân bằng dinh dưỡng, hạn chế tối đa rượu bia và thuốc lá để hỗ trợ gan làm việc hiệu quả ^[4].

Thảo dược tự nhiên có thể mang lại những giá trị nhất định, nhưng khi đã dùng thuốc tây, nguyên tắc an toàn phải luôn đặt lên hàng đầu. Hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi đưa bất kỳ loại thảo mộc nào vào cơ thể để tránh những tương tác nguy hiểm đến tính mạng [1, 8].