Nhiều người mắc bệnh mạn tính thường có thói quen dùng thêm các loại thảo dược bổ dưỡng với mong muốn tăng cường thể lực. Cát sâm (Millettia speciosa) là vị thuốc dân gian quen thuộc, thường được ngâm rượu, sắc nước uống hoặc nấu canh tẩm bổ. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp dược liệu này cùng thuốc điều trị tiểu đường có thể dẫn đến những phản ứng bất lợi khó lường.

Người bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết tuyệt đối không nên tự ý dùng chung với cát sâm. Các bằng chứng thực nghiệm cho thấy hoạt chất trong rễ cát sâm có khả năng ức chế mạnh các enzyme chuyển hóa tinh bột. Khi cộng hưởng cùng thuốc hạ đường huyết, người bệnh đối mặt với nguy cơ tụt đường huyết quá mức rất nguy hiểm.

Nguy cơ tụt đường huyết khi dùng chung thảo dược và thuốc

Tương tác thuốc là sự thay đổi tác dụng hoặc độc tính của một thuốc khi dùng đồng thời với một chất khác [1]. Tương tác này có thể mang tính hiệp đồng làm tăng tác dụng hoặc đối kháng làm giảm hiệu quả [1]. Hiện tượng tương tác trở nên có ý nghĩa lâm sàng khi hoạt tính điều trị hoặc độc tính thay đổi đến mức cần phải chỉnh liều hoặc can thiệp y tế [1].

Tương tác thuốc chiếm khoảng 2% đến 3% số ca nhập viện ở bệnh nhân trên 50 tuổi có sử dụng thuốc [1]. Xác suất xảy ra tương tác liên quan trên lâm sàng là 50% ở người dùng 5 loại thuốc cùng lúc [1]. Tỷ lệ này tăng vọt lên 100% khi người bệnh dùng đồng thời từ 7 loại thuốc trở lên [1].

Ở bệnh nhân đái tháo đường týp 2, phần lớn là người trung niên hoặc cao tuổi [2]. Nhóm đối tượng này thường mắc kèm nhiều bệnh lý mạn tính như béo phì, tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, suy vành, suy tim và bệnh khớp [2]. Tình trạng dùng phối hợp nhiều loại thuốc (polymedication) là quy luật phổ biến ở nhóm người này, khiến nguy cơ tương tác thuốc trở nên rất lớn [2].

Việc tự ý uống thêm thảo dược như cát sâm khi đang dùng các đơn thuốc phức tạp làm tăng đáng kể nguy cơ xuất hiện biến cố hạ đường huyết cấp tính.

Hoạt tính ức chế enzyme đường ruột của rễ cát sâm

Cát sâm có tên khoa học là Millettia speciosa, thuộc chi Millettia trong họ Đậu (Leguminosae) [3]. Chi này gồm khoảng 200 loài phân bố ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới châu Á, châu Phi, chứa thành phần hóa học đặc trưng gồm triterpenoid và flavonoid [3].

Nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành phân lập và xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất từ rễ cát sâm bằng phương pháp quang phổ khối lượng (MS) và cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) [3]. Tổng cộng 10 hợp chất đã được xác định, bao gồm 6 triterpenoid, 2 flavonoid và 2 hợp chất phenolic [3]. Khi thử nghiệm tác dụng sinh học, các hợp chất này cho thấy tác dụng ức chế rõ rệt đối với enzyme alpha-glucosidase [3].

Trong số đó, các hợp chất ký hiệu 4, 5 và 10 thể hiện khả năng ức chế alpha-glucosidase xuất sắc với giá trị IC50 dao động từ 1,1 đến 2,2 microg/mL [3]. Thử nghiệm mô phỏng gắn kết phân tử (molecular docking) cho thấy các hợp chất 4, 5 và 10 có ái lực liên kết tốt hơn vào thụ thể đích [3]. Các liên kết hydro của những chất này tại lối vào khoang hoạt động của enzyme thậm chí còn vượt trội hơn so với đối chứng dương là thuốc acarbose [3].

Alpha-glucosidase là enzyme tham gia trực tiếp vào quá trình hấp thu carbohydrate tại đường ruột [4]. Việc ức chế enzyme này làm chậm quá trình tiêu hóa và hấp thu glucose từ đường tiêu hóa, nhờ đó làm giảm mức tăng đường huyết sau bữa ăn [4].

Cơ chế tương tác dẫn đến tụt đường huyết quá mức

Các nhóm thuốc hạ đường huyết đường uống hiện nay bao gồm sulfonylurea, biguanide (chủ yếu là metformin) và các chất ức chế alpha-glucosidase (như acarbose) [2]. Những thuốc này có thể được dùng đơn độc hoặc kết hợp cùng nhau, đôi khi phối hợp với insulin để kiểm soát chuyển hóa [2].

Tương tác giữa các thuốc khác với thuốc hạ đường huyết bao gồm hai cơ chế: dược động học và dược lực học [2]. Tương tác dược động học đối với thuốc nhóm sulfonylurea có thể làm tăng tác dụng hạ đường huyết do làm thay đổi liên kết protein, ức chế chuyển hóa qua gan hoặc giảm độ thanh thải qua thận [2]. Trong khi đó, tương tác dược lực học xuất hiện khi hai chất có cùng đích tác động sinh học [2].

Khi hoạt chất từ rễ cát sâm ức chế mạnh alpha-glucosidase, tốc độ đưa đường vào máu bị ghìm lại [1, 2]. Nếu người bệnh đang uống thuốc kích thích tiết insulin như sulfonylurea hoặc thuốc ức chế hấp thu đường như acarbose, tác động hiệp đồng cộng dồn sẽ diễn ra [1, 3]. Hậu quả là nồng độ glucose trong máu giảm xuống mức thấp báo động, gây hạ đường huyết nghiêm trọng.

Ngoài ra, bệnh nhân tiểu đường kèm tăng huyết áp cũng đối diện rủi ro lớn khi phối hợp thuốc [3, 4]. Dữ liệu từ các trung tâm cảnh giác dược cho thấy các thuốc ức chế men chuyển điều trị tăng huyết áp nằm trong nhóm tương tác thường gặp nhất làm gia tăng cơn hạ đường huyết ở người dùng sulfonylurea [5]. Nếu người bệnh dùng cùng lúc thuốc huyết áp, thuốc tiểu đường và cát sâm, nguy cơ tụt đường huyết càng tăng gấp bội.

Nghiên cứu lâm sàng về hạ đường huyết do tương tác thuốc

Hạ đường huyết do tương tác thuốc trên thực tế không phải là hiện tượng hiếm gặp và thường để lại hậu quả nặng nề [5]. Một nghiên cứu phân tích hồ sơ cảnh giác dược tại Pháp từ năm 1985 đến 1990 đã ghi nhận 98 trường hợp hạ đường huyết do thuốc nhóm sulfonylurea [5]. Số ca bệnh này gồm 46 trường hợp dùng gliclazide, 40 ca dùng glibenclamide, 5 ca dùng glipizide, 1 ca dùng glibornuride và 6 ca dùng sulfonylurea thế hệ một [5].

Các trường hợp hạ đường huyết này đều có tính chất nghiêm trọng [5]. Độ tuổi trung bình của bệnh nhân là 78,9 tuổi và 61% là nữ giới [5]. Số lượng thuốc trung bình mỗi bệnh nhân sử dụng là 3,4 loại thuốc, cá biệt có trường hợp uống tới 14 loại [5].

Đáng chú ý, nguyên nhân xuất phát từ tương tác thuốc nghi ngờ chiếm tới 50% tổng số ca biến cố [5]. Các yếu tố nguy cơ khác gồm giảm lượng thức ăn ăn vào (4,2%), suy thận (4,2%), dùng quá liều cố ý hoặc vô ý (5,2%), sai sót đơn thuốc (3,2%), rượu (1,1%) và không rõ nguyên nhân (32,6%) [5]. Trong các tương tác thuốc dẫn đến hạ đường huyết, ức chế men chuyển xuất hiện ở 9 ca, metformin ở 4 ca [5].

Bên cạnh đó, một báo cáo ca bệnh năm 2019 ghi nhận nam bệnh nhân 45 tuổi mắc tiểu đường týp 2 đang điều trị bằng metformin kết hợp vildagliptin đã bị hạ đường huyết sau khi dùng thêm liệu pháp testosterone [1]. Liệu pháp này làm tăng độ nhạy insulin và tăng hấp thu glucose vào cơ [1]. Tình trạng này khẳng định rằng bất kỳ tác nhân nào làm thay đổi chuyển hóa glucose khi đưa thêm vào phác đồ điều trị đều có thể kích hoạt hạ đường huyết nguy hiểm [1].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù rễ cát sâm thể hiện hoạt tính sinh học rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng bản chất của các dữ liệu hiện có. Nghiên cứu năm 2022 về tác dụng ức chế alpha-glucosidase của rễ cát sâm hoàn toàn là nghiên cứu trong ống nghiệm (in vitro) và mô phỏng trên máy tính (molecular docking) [3].

Hiện nay, chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên cơ thể người để xác định chính xác liều lượng cát sâm bao nhiêu thì gây tụt đường huyết [3]. Độ tan kém trong nước, tốc độ chuyển hóa nhanh và sinh khả dụng thấp cũng là rào cản lớn của các hợp chất tự nhiên chiết xuất từ chi Millettia [6].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu khác trên cát sâm tập trung vào các hướng hoàn toàn khác biệt. Chẳng hạn, các nghiên cứu đánh giá polysaccharid từ rễ cát sâm điều hòa miễn dịch đường ruột trên chuột [7], chiết xuất từ thân cây bảo vệ da chống tia UV và độc tính tế bào ung thư vú [8], hoặc ứng dụng túi ngoại bào để mang hoạt chất ức chế ung thư [6]. Cần lưu ý không nhầm lẫn cát sâm với các loài thực vật khác như Parkia speciosa vốn cũng có nghiên cứu ức chế alpha-glucosidase [4].

Do đó, người bệnh không thể coi cát sâm là thuốc điều trị tiểu đường, cũng như không thể lường trước được mức độ tương tác khi dùng dạng thảo dược thô chưa chuẩn hóa liều lượng.

Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược cát sâm

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính, uống càng nhiều càng bổ và không thể gây độc. Tuy nhiên, các hợp chất triterpene và phenolic trong rễ cát sâm có hoạt tính sinh học rất mạnh [3]. Khi đưa vào cơ thể, chúng tác động trực tiếp lên hệ enzyme tiêu hóa không thua kém gì các hoạt chất hóa dược chuẩn độ [3].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "thảo dược có thể thay thế thuốc tây". Cát sâm chỉ mới cho thấy tiềm năng trong nghiên cứu cận lâm sàng và chưa được phê duyệt làm thuốc hạ đường huyết cho người [3]. Tự ý bỏ thuốc chỉ định để uống nước sắc cát sâm có thể gây biến động đường huyết nghiêm trọng.

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng người bị tiểu đường uống cát sâm để "hỗ trợ hạ đường càng nhanh càng tốt". Tụt đường huyết cấp tính do tương tác thuốc gây chóng mặt, vã mồ hôi, lú lẫn, hôn mê và có thể dẫn đến tử vong nếu không cấp cứu kịp thời [5].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

  • Người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường: Bệnh nhân dùng nhóm sulfonylurea (như gliclazide, glibenclamide), metformin hoặc thuốc ức chế alpha-glucosidase không được tự ý dùng cát sâm do nguy cơ hạ đường huyết nghiêm trọng [1, 3, 4].
  • Bệnh nhân cao tuổi: Người già có độ thanh thải thuốc giảm và thường phải uống nhiều loại thuốc đồng thời [3, 4]. Nguy cơ tương tác thuốc ở nhóm này là cực kỳ cao [3, 8].
  • Người đang điều trị đồng thời nhiều bệnh lý: Bệnh nhân vừa điều trị tiểu đường vừa dùng thuốc tim mạch, hạ huyết áp (như thuốc ức chế men chuyển) cần tuyệt đối tránh tự ý bổ sung dược liệu chưa có ý kiến bác sĩ [3, 4].
  • Người có chức năng thận suy giảm hoặc ăn uống kém: Đây là hai yếu tố nguy cơ nội tại dễ làm bùng phát cơn hạ đường huyết nghiêm trọng khi có biến cố tương tác thuốc [5].

Khuyến cáo áp dụng thực tế và an toàn

Nếu bạn là người khỏe mạnh không có bệnh nền, cát sâm có thể dùng như một vị thuốc bồi bổ theo hướng dẫn của thầy thuốc y học cổ truyền. Tuy nhiên, không nên lạm dụng sắc uống thay nước lọc hàng ngày với nồng độ quá đặc.

Đối với người bệnh đái tháo đường:

  • Không tự ý dùng rễ cát sâm dưới mọi hình thức: sắc nước uống, ngâm rượu, hoặc nấu canh tẩm bổ khi đang trong phác đồ điều trị bằng thuốc [1, 3].
  • Liệt kê đầy đủ cho bác sĩ điều trị tất cả các loại thuốc, thực phẩm chức năng và thảo dược đang sử dụng nhằm kiểm soát nguy cơ tương tác thuốc bất lợi [1].
  • Luôn kiểm tra đường huyết định kỳ bằng máy đo cá nhân để phát hiện sớm các dấu hiệu đường huyết dao động bất thường.
  • Tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi quyết định bổ sung bất kỳ loại dược liệu mới nào vào chế độ ăn uống hàng ngày.

Cát sâm là nguồn dược liệu quý chứa nhiều hoạt chất sinh học tiềm năng [3]. Dù vậy, việc sử dụng cần dựa trên hiểu biết khoa học chuẩn xác. Người bệnh đái tháo đường hãy luôn đặt sự an toàn lên hàng đầu, tuân thủ đơn thuốc chuyên khoa và không tự ý phối hợp thảo dược để tránh những tai biến sức khỏe đáng tiếc.