Tập luyện thể thao cường độ cao thường dẫn đến các cơn đau nhức khớp dai dẳng, cản trở việc duy trì phong độ và sinh hoạt hàng ngày. Để đối phó với tình trạng này, nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn giảm đau an toàn, hạn chế dùng thuốc giảm đau tây y kéo dài. Trong số đó, chìa vôi bốn cạnh (tên khoa học là Cissus quadrangularis) đang nhận được nhiều sự quan tâm từ cộng đồng yêu thích vận động.
Các bằng chứng khoa học bước đầu cho thấy chìa vôi bốn cạnh có khả năng hỗ trợ cải thiện tình trạng đau nhức khớp do tập luyện nặng [1]. Tuy nhiên, dược liệu này cần được dùng đúng liều lượng đã qua thử nghiệm lâm sàng và người tập không nên tự ý lạm dụng dài hạn khi chưa có đầy đủ bằng chứng an toàn.
Vì sao người vận động dễ gặp đau khớp?
Các bài tập cường độ mạnh và khối lượng lớn gây áp lực cơ học liên tục lên hệ thống sụn, bao hoạt dịch và dây chằng xung quanh khớp. Quá trình vận động nặng này thường đi kèm với các phản ứng viêm vi mô cục bộ và khởi phát các cơn đau nhức âm ỉ [1].
Cơn đau nhức khớp không chỉ gây khó chịu mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu suất vận động tổng thể. Khi khớp bị tổn thương hoặc viêm, tín hiệu đau truyền về hệ thần kinh khiến cơ bắp xung quanh khớp khó phát huy tối đa sức mạnh. Nếu không kiểm soát các phản ứng viêm kịp thời, người tập dễ rơi vào vòng lặp đau đớn, buộc phải gián đoạn lịch trình rèn luyện thể chất.
Cơ chế hỗ trợ khớp của chìa vôi bốn cạnh
Chìa vôi bốn cạnh là loại cây thân leo thuộc họ Nho, từ lâu đã được ghi nhận trong y học dân gian với công dụng hỗ trợ các bệnh lý về xương khớp. Khoa học hiện đại đã phân tích và phát hiện loài thực vật này chứa các hoạt tính kháng viêm tự nhiên [1].
Theo các đánh giá dược lý học, chìa vôi bốn cạnh chứa các hợp chất steroid đồng hóa tự nhiên, vitamin, carotenoid và triterpenoid [2]. Các steroid đồng hóa từ thực vật này có ảnh hưởng rõ rệt tới tốc độ lành xương thông qua việc kích thích sớm sự tạo mô liên kết [2]. Bên cạnh đó, chiết xuất methanol của cây còn thể hiện khả năng chống oxy hóa mạnh nhờ hàm lượng beta-carotene, giúp trung hòa các gốc tự do phát sinh trong quá trình vận động [2].
Bằng chứng nghiên cứu ở người tập thể thao
Bằng chứng trực tiếp nhất về tác dụng giảm đau khớp của thảo dược này ở người tập luyện được ghi nhận trong một nghiên cứu thử nghiệm năm 2013 [1].
Thử nghiệm được thực hiện trên 29 nam giới khỏe mạnh, trong độ tuổi từ 20 đến 46 tuổi [1]. Đây là những người thường xuyên tập luyện thể thao cường độ cao và từng phản ánh về các cơn đau khớp mạn tính do hậu quả của việc tập nặng [1]. Tất cả những người tham gia đều được cho sử dụng chiết xuất chìa vôi bốn cạnh với liều lượng 3.200 mg mỗi ngày, kéo dài liên tục trong 8 tuần [1].
Mức độ đau khớp của các đối tượng được đánh giá trước và sau can thiệp thông qua bộ câu hỏi Chỉ số Viêm xương khớp các Viện Đại học Western Ontario và McMaster (WOMAC) [1]. Đồng thời, các nhà nghiên cứu cũng theo dõi chặt chẽ các chỉ số lâm sàng như nhịp tim, huyết áp và các dấu ấn sinh học trong máu [1].
Kết quả cho thấy, điểm đánh giá của người tham gia đối với nhiều biến số trong thang đo WOMAC đã cải thiện đáng kể (P < 0.05) [1]. Điểm tổng trung bình theo thang đo WOMAC của nhóm nam giới này giảm từ 25,4 +- 2,4 điểm xuống còn 17,4 +- 2,1 điểm sau 8 tuần, tương đương mức giảm khoảng 31% [1]. Đáng chú ý, không có chỉ số lâm sàng nào về nhịp tim hay huyết áp bị ảnh hưởng bất lợi trong suốt thời gian can thiệp [1].
Tác động trên quá trình liền xương và hồi phục
Ngoài nghiên cứu trên người tập thể thao, hiệu quả giảm đau và hỗ trợ mô xương của chìa vôi bốn cạnh còn được chứng minh trong một nghiên cứu lâm sàng năm 2015 trên bệnh nhân gãy xương hàm dưới [3].
Nghiên cứu theo dõi tình trạng đau (qua thước đo trực quan VAS 10 cm), mức độ sưng nề và khả năng tạo xương thông qua xét nghiệm canxi, phốt pho huyết thanh và phim chụp cắt lớp vi tính 2 chiều (2D-CT) [3]. Kết quả ghi nhận ở nhóm dùng chìa vôi bốn cạnh, cảm giác đau và sưng giảm dần rồi biến mất hoàn toàn sau 15 ngày [3].
Đồng thời, nồng độ canxi và phốt pho huyết thanh ở nhóm can thiệp duy trì ở mức cao hoặc đủ để hỗ trợ liền xương [3]. Hình ảnh chụp cắt lớp vi tính xác nhận phản ứng màng xương và cầu xương nối hai đầu gãy xuất hiện sớm vào ngày thứ 21, mô xương lắng đọng hoàn toàn vào ngày thứ 45 ở nhóm dùng thảo dược, vượt trội hơn so với nhóm đối chứng [3]. Điều này củng cố thêm tiềm năng hỗ trợ tái tạo mô liên kết và phục hồi của loài cây này [3], [2].
Bên cạnh đó, chìa vôi bốn cạnh còn được nghiên cứu về hiệu quả kiểm soát cân nặng, giúp giảm gánh nặng cơ học lên hệ xương khớp. Một nghiên cứu mù đôi có đối chứng giả dược năm 2008 trên 72 người thừa cân béo phì trong 10 tuần cho thấy nhóm dùng chìa vôi bốn cạnh đơn lẻ có sự sụt giảm đáng kể về trọng lượng, mỡ cơ thể, vòng eo, cholesterol toàn phần và đường huyết lúc đói so với nhóm dùng giả dược [4].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học
Mặc dù kết quả ban đầu trên người tập luyện rất khả quan, người dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các dữ liệu hiện có. Nghiên cứu giảm đau khớp năm 2013 chỉ là thử nghiệm sơ bộ (pilot study) với quy mô mẫu rất nhỏ, chỉ dừng lại ở 29 người [1].
Đặc biệt, nghiên cứu này không có nhóm đối chứng dùng giả dược (placebo) song song [1]. Toàn bộ đối tượng tham gia đều là nam giới trẻ tuổi và khỏe mạnh, chưa mở rộng khảo sát trên nữ giới hoặc những người lớn tuổi [1]. Do đó, các nhà khoa học nhấn mạnh cần có thêm các nghiên cứu quy mô lớn hơn, có đối chứng giả dược để khẳng định tính phổ quát của kết quả [1].
Hơn nữa, thời gian thử nghiệm lâm sàng trên người tập thể thao mới dừng ở mốc 8 tuần [1]. Các dữ liệu về mức độ an toàn khi sử dụng kéo dài nhiều tháng hoặc nhiều năm liên tục hiện vẫn chưa được thiết lập đầy đủ.
Những ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người tập thể thao không nên xem chìa vôi bốn cạnh là giải pháp thần kỳ có thể dùng tùy tiện. Một số đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi quyết định bổ sung thảo dược này:
Thứ nhất, phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú không nên tự ý dùng, do thiếu hoàn toàn các dữ liệu an toàn trên nhóm đối tượng nhạy cảm này.
Thứ hai, người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị bệnh chuyển hóa cần hết sức thận trọng. Các thử nghiệm cho thấy thảo dược này có thể tác động đến chỉ số đường huyết và nồng độ mỡ máu [4]. Việc dùng đồng thời có thể gây tương tác ngoài ý muốn với các thuốc đặc trị.
Thứ ba, người tập thể thao bị đau khớp cấp tính sau chấn thương mạnh, nghi ngờ đứt dây chằng hoặc rách sụn chêm cần đi khám chuyên khoa ngay. Việc tự ý uống thảo dược để át cơn đau có thể làm chậm trễ thời gian vàng trong chẩn đoán và điều trị chấn thương ngoại khoa.
Gợi ý áp dụng thực tế cho người tập thể thao
Để việc hỗ trợ khớp mang lại hiệu quả mà vẫn đảm bảo an toàn, người vận động nên lưu ý các điểm sau:
Về liều lượng: Căn cứ theo thử nghiệm lâm sàng về đau khớp ở người vận động, liều lượng chiết xuất được áp dụng là 3.200 mg mỗi ngày [1]. Người dùng không nên tự ý tăng liều với hy vọng giảm đau nhanh hơn.
Thời gian sử dụng: Thử nghiệm can thiệp kéo dài trong 8 tuần [1]. Người tập nên giới hạn việc sử dụng theo từng chu kỳ ngắn từ 6 đến 8 tuần, sau đó tạm ngưng để đánh giá lại đáp ứng của cơ thể, tránh dùng liên tục không kiểm soát.
Kết hợp chế độ phục hồi: Dược liệu chỉ đóng vai trò hỗ trợ, không thể thay thế cho các nguyên tắc vận động an toàn. Người tập cần đảm bảo khởi động kỹ trước buổi tập, giãn cơ sau tập, uống đủ nước và ngủ đủ giấc để cơ thể tự chữa lành. Nếu cơn đau khớp kéo dài hoặc tăng nặng sau tập, cần giảm khối lượng bài tập và tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ thể thao.
Chìa vôi bốn cạnh mở ra triển vọng tự nhiên giúp làm dịu các cơn đau khớp dai dẳng ở người tập luyện thể thao cường độ cao. Tuy nhiên, thảo dược này không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa hay lời khuyên của chuyên gia y tế. Để tập luyện bền vững, người vận động cần kết hợp dinh dưỡng cân đối, tập luyện đúng kỹ thuật và chủ động tham vấn bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chất bổ sung nào.
