Nhiều người có thói quen dùng nước sắc thảo dược tự nhiên để làm mát gan hoặc hỗ trợ sức khỏe. Cây mạ mân cũng là một loại dược liệu dân gian được nhiều người truyền tai nhau đun uống mỗi ngày, thậm chí dùng chung với các thuốc tây điều trị bệnh mạn tính. Việc kết hợp này liệu có an toàn hay gây tác động nguy hại đến hoạt động chuyển hóa của gan?

Về mặt khoa học, việc dùng chung các chế phẩm thảo dược chứa nhóm hợp chất polyphenol và flavonoid với thuốc tây tiềm ẩn nguy cơ tương tác thuốc qua hệ enzym gan CYP450 [1], [2]. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện tại mới chỉ tập trung phân tích cơ chế chung của các phân tử polyphenol, flavonoid hoặc trên một số loại thảo mộc, trái cây khác [3], [2]. Dữ liệu thực nghiệm lâm sàng trực tiếp trên chính cây mạ mân hiện vẫn chưa được ghi nhận đầy đủ trong y văn, vì vậy người bệnh cần hết sức thận trọng khi tự ý kết hợp [2], [4].

Hệ enzym CYP450 tại gan hoạt động như thế nào?

Cytochrome P450 (gọi tắt là CYP450) là một họ enzym monooxygenase quan trọng ở gan và ruột, đóng vai trò giải độc và điều hòa quá trình bài tiết các hợp chất ngoại lai ra khỏi cơ thể [5], [4]. Hầu hết các loại thuốc điều trị hiện nay khi uống vào cơ thể đều cần hệ thống enzym này phân giải để thải trừ [1], [4].

Polyphenol là nhóm hợp chất tự nhiên rất đa dạng, có nhiều trong các loại thảo mộc và thực vật [2]. Các phân tử này bao gồm axit phenolic, anthocyanin, stilbene, catechin và các dẫn xuất flavonoid khác [2]. Khi đi vào cơ thể, các hợp chất flavonoid cũng là cơ chất của hệ thống CYP450 và các enzym liên hợp giai đoạn II [4]. Điều này đồng nghĩa với việc chúng dùng chung "con đường chuyển hóa" với các thuốc tây điều trị bệnh [4].

Cơ chế polyphenol can thiệp vào quá trình thải trừ thuốc

Các hợp chất flavonoid trong thực vật có thể làm thay đổi hoạt tính của hệ CYP450 qua nhiều cơ chế sinh học khác nhau [1]. Chúng có thể tác động kích thích biểu hiện gen qua các thụ thể đặc hiệu, làm thay đổi lượng protein enzym, hoặc làm bền vững hóa phân tử mRNA [1]. Kết quả dẫn đến hiện tượng cảm ứng (tăng hoạt tính) hoặc ức chế hoạt động của các enzym chuyển hóa [1].

Khi enzym CYP450 bị ức chế, tốc độ phá hủy và đào thải thuốc tây bị chậm lại, dẫn tới hiện tượng tích tụ thuốc trong máu vượt ngưỡng an toàn [3], [4]. Sự gia tăng sinh khả dụng bất thường này dễ gây ngộ độc và tăng tác dụng phụ của thuốc điều trị [3], [4]. Ngược lại, nếu chất tự nhiên gây cảm ứng làm tăng hoạt động của enzym, thuốc sẽ bị đào thải quá nhanh, làm giảm nồng độ điều trị và khiến thuốc mất tác dụng [1].

Bằng chứng khoa học về tương tác của flavonoid

Nghiên cứu tổng quan công bố năm 2007 cho thấy các flavonoid tự nhiên điều hòa mạnh hệ thống CYP450, đặc biệt là các enzym như CYP1, CYP2E1, CYP3A4 và CYP19 [1]. Đáng chú ý, tác động của flavonoid trong ống nghiệm (in vitro) và trên cơ thể sống (in vivo) không phải lúc nào cũng đồng nhất [1]. Sự thay đổi phụ thuộc vào nồng độ chất, yếu tố di truyền cũng như môi trường sống của cá thể [1].

Một nghiên cứu thực nghiệm in vitro công bố năm 2009 đã tiến hành kiểm tra khả năng ức chế enzym CYP2C9 của 14 hợp chất flavonoid khác nhau [6]. Nhóm nghiên cứu gồm các flavone (flavone, 6-hydroxyflavone, 7-hydroxyflavone, chrysin, baicalein, apigenin, luteolin, scutellarein, wogonin) và flavonol (galangin, fisetin, kaempferol, morin, quercetin) [6]. Ngoại trừ chất flavone, tất cả các flavonoid còn lại đều ức chế quá trình 4'-hydroxyl hóa diclofenac do CYP2C9 trung gian, với chỉ số ức chế K(i) ≤ 2,2 microM [6].

Về cơ chế gắn kết, nghiên cứu năm 2009 xác định 6-hydroxyflavone ức chế không cạnh tranh tại vị trí allosteric gần axit amin Phe100 (tương tự cơ chế của thuốc chống đông warfarin) [6]. Trong khi đó, các flavonoid còn lại tạo ra phản ứng ức chế cạnh tranh trực tiếp tại vị trí gắn cơ chất [6]. Tương tự, nghiên cứu mô phỏng máy tính (in silico) công bố năm 2022 cũng xác nhận flavonoid như isorhamnetin và pedalitin có năng lượng liên kết rất mạnh với cấu trúc tinh thể của enzym CYP1A1 và CYP1B1 [5].

Nhiều bằng chứng y văn công bố các năm 2006, 2010 và 2025 cũng chỉ ra các flavonoid và furanocoumarin trong bưởi chùm hoặc nước ép quả gây ức chế mạnh CYP3A4, làm tăng độc tính của thuốc ức chế miễn dịch, thuốc hạ huyết áp chẹn kênh canxi và thuốc hạ mỡ máu nhóm statin [3], [7], [8]. Flavonoid còn can thiệp vào các chất vận chuyển thuốc như P-glycoprotein và polypeptide vận chuyển anion hữu cơ (OATP), gây tích lũy thuốc nguy hiểm [3], [8].

Giới hạn của bằng chứng và hiểu lầm phổ biến

Một sai lầm rất lớn là quan niệm thảo dược tự nhiên thì lành tính và uống chung với thuốc tây lúc nào cũng an toàn. Thực tế, các chất tự nhiên có hoạt tính sinh học rất cao và hoàn toàn có thể tương tác bất lợi với tân dược [3], [4].

Tuy nhiên, cần làm rõ một giới hạn khoa học quan trọng: Các dữ liệu hiện có về cơ chế ức chế CYP450 chủ yếu đến từ nghiên cứu ống nghiệm, mô phỏng máy tính trên các hoạt chất flavonoid tinh khiết hoặc nghiên cứu trên cây bưởi chùm [8], [6], [5]. Chưa có nghiên cứu lâm sàng riêng biệt trực tiếp trên cây mạ mân để định lượng chính xác mức độ ảnh hưởng của thảo dược này đối với từng loại thuốc điều trị cụ thể [2], [4]. Do đó, người bệnh không nên tự ý suy diễn hoặc chủ quan khi sử dụng [4].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Những người đang dùng các nhóm thuốc có khoảng điều trị hẹp hoặc chuyển hóa qua gan không nên tùy tiện uống thảo dược chung với thuốc [3], [8]. Cụ thể:

  • Người bệnh tim mạch, huyết áp đang uống thuốc chẹn kênh canxi hoặc thuốc chống đông máu [7], [8], [6].
  • Người đang điều trị rối loạn mỡ máu bằng thuốc ức chế men khử HMG-CoA (statin) [7].
  • Bệnh nhân ghép tạng hoặc điều trị bệnh tự miễn cần dùng thuốc ức chế miễn dịch [7], [8].
  • Trẻ nhỏ và người cao tuổi, những đối tượng có chức năng chuyển hóa chưa hoàn thiện hoặc đã suy giảm [3].

Cách sử dụng an toàn trong thực tế

Để tránh các tương tác gan bất lợi giữa thảo dược và thuốc điều trị, người bệnh nên thực hiện các nguyên tắc sau:

  • Dùng thảo dược ở lượng vừa phải, không nấu nước quá đặc và không uống thay thế hoàn toàn nước lọc cả ngày.
  • Tuyệt đối không dùng nước sắc thảo dược hay nước ép trái cây để uống thuốc tây; chỉ nên uống thuốc với nước lọc đun sôi để nguội [3].
  • Khi đang phải điều trị bệnh mạn tính bằng thuốc theo đơn, luôn thông báo cho bác sĩ hoặc dược sĩ biết về tất cả các loại cây cỏ, thảo dược gia truyền mà mình đang dùng [1], [2].
  • Tách xa thời điểm uống thuốc tây và uống nước thảo dược, tốt nhất nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế để có khoảng cách an toàn phù hợp [8], [4].

Thảo dược dân gian có thể mang lại một số lợi ích hỗ trợ, nhưng nguy cơ tương tác với thuốc tây qua hệ enzym CYP450 là hoàn toàn có thật. Để bảo vệ gan và bảo đảm hiệu quả điều trị, người bệnh cần luôn trao đổi với bác sĩ trước khi phối hợp bất kỳ bài thuốc dân gian nào với đơn thuốc điều trị hằng ngày.