Nhiều người cao tuổi thường xuyên bị hành hạ bởi các cơn đau nhức xương khớp mạn tính. Khi dùng thuốc tây lâu ngày không khỏi hoặc sợ tác dụng phụ lên dạ dày, không ít người tìm đến các mẹo dân gian truyền miệng như giã nát cây cỏ tươi để đắp trực tiếp lên khớp gối, cổ chân hay ngón tay. Trong số các loài thảo dược mọc hoang, các cây thuộc họ Mao lương (Ranunculaceae), thường được dân gian gọi là áp cước bản thảo, hoa bơ (buttercup), thường được truyền tai nhau về công dụng giảm đau, trừ phong thấp [1], [2].

Tuy nhiên, việc đắp lá tươi của các cây thuộc chi này lên da không hề giúp "hút độc" hay "thải độc khớp" như nhiều người lầm tưởng, mà thực chất là phản ứng viêm da tiếp xúc kích ứng cấp tính, tương đương với một vết bỏng hóa chất [1], [3], [4]. Bọng nước phồng rộp, lở loét xuất hiện sau vài giờ ủ lá là tổn thương da nghiêm trọng do độc chất thực vật phá hủy tế bào da, đòi hỏi phải can thiệp y tế để tránh nguy cơ nhiễm trùng [1], [2].

Cơ chế gây rộp da: Chất độc protoanemonin phá hủy biểu mô

Để hiểu vì sao đắp thảo dược lại sinh ra bọng nước, cần nhìn vào thành phần hóa học tự nhiên của các loài thuộc chi Mao lương (Ranunculus). Trong lá tươi và thân cây tươi của các loài thuộc họ Ranunculaceae có chứa hoạt chất protoanemonin [3], [2]. Đây là một hợp chất độc có khả năng gây kích ứng mô cực kỳ mạnh mẽ [3], [2].

Khi người bệnh giã nát lá cây tươi, cấu trúc tế bào thực vật bị phá vỡ, giải phóng trực tiếp chất độc protoanemonin ra bề mặt tiếp xúc [2]. Đắp phần bã thảo dược này lên da kèm theo việc băng kín bằng khăn hay gạc sẽ tạo ra môi trường bít tắc (occlusion), làm tăng mạnh mức độ thẩm thấu của các hóa chất qua lớp biểu bì [5]. Dưới tác động kích ứng mạnh của độc chất, hàng rào bảo vệ da bị phá hủy, dịch gian bào tràn ra tạo thành các bóng nước căng tức, ban đỏ và trợt loét giống hệt tổn thương do bỏng nhiệt độ cao hay bỏng hóa chất công nghiệp [1], [4], [2]. Dân gian xưa thường quan niệm các loài Ranunculus có tác dụng gây kích ứng đối kháng (counter-irritants) để giảm đau tại chỗ, nhưng cơ chế này đi kèm tác hại kích ứng mô rõ rệt ở các loài Mao lương không sống dưới nước [6].

Ghi nhận thực tế: Bỏng rộp khớp gối và tay chân sau khi đắp lá

Nhiều tài liệu y khoa quốc tế đã ghi nhận các ca tổn thương da nặng nề sau khi đắp lá thuộc chi Mao lương để chữa bệnh khớp [1], [3], [7], [2]. Tại Thổ Nhĩ Kỳ, một thống kê về cơ chế gây bỏng hóa chất cho thấy có tới 4% tổng số ca bỏng bắt nguồn từ việc đắp các loại thảo dược dùng làm thuốc dân gian [1]. Đắp thảo mộc lên da là phương pháp dân gian phổ biến, đặc biệt là ở nhóm người cao tuổi mắc bệnh cơ xương khớp [1], [3], [2].

Một báo cáo năm 2011 mô tả 3 bệnh nhân dùng loài Ranunculus arvensis để điều trị đau khớp và thoái hóa khớp [1]. Ca thứ nhất là nam giới 48 tuổi bị viêm da tiếp xúc thực vật ở ngón tay cái bên phải [1]. Ca thứ hai là cụ bà 70 tuổi bị tổn thương nặng ở mặt trước cả hai đầu gối [1]. Ca thứ ba là bệnh nhân nữ 59 tuổi xuất hiện tổn thương xung quanh hai đầu gối [1]. Cả ba trường hợp đều được xác nhận viêm da tiếp xúc do Ranunculus arvensis, phải điều trị bằng kháng sinh bôi tại chỗ và thay băng hàng ngày [1]. Nghiên cứu này cũng tổng kết lại 25 ca bệnh tương tự từng được công bố trong y văn [1].

Một báo cáo ca lâm sàng khác vào năm 2018 tại Thổ Nhĩ Kỳ tiếp tục cảnh báo về thói quen nguy hiểm này ở phụ nữ lớn tuổi vùng nông thôn [2]. Điển hình là trường hợp một bệnh nhân nữ 62 tuổi, có tiền sử tăng huyết áp nhưng không có bệnh lý nền nào khác, bị đau khớp gối kéo dài [2]. Nghe theo lời khuyên của người quen, bà đã lấy hoa cây Ranunculus arvensis quấn bằng vải quanh khớp gối phải [2]. Sau khoảng 6 giờ, do ngứa dữ dội và đau rát không chịu nổi, bà tháo lớp vải bọc ra thì phát hiện khớp gối đã mọc chi chít các bọng nước căng phồng trên nền da đỏ ửng [2]. Bệnh nhân phải nhập viện điều trị tích cực bằng kháng sinh bôi, gạc ướt và dùng thuốc methylprednisolone đường toàn thân với liều 40 mg/ngày trong 10 ngày thì các tổn thương mới thoái lui [2]. Cùng trong báo cáo này, một cụ ông 64 tuổi khác cũng bị loét chân phải sau khi đắp loài thảo mộc tương tự để chữa đau [2].

Tại khu vực Đông Thổ Nhĩ Kỳ, một nghiên cứu quan sát hồi cứu trên 30 bệnh nhân viêm da do thực vật ghi nhận có tới 11 ca viêm da tiếp xúc kích ứng xuất phát từ việc tiếp xúc với loài Ranunculus kotschyi thuộc họ Mao lương [4]. Tình trạng viêm da tiếp xúc sau khi đắp Ranunculus illyricus cùng tỏi (Allium sativum) lên da để giảm đau khớp dạng thấp cũng đã được ghi nhận trong nghiên cứu công bố năm 2007 [7]. Ngoài ra, các loài khác cùng chi như Ranunculus damascenus hay chi họ hàng như Ceratocephalus falcatus cũng được xác định là thủ phạm gây tổn thương da [4].

Giá trị dược lý và ranh giới nghiên cứu trong phòng thí nghiệm

Mặc dù các loài cây thuộc chi Mao lương có lịch sử sử dụng lâu đời ở vùng Viễn Đông và Trung Đông để chữa viêm khớp, hen suyễn, bệnh gút hay bệnh vẩy nến, nhưng hầu hết bằng chứng chống viêm hiện đại mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng có kiểm soát nghiêm ngặt [1], [6].

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2008 đã tiến hành đánh giá chiết xuất methanol của loài Ranunculus peltatus subsp. baudotii trên mô hình tế bào (in vitro) và mô hình chuột (in vivo) [6]. Trong ống nghiệm, chiết xuất này thể hiện khả năng ức chế chọn lọc con đường cyclooxygenase-1 (COX-1), làm giảm hoàn toàn sự giải phóng 12-(S)-HHTrE ở nồng độ 200 microg/mL mà không ảnh hưởng đến hoạt tính của enzym 5-lipoxygenase và 12-lipoxygenase [6]. Các phân đoạn chiết xuất n-hexane, chloroform và ethyl acetate cũng ức chế giải phóng chất gây viêm LTB(4) từ bạch cầu trung tính phúc mạc của chuột [6]. Trên mô hình động vật sống gây viêm bằng dinitrofluorobenzene (DNFB), chiết xuất methanol giúp giảm 40% tình trạng phù nề, dù không ức chế được hiện tượng phù do chất oxazolone gây ra [6].

Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng đặc tính chống viêm ít đi kèm phản ứng kích ứng da mạnh mẽ này chỉ xuất hiện ở một số loài Mao lương sống dưới nước (Water Crowfoot), hoàn toàn trái ngược với các loài Mao lương sống trên cạn thông thường vốn có tính gây kích ứng, làm phỏng da rất dữ dội [6]. Hơn nữa, việc chiết xuất hoạt chất trong phòng thí nghiệm đã loại bỏ hoặc tinh chế các thành phần độc tính, hoàn toàn khác với việc người dân tự hái cây cỏ hoang dại ngoài tự nhiên rồi giã nát đắp lên da [2], [6].

Hiểu lầm tai hại: Nhầm lẫn vết bỏng rộp với hiện tượng 'thải độc'

Sai lầm phổ biến nhất trong dân gian là quan niệm: khi đắp thuốc vào khớp mà da phồng rộp, chảy nước vàng thì tức là "chất độc", "khí lạnh" hay "dịch khớp hư" đang được trục xuất ra ngoài. Đây là nhận thức hoàn toàn sai lầm và vô cùng nguy hại.

Hiện tượng bóng nước căng rộp, rát bỏng và chảy dịch thực chất là viêm da tiếp xúc kích ứng hoặc viêm da tiếp xúc thực vật do độc chất protoanemonin gây ra [1], [3], [2]. Khi hàng rào thượng bì bị hóa chất phá hủy, phản ứng viêm bùng phát làm giãn mạch, thoát huyết tương vào khoang gian bào tạo thành bóng nước [1], [4], [2]. Nếu vết rộp vỡ ra mà không được xử lý vô khuẩn, người bệnh đối mặt với nguy cơ viêm mô tế bào, bội nhiễm vi khuẩn và để lại sẹo co rút vĩnh viễn, thậm chí hoại tử mô [1], [4]. Cảm giác "đỡ đau khớp" tạm thời (nếu có) thực chất chỉ là cơ chế kích ứng đối kháng, khi cảm giác đau rát dữ dội ngoài da lấn át cảm nhận đau âm ỉ bên trong ổ khớp, chứ không hề có tác dụng điều trị tận gốc tổn thương thoái hóa hay viêm sụn khớp [6].

Ai tuyệt đối không nên tự ý đắp thảo dược tươi?

Mọi đối tượng đều có thể gặp nguy hiểm khi tiếp xúc với độc chất từ cây họ Mao lương tươi, nhưng các nhóm sau đây cần đặc biệt cẩn trọng:

  • Người cao tuổi mắc bệnh xương khớp: Đây là nhóm đối tượng có tỷ lệ tự ý đắp thuốc thảo mộc cao nhất [1], [3], [2]. Da của người cao tuổi thường mỏng, kém đàn hồi và tốc độ phục hồi vết thương rất chậm [1], [2].
  • Người có bệnh lý nền mạn tính: Những bệnh nhân bị tiểu đường, suy giãn tĩnh mạch chi dưới hay bệnh mạch máu ngoại biên có nguy cơ hoại tử, nhiễm trùng lan rộng nếu xuất hiện các vết loét do bỏng hóa chất thảo dược [2].
  • Phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ: Chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của các loài Mao lương trên các nhóm đối tượng đặc thù này. Độc tính tiếp xúc của protoanemonin có thể gây tổn thương da nghiêm trọng cho làn da non nớt của trẻ nhỏ hoặc gây tác động toàn thân khó lường [1], [2].
  • Người có cơ địa viêm da cơ địa hoặc da nhạy cảm: Vùng da tiếp xúc dễ bùng phát phản ứng viêm da dị ứng hoặc viêm da tiếp xúc quang hóa nặng nề, để lại tình trạng tăng sắc tố sau viêm kéo dài nhiều tháng [4], [5].

Hướng dẫn xử trí đúng và khuyến cáo an toàn

Để bảo vệ bản thân và gia đình trước các rủi ro bỏng hóa chất do đắp thuốc nam truyền miệng, cần nắm rõ các nguyên tắc sau:

  • Ngừng ngay việc đắp lá tươi: Tuyệt đối không giã nát các loại cây lạ, đặc biệt là các loài thân thảo có hoa vàng, hoa trắng thuộc họ Mao lương để đắp trực tiếp hoặc băng bọc kín qua đêm lên khớp gối, cổ tay, cột sống [1], [2], [5].
  • Cách xử trí khi lỡ tiếp xúc: Nếu thấy da bắt đầu nóng rát, đỏ ửng hoặc ngứa châm chích sau khi đắp lá, cần lập tức tháo bỏ lớp bọc, rửa sạch vùng da tổn thương dưới vòi nước chảy nhẹ để loại bỏ tàn dư hóa chất kích ứng [2]. Không được tự ý chọc vỡ các bọng nước vì dịch bọng nước đóng vai trò như một lớp màng sinh học bảo vệ vô khuẩn tự nhiên.
  • Can thiệp y tế kịp thời: Đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa Da liễu hoặc Bỏng để được thăm khám. Bác sĩ có thể chỉ định dùng thuốc bôi ngoài da, thuốc kháng sinh chống bội nhiễm, gạc ướt vô khuẩn hoặc corticosteroid đường toàn thân trong các trường hợp viêm nặng [1], [2].
  • Điều trị bệnh khớp khoa học: Đau khớp, thoái hóa khớp cần được chẩn đoán chính xác bằng chụp chiếu và thăm khám chuyên khoa cơ xương khớp [1]. Người bệnh nên tuân thủ phác đồ chuẩn y khoa, duy trì tập luyện vận động phù hợp và trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị trước khi muốn áp dụng bất kỳ liệu pháp hỗ trợ nào từ thảo dược [1].

Người bệnh tuyệt đối không nên đánh cược sức khỏe của mình vào các phương pháp chữa mẹo không rõ nguồn gốc. Việc nhầm lẫn giữa một vết bỏng hóa chất thực vật với phản ứng "thải độc" có thể biến một cơn đau khớp thông thường thành một vết thương hở nhiễm trùng phức tạp, đe dọa trực tiếp đến chức năng vận động và thẩm mỹ của làn da [1], [2]. Khi gặp các vấn đề về cơ xương khớp, việc tìm đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và hướng dẫn điều trị an toàn luôn là lựa chọn thông minh và đúng đắn nhất.