Dùng cây chân rết chung thuốc giảm đau NSAID: Cần thận trọng gì?

Nhiều người mắc bệnh lý cơ xương khớp thường có thói quen kết hợp thuốc tây y với các loại cây cỏ dân gian nhằm giảm đau nhanh hơn. Trong số đó, cây chân rết (danh pháp khoa học thường gặp là Pothos scandens hoặc Derris scandens) là vị thuốc cổ truyền quen thuộc được truyền tai để trị đau nhức, hạ sốt [2, 5].

Tuy nhiên, việc tự ý uống nước sắc cây chân rết cùng các thuốc giảm đau chống viêm không steroid (NSAID) tiềm ẩn rủi ro lớn đối với niêm mạc dạ dày và làm gia tăng gánh nặng chuyển hóa lên hệ thống gan thận. Việc phối hợp dược liệu chưa chuẩn hóa liều lượng với thuốc tân dược có thể dẫn đến những tương tác bất lợi khó lường [1, 6].

Cây chân rết trong y học cổ truyền và nghiên cứu hiện đại

Cây chân rết từ lâu đã xuất hiện trong các bài thuốc dân gian trị cảm sốt, đau mỏi gân xương [2, 5]. Tại Thái Lan, thân cây Derris scandens phơi khô và chiết xuất cồn thậm chí đã được đưa vào Danh mục Thuốc Thiết yếu Quốc gia nhằm mục đích điều trị đau cơ xương khớp ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2011 tiến hành đánh giá thực vật học và dược lý trên loài Pothos scandens L. (cũng mang tên gọi dân gian là chân rết) ^[2]. Thử nghiệm phân tích thành phần hóa thực vật sơ bộ cho thấy hàm lượng polyphenol và tannin cao nhất tập trung ở dịch chiết cồn của thân cây, trong khi flavonoid tập trung nhiều ở rễ ^[2]. Dịch chiết rễ thể hiện hoạt tính dọn gốc tự do vượt trội qua các thử nghiệm ABTS, FRAP và thử nghiệm khử hydro peroxide ^[2]. Đáng chú ý, khi thử nghiệm trên chuột cống trắng Wistar bị gây sốt bằng men bia, dịch chiết methanol từ rễ ở liều 200 mg/kg và 400 mg/kg đã thể hiện tác dụng hạ nhiệt rõ rệt, tương đương với đối chứng sử dụng paracetamol ^[2].

Dù sở hữu hoạt tính sinh học tự nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng dược liệu có tác dụng dược lý mạnh cũng đồng nghĩa với việc chúng tiềm ẩn nguy cơ can thiệp vào các chu trình sinh hóa trong cơ thể khi dùng chung với thuốc tân dược [1, 6].

Cơ chế tương tác bất lợi: Vì sao dạ dày, gan và thận dễ tổn thương?

Tương tác giữa thảo dược và thuốc giảm đau có thể xảy ra theo hai hướng chính: tương tác dược lực học và tương tác dược động học [3, 7].

Về mặt dược lực học, các thuốc nhóm NSAID (như aspirin, ibuprofen, indomethacin) hoạt động bằng cách ức chế enzym cyclooxygenase (COX), dẫn đến giảm tổng hợp prostaglandin – chất trung gian bảo vệ niêm mạc đường tiêu hóa. Bản thân các bài thuốc từ thảo mộc giảm đau như cây chân rết khi vào dạ dày cũng có thể gây kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa ^[1]. Khi dùng chung, tác động gây hại niêm mạc bị cộng gộp, làm tăng nguy cơ viêm trợt, loét dạ dày, thậm chí xuất huyết tiêu hóa [1, 2].

Về mặt dược động học, gan và thận là hai cơ quan đảm nhiệm vai trò chuyển hóa và đào thải chính cho cả tân dược lẫn các hợp chất tự nhiên [1, 4]. Một tổng quan hệ thống năm 2012 chỉ ra rằng trong số các tương tác thảo dược - thuốc được mô tả cụ thể về cơ chế, có đến 42,3% xuất phát từ sự thay đổi dược động học ^[3]. Khi uống cùng lúc, các hoạt chất trong cây chân rết và thuốc NSAID có thể cạnh tranh cùng hệ thống enzym chuyển hóa (như hệ enzym Cytochrome P450) hoặc các enzym chống độc tại gan [3, 4]. Sự cạnh tranh này làm chậm quá trình đào thải thuốc NSAID, khiến nồng độ thuốc tự do trong máu tăng cao và kéo dài, từ đó làm quá tải chức năng thanh thải của thận và trực tiếp gây độc tế bào gan [1, 4].

Bằng chứng khoa học về rủi ro khi phối hợp thảo dược với thuốc giảm đau

Tác dụng phụ trên đường tiêu hóa khi sử dụng cây chân rết đã được ghi nhận trong các thử nghiệm lâm sàng đối chứng.

Một phân tích tổng hợp và tổng quan hệ thống công bố năm 2016 đã sàng lọc 42 bài báo và chọn ra 4 nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 414 bệnh nhân để đánh giá hiệu quả giảm đau cơ xương khớp của cây chân rết (Derris scandens) so với nhóm thuốc NSAID ^[1]. Kết quả ghi nhận tại các thời điểm 3 ngày, 7 ngày, 14 ngày và toàn thời gian, mức độ giảm điểm đau của cây chân rết không thua kém thuốc NSAID (chênh lệch trung bình chuẩn 0,06; khoảng tin cậy 95%: -0,20 đến 0,31) ^[1].

Tuy nhiên, phân tích an toàn cho thấy tỷ lệ gặp biến cố bất lợi giữa nhóm dùng thảo dược chân rết và nhóm dùng NSAID là tương đương nhau, trong đó biến cố chủ yếu và thường gặp nhất là các triệu chứng đường tiêu hóa ^[1]. Điều này chứng minh rằng việc tự ý kết hợp cả hai loại để "nhân đôi công dụng" thực chất chỉ làm nhân đôi nguy cơ tổn thương ống tiêu hóa [1, 2].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu tổng quan diện rộng về tương tác thuốc - thảo dược cảnh báo nguy cơ phối hợp bừa bãi:

• Một nghiên cứu rà soát năm 2002 nhấn mạnh rằng các thuốc NSAID, đặc biệt là aspirin, có nguy cơ tương tác rất cao khi dùng chung với các thảo dược có hoạt tính chống kết tập tiểu cầu hoặc chứa chất tương tự salicylate, làm gia tăng nguy cơ chảy máu và độc tính thận ^[4]. Đồng thời, các dược liệu chưa được cơ quan quản lý kiểm soát chặt chẽ như thuốc quy ước có thể làm tăng tần suất ngộ độc gan thận ^[4].
• Một nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2012 ghi nhận 1.491 cặp tương tác giữa 213 thảo dược/chế phẩm bổ sung và 509 loại thuốc ^[3]. Nghiên cứu xác định có 240 tương tác được xếp vào mức độ nghiêm trọng ^[3]. Trong số 152 chống chỉ định của thảo dược được phát hiện, các bệnh lý đường tiêu hóa chiếm tỷ lệ cao nhất (16,4%), tiếp theo là bệnh thần kinh (14,5%) và bệnh lý thận/tiết niệu (12,5%) ^[3]. Aspirin cũng là một trong những loại thuốc có số lượng báo cáo tương tác với thảo dược nhiều nhất ^[3].
• Nghiên cứu năm 2023 từ Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Ả Rập Xê Út (SFDA) phát hiện 566 tín hiệu tương tác thảo dược - thuốc tiềm ẩn; khi đánh giá bằng thang đo xác suất tương tác DIPS trên 41 tương tác có bằng chứng xuất bản, có tới 53,6% trường hợp được xếp vào nhóm "có thể xảy ra" và 17% thuộc nhóm "rất có thể xảy ra", điển hình như tương tác giữa thảo dược Ginkgo biloba và thuốc giảm đau ibuprofen ^[5].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị đau khớp

Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn lành tính, uống kèm thuốc tây không gây hại". Thực tế, bất kỳ thảo mộc nào có chứa hoạt chất sinh học đủ mạnh để hạ sốt hay giảm đau đều có khả năng tương tác hóa học và sinh học với các phân tử tân dược [1, 5, 7].

Hiểu lầm thứ hai là việc cho rằng "uống gấp đôi liều hoặc kết hợp cả đông lẫn tây sẽ khỏi bệnh nhanh hơn". Đau cơ xương khớp thường là bệnh lý mạn tính hoặc tổn thương thoái hóa. Thuốc NSAID hay các hoạt chất từ cây chân rết chỉ có vai trò làm dịu triệu chứng đau tạm thời ^[1]. Việc dồn ép nhiều nguồn hoạt chất cùng lúc không làm bệnh biến mất nhanh hơn mà chỉ khiến dạ dày phải chịu kích ứng kép và gan thận rơi vào tình trạng quá tải đào thải [1, 2, 6].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Việc tự ý kết hợp cây chân rết với thuốc giảm đau NSAID tiềm ẩn nguy hiểm cao nhất ở các nhóm bệnh nhân sau:

• Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng hoặc xuất huyết tiêu hóa: Tác dụng phụ trên đường tiêu hóa của cả hai nhóm chất có thể kích hoạt các vết loét cũ tái phát hoặc gây thủng dạ dày [1, 2, 6].
• Người lớn tuổi: Chức năng lọc của cầu thận và khả năng chuyển hóa của gan suy giảm theo tuổi tác, khiến độc tính dễ tích tụ [1, 6].
• Bệnh nhân suy giảm chức năng gan, thận mạn tính: Quá trình đào thải thuốc bị đình trệ, làm tăng nồng độ thuốc tự do trong huyết tương và đẩy nhanh tiến trình suy tạng [1, 4, 6].
• Người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc có rối loạn đông máu: Nguy cơ biến chứng xuất huyết đường tiêu hóa tăng lên gấp nhiều lần [1, 6, 8].

Khuyến nghị áp dụng an toàn trong đời sống

Để bảo vệ sức khỏe và kiểm soát các cơn đau cơ xương khớp một cách an toàn, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Không tự ý phối hợp: Khi đã được bác sĩ chỉ định dùng các thuốc giảm đau nhóm NSAID (như meloxicam, celecoxib, ibuprofen, diclofenac), tuyệt đối không tự sắc uống thêm nước lá, thân hoặc rễ cây chân rết.
• Giãn cách thời gian hợp lý nếu có chỉ định dùng thảo dược: Trong trường hợp muốn sử dụng các sản phẩm hỗ trợ từ thảo dược đã được kiểm nghiệm, cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị và uống cách thời điểm dùng thuốc tây ít nhất từ 2 đến 3 giờ để hạn chế tương tác trực tiếp tại đường tiêu hóa.
• Uống thuốc sau ăn no: Thuốc giảm đau NSAID luôn cần được sử dụng sau bữa ăn chính và uống kèm một cốc nước đầy để giảm thiểu nguy cơ kích ứng niêm mạc dạ dày.
• Theo dõi các dấu hiệu cảnh báo: Nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường như đau thượng vị âm ỉ hoặc dữ dội, ợ chua, buồn nôn, đi ngoài phân đen, mệt mỏi, vàng mắt, tiểu ít, cần ngừng ngay lập tức tất cả các sản phẩm đang dùng và đến cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra.

Thảo dược tự nhiên là nguồn tài nguyên quý giá trong chăm sóc sức khỏe, song không thể sử dụng một cách tùy tiện, thiếu kiểm soát. Sự kết hợp thiếu cơ sở khoa học giữa cây chân rết và thuốc tây giảm đau nhóm NSAID là con đường ngắn nhất dẫn đến tổn thương tiêu hóa và suy giảm chức năng gan thận. Luôn thông báo minh bạch cho nhân viên y tế về mọi loại cây cỏ, thảo mộc bạn đang dùng là biện pháp bảo vệ bản thân an toàn và hiệu quả nhất.