Dùng cây đơn rau má giảm đau, kháng viêm: Thực nghiệm chứng minh gì?

Cơn sốt tìm kiếm dược liệu dân gian trị viêm, giảm đau

Đau nhức xương khớp, sưng viêm hay các cơn đau cơ mạn tính là vấn đề sức khỏe phổ biến khiến nhiều người tìm kiếm giải pháp từ thảo dược tự nhiên. Trong số các cây thuốc được truyền miệng, "đơn rau má" (thuộc chi Pratia hoặc Lobelia) thường được nhắc đến với công dụng làm dịu cơn đau và tiêu viêm nhanh chóng.

Thực tế, việc sử dụng các loại cây cỏ dân gian dựa trên kinh nghiệm truyền miệng tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu thiếu bằng chứng khoa học xác thực. Người bệnh thường băn khoăn liệu những tác dụng này đã được các thử nghiệm tiền lâm sàng hay lâm sàng chứng minh hay chưa.

Câu trả lời từ dữ liệu khoa học thực nghiệm hiện có

Đối với câu hỏi về tác dụng giảm đau và kháng viêm của cây đơn rau má, các dữ liệu nghiên cứu khoa học được cung cấp hiện tại hoàn toàn không có báo cáo hay thử nghiệm in vivo nào thực hiện trực tiếp trên chiết xuất của cây đơn rau má (chi Pratia hoặc Lobelia).

Các dữ liệu thực nghiệm hiện có chỉ ghi nhận hoạt tính chống viêm và giảm đau trên những loài thực vật hoàn toàn khác như Ziziphus nummularia, Alnus nitida, Nelsonia canescens, Nidularium procerum, hoặc rau má thông thường (Centella asiatica). Do đó, chưa thể khẳng định hay suy diễn tác dụng dược lý của cây đơn rau má từ các nghiên cứu hiện tại.

Bằng chứng thực nghiệm trên các cây thuốc khác: Nghiên cứu nói gì?

Để hiểu rõ cách các nhà khoa học đánh giá tác dụng giảm đau và kháng viêm của thảo dược trên mô hình động vật, chúng ta có thể xem xét các thử nghiệm đã được ghi nhận trên những mẫu thực vật khác:

Nghiên cứu về chiết xuất kiềm từ Ziziphus nummularia (năm 2013)

Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành khảo sát phân đoạn ancaloit cyclopeptit phân lập từ lá cây Ziziphus nummularia (IFZN) ^[1]. Thử nghiệm kháng viêm được tiến hành trên mô hình gây phù bàn chân chuột cống bằng carrageenan, dextran, serotonin và histamine, cùng mô hình viêm phúc mạc ở chuột nhắt và u hạt viên bông ^[1]. Đánh giá giảm đau sử dụng thử nghiệm quặn mình do axit axetic, vẫy đuôi và tấm sưởi nóng ^[1].

Kết quả cho thấy liều IFZN 30 mg/kg có tác dụng chống phù nề ^[1]. Ở các mức liều 20 và 30 mg/kg, hoạt chất thể hiện tác dụng chống cảm thụ đau rất rõ rệt thông qua cả con đường ngoại vi lẫn trung ương ^[1].

Đánh giá toàn diện và tác dụng giảm đau của rễ Ziziphus nummularia (năm 2016, 2022)

Một tổng quan năm 2022 xác nhận Ziziphus nummularia chứa nhiều ancaloit, flavonoid, saponin, tanin có hoạt tính kháng viêm và giảm đau ^[2]. Trước đó, một nghiên cứu năm 2016 trên chuột nhắt sử dụng thử nghiệm quặn mình do axit axetic cho thấy chiết xuất rễ cây này làm giảm cảm giác đau phụ thuộc vào liều (50 và 100 mg/kg) ^[3]. Phân đoạn chloroform đạt hiệu quả giảm đau cao nhất, tương ứng 57,86% ở liều 50 mg/kg và 74,28% ở liều 100 mg/kg ^[3]. Chiết xuất này cũng thể hiện tính chất an thần gây ngủ ^[3].

Thử nghiệm dịch chiết lá và quả Alnus nitida (năm 2022)

Công bố năm 2022 đã thử nghiệm dịch chiết methanol phân đoạn từ lá và quả cây Alnus nitida trên chuột cống Sprague-Dawley ^[4]. Mô hình kháng viêm gồm gây phù bàn chân bằng carrageenan, phù do tá chất Freund, phù tai bằng xylene và phù do histamine ^[4]. Thử nghiệm giảm đau dùng đĩa nhiệt và quặn mình do axit axetic ^[4]. Kết quả ghi nhận mức giảm 70-80% tình trạng phù nề so với nhóm đối chứng (p < 0,01) và tăng 40-60% thời gian chịu nhiệt trên đĩa nóng mà không gây độc hay tử vong ở động vật thử nghiệm ^[4]. Phân tích hóa thực vật phát hiện các chất như neophytadiene, phytol và vitamin E ^[4].

Khảo sát lá Nelsonia canescens (năm 2005)

Nghiên cứu năm 2005 đánh giá chiết xuất ethanol từ lá khô của Nelsonia canescens trên chuột cống ^[5]. Ở liều 50-200 mg/kg, chiết xuất ức chế đáng kể hiện tượng phù chân do carrageenan và u hạt viên bông ^[5]. Chiết xuất ở cùng liều cũng làm tăng thời gian tiềm tàng trên đĩa nhiệt 55 độ C và ức chế phản ứng liếm bàn chân do formalin ở cả pha sớm lẫn pha muộn ^[5].

Cơ chế ức chế viêm của Nidularium procerum (năm 2005)

Một nghiên cứu năm 2005 trên dịch chiết nước lá cây Nidularium procerum (LAE) ở mô hình viêm màng phổi chuột nhắt do LPS cho thấy dịch chiết làm giảm sự di chuyển của bạch cầu trung tính, giảm sản sinh cytokine gây viêm IL-1, IL-6 và prostaglandin E2 (PGE2) ^[6]. LAE cũng ngăn chặn sự hình thành thể mỡ tế bào chất mới và ức chế hóa ứng động của bạch cầu trung tính do PAF hoặc fMLP kích thích ^[6].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Các dữ liệu thực nghiệm nói trên mang lại nhiều hứa hẹn trong việc tìm kiếm các hoạt chất tự nhiên kháng viêm. Tuy nhiên, toàn bộ các nghiên cứu này đều có những giới hạn rõ rệt:

Thứ nhất, không có nghiên cứu nào trong dữ liệu cung cấp được thực hiện trên cây đơn rau má (Pratia/Lobelia). Việc gán ghép tác dụng của các loài cây khác sang cây đơn rau má là hoàn toàn không có cơ sở khoa học.

Thứ hai, các thử nghiệm trên Ziziphus nummularia, Alnus nitida, Nelsonia canescens hay Nidularium procerum chỉ dừng lại ở quy mô động vật gặm nhấm (chuột cống, chuột nhắt) hoặc tế bào ^{[1] [4] [5] [6]}. Khoảng cách từ mô hình động vật đến hiệu quả và độ an toàn trên cơ thể người là rất lớn, không thể tự ý ngoại suy liều lượng hay khẳng định khả năng chữa bệnh.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược giảm đau

Một sai lầm rất phổ biến là đánh đồng "rau má" thông thường (Centella asiatica) với "đơn rau má" (Pratia). Rau má (Centella asiatica) đã có nghiên cứu chiết xuất giàu pentacyclic triterpene (PRE) với khả năng ức chế NO đạt giá trị IC50 20,59 +- 3,48 microg/mL để ứng dụng xịt miệng chữa loét ^[7], nhưng đây là loài thực vật khác biệt.

Bên cạnh đó, quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn lành tính" cũng không chính xác. Các hoạt chất thực vật khi đi vào cơ thể đều chịu sự chuyển hóa tại gan, thận và có thể tương tác với các thụ thể thần kinh hoặc thuốc điều trị khác. Việc tự ý thu hái cây cỏ không rõ nguồn gốc rất dễ dẫn đến ngộ độc hoặc dùng sai loài dược liệu.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Do chưa có nghiên cứu khoa học xác thực về độc tính cũng như hoạt tính của cây đơn rau má trong bộ dữ liệu, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không tự ý sử dụng:

• Phụ nữ đang mang thai hoặc đang trong thời kỳ cho con bú.
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi có chức năng chuyển hóa suy giảm.
• Bệnh nhân mắc các bệnh lý mạn tính về gan, thận hoặc tim mạch.
• Người đang dùng thuốc điều trị viêm khớp, thuốc giảm đau hoặc thuốc chống đông máu theo đơn của bác sĩ.

Khi gặp các cơn đau kéo dài hoặc tình trạng sưng viêm cấp tính, người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám chính xác thay vì tự điều trị bằng các bài thuốc dân gian chưa rõ bằng chứng.

Khuyến nghị áp dụng thực tế an toàn

Nếu muốn sử dụng thảo dược hỗ trợ sức khỏe, người dân cần tuân thủ một số nguyên tắc:

• Không tự ý thu hái cây cỏ hoang dại dựa trên hình dáng bên ngoài hoặc tên gọi địa phương để tránh nhầm lẫn cây có độc.
• Dùng thảo dược ở lượng vừa phải, có nguồn gốc kiểm định rõ ràng và phải tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng.
• Duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước, nghỉ ngơi hợp lý và tuân thủ phác đồ điều trị y khoa đã được chỉ định.

Tóm lại, hiện nay chưa có bằng chứng thực nghiệm khoa học nào trong dữ liệu xác nhận cây đơn rau má có thể giảm đau hay kháng viêm. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước các thông tin truyền miệng, tránh việc trì hoãn khám chữa bệnh bằng các phương pháp chưa được kiểm chứng.