Nỗi lo mất xương nhanh ở phụ nữ trung niên
Bước vào giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh, nhiều phụ nữ nhận thấy những thay đổi rõ rệt của cơ thể từ làn da, giấc ngủ đến vóc dáng. Tuy nhiên, một quá trình âm thầm nhưng nguy hiểm hơn cả đang diễn ra bên trong hệ xương khớp: sự sụt giảm mật độ xương. Rất nhiều người băn khoăn liệu chế độ ăn uống hằng ngày có thể bù đắp lại lượng estrogen thiếu hụt để chặn đứng tình trạng thoái hóa xương hay không.
Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học là chế độ ăn giàu canxi từ sữa giúp làm chậm quá trình hủy xương, nhưng dinh dưỡng không thể ngăn ngừa hoàn toàn tình trạng mất xương do thiếu hụt nội tiết tố [1]. Cần lưu ý rằng các nghiên cứu lâm sàng hiện nay chủ yếu tập trung trên phụ nữ mãn kinh thực sự, chưa có nghiên cứu chuyên biệt trên nhóm tiền mãn kinh [1, 3, 5].
Cơ chế tác động: Vì sao xương suy thoái khi giảm nội tiết tố?
Trong cơ thể, xương liên tục diễn ra hai quá trình song song: tạo xương mới và hủy xương cũ, gọi chung là chu chuyển xương. Bình thường, hai quá trình này giữ mức cân bằng nhờ sự điều hòa của nhiều hormone, trong đó có estrogen. Khi bước vào giai đoạn quanh mãn kinh, nồng độ estrogen suy giảm khiến tốc độ chu chuyển xương tăng vọt, hủy xương diễn ra nhanh hơn tạo xương, dẫn đến mất dần khoáng chất và làm tăng nguy cơ gãy xương [1, 2].
Việc bổ sung dinh dưỡng, đặc biệt là canxi, nhằm mục đích kích hoạt cơ chế bù trừ tự nhiên của cơ thể. Khi lượng canxi trong máu được duy trì ổn định, tuyến cận giáp sẽ giảm tiết hormone parathyroid [2]. Nồng độ hormone parathyroid hạ xuống sẽ trực tiếp làm giảm tốc độ chu chuyển xương, ức chế bớt hoạt động phá vỡ chất nền xương [2].
Bằng chứng khoa học về sữa và canxi
Các can thiệp dinh dưỡng cung cấp canxi đã chứng minh được hiệu quả cụ thể trên các chỉ số sinh hóa và mật độ xương ở phụ nữ mãn kinh. Một nghiên cứu thử nghiệm chéo trong 16 tuần trên 30 phụ nữ mãn kinh khỏe mạnh, độ tuổi trung bình 59,3 tuổi, đã kiểm tra giả thuyết bổ sung sữa ảnh hưởng đến các dấu ấn chu chuyển xương [2].
Sau 4 tuần thích ứng với chế độ ăn cung cấp 600 mg canxi kết hợp 300 mg từ 250 ml sữa tách béo một phần, người tham gia duy trì thêm 6 tuần với chế độ ăn 600 mg canxi và được phân ngẫu nhiên nhận thêm 500 ml sữa tách béo một phần (tổng canxi đạt 1200 mg) hoặc không bổ sung sữa, sau đó đổi phác đồ trong 6 tuần tiếp theo [2]. Kết quả giữa giai đoạn có và không dùng sữa cho thấy: hormone tuyến cận giáp giảm 3,2 pg/ml; chất chỉ thị hủy xương crosslinked telopeptide của collagen type I giảm 624 pg/ml; propeptide của procollagen type I giảm 5,5 ng/ml; và osteocalcin giảm 2,8 ng/ml [2]. Sự sụt giảm các dấu ấn này chứng minh việc bổ sung sữa làm giảm chu chuyển xương thông qua ức chế hormone tuyến cận giáp [2].
Ở góc độ dài hạn hơn, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên kéo dài 3 năm ở phụ nữ mãn kinh Trung Quốc đã đánh giá việc bổ sung sữa bột giàu canxi (chứa 800 mg canxi) [3]. Kết quả phân tích theo ý định điều trị vào năm thứ 3 cho thấy sự khác biệt về tỷ lệ mất xương giữa nhóm đối chứng và nhóm uống sữa: mật độ khoáng xương toàn thân giảm chậm hơn 0,23%; mật độ xương cột sống thắt lưng giảm chậm hơn 0,31%; và mật độ xương khớp háng toàn phần giảm chậm hơn 0,44% [3]. Điều này chứng minh hiệu quả bảo vệ mật độ khoáng xương của việc can thiệp bằng sữa được duy trì ổn định qua nhiều năm [3].
Giới hạn của dinh dưỡng và sự thật về mầm đậu nành
Nhiều người kỳ vọng các thực phẩm giàu isoflavone (estrogen thực vật từ đậu nành) có thể thay thế liệu pháp hormone để ngăn ngừa thoái hóa xương. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng chất lượng cao không ủng hộ quan điểm này. Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược đa trung tâm trên 237 phụ nữ đầu thời kỳ mãn kinh (độ tuổi trung bình 53 tuổi, mãn kinh trung bình 33 tháng) đã kiểm tra tác động của việc tiêu thụ thực phẩm giàu isoflavone trong 1 năm [4].
Những người tham gia nghiên cứu đã tiêu thụ thực phẩm chứa lượng isoflavone tương đương trung bình 110 mg aglycone mỗi ngày hoặc sản phẩm đối chứng, trong khi vẫn duy trì chế độ ăn và lối sống thông thường [4]. Kết quả cho thấy việc sử dụng 110 mg isoflavone mỗi ngày không làm thay đổi mật độ khoáng xương ở cột sống thắt lưng hay toàn thân, đồng thời không ảnh hưởng đến các chỉ số tạo xương, hủy xương hay nồng độ hormone [4].
Tương tự, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2018 trên mô hình chuột bị cắt buồng trứng (mô phỏng tình trạng mãn kinh do suy giảm estrogen) đã thử nghiệm các hỗn hợp thực vật như genistein, resveratrol và quercetin trong 16 tuần [5]. Kết quả ghi nhận tình trạng mất cả xương bè và xương vỏ do phẫu thuật cắt buồng trứng đã được ngăn chặn bởi thuốc zoledronic acid, nhưng các hỗn hợp dưỡng chất thực vật không thể đảo ngược được những mất mát này [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các chất thực vật mang tính estrogen không hiệu quả bằng thuốc zoledronic acid trong ngăn ngừa mất xương liên quan đến mãn kinh, dù chúng có thể làm tăng số lượng tế bào mỡ trong tủy xương theo liều lượng [5].
Hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn và giảm cân
Hiểu lầm phổ biến nhất là chỉ cần ăn uống khoa học là có thể ngăn chặn hoàn toàn tình trạng mất xương do mãn kinh. Đánh giá tổng quan năm 1999 chỉ rõ việc tối ưu hóa lối sống và chế độ ăn uống tuy quan trọng nhưng không thể ngăn chặn hoàn toàn sự mất xương sau mãn kinh [1]. Việc bổ sung canxi làm chậm lại đáng kể tốc độ mất xương và giúp giảm tỷ lệ gãy xương, nhưng không thể làm dừng hẳn quá trình thoái hóa xương [1]. Đối với phụ nữ đã bước vào giai đoạn loãng xương thực sự, các thuốc can thiệp như liệu pháp hormone thay thế (HRT) hay bisphosphonate mang lại hiệu quả vượt trội hơn, giúp duy trì mật độ xương và giảm một nửa nguy cơ gãy xương đốt sống, cẳng tay và khớp háng [1].
Một hiểu lầm khác là giảm cân ở độ tuổi trung niên luôn đem lại lợi ích toàn diện cho sức khỏe. Nghiên cứu lâm sàng can thiệp kéo dài 1 năm trên 67 phụ nữ thừa cân sau mãn kinh đã chỉ ra mặt trái của việc giảm trọng lượng đối với hệ xương [6]. Nhóm tham gia can thiệp giảm cân đã giảm trung bình 9,2 pound sau 6 tháng và 7,7 pound sau 12 tháng [6]. Phân tích hồi quy cho thấy việc giảm cân có mối liên hệ trực tiếp với sự sụt giảm mật độ xương toàn thân, cụ thể mật độ khoáng xương giảm 6,25 x 10^-4 g/cm2 cho mỗi pound trọng lượng mất đi, đồng thời đi kèm sự gia tăng dấu ấn osteocalcin trong máu [6].
Những nhóm phụ nữ nên thận trọng
Những người thừa cân đang có kế hoạch giảm cân trong giai đoạn trung niên cần hết sức lưu ý. Việc giảm trọng lượng cơ thể có thể kéo theo nguy cơ mất mật độ khoáng xương, đòi hỏi phải có sự tư vấn của chuyên gia y tế để phối hợp các biện pháp bảo vệ khung xương đồng thời [6].
Phụ nữ có bệnh nền, người đang sử dụng các loại thuốc điều trị huyết áp, tim mạch hoặc các bệnh mạn tính khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi mạnh chế độ ăn. Không nên tự ý bỏ qua các biện pháp y khoa hoặc tự ý dùng liều lượng cao các chế phẩm bổ sung estrogen thực vật khi chưa có chỉ định [2, 3].
Áp dụng chế độ ăn uống vào thực tế
Để hỗ trợ kiểm soát tốc độ mất xương, phụ nữ trung niên có thể bổ sung sữa vào khẩu phần hàng ngày. Các bằng chứng lâm sàng ủng hộ việc sử dụng sữa tách béo một phần với dung tích 500 ml mỗi ngày để đạt lượng canxi bổ sung thích hợp [2], hoặc sử dụng sữa bột giàu canxi cung cấp khoảng 800 mg canxi mỗi ngày để làm chậm tốc độ suy giảm mật độ xương ở cột sống và khớp háng [3].
Cần duy trì tổng lượng canxi trong chế độ ăn đạt khoảng 1200 mg mỗi ngày [2]. Song song với đó, việc duy trì nồng độ vitamin D (colecalciferol) bình thường trong cơ thể là điều kiện bắt buộc để hỗ trợ chuyển hóa canxi [1]. Khi xây dựng thực đơn, nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, tránh việc cắt giảm calo quá mức gây sụt cân đột ngột làm ảnh hưởng tới khối lượng xương [6].
Chế độ dinh dưỡng giàu canxi từ sữa là một giải pháp tự nhiên và an toàn giúp làm chậm tốc độ suy giảm chất lượng xương ở phụ nữ khi bước qua thời kỳ sinh nở. Dù vậy, thực phẩm không thể đóng vai trò chữa khỏi hay thay thế hoàn toàn các liệu pháp y khoa chuyên sâu. Phụ nữ bước vào độ tuổi tiền mãn kinh nên chủ động thăm khám định kỳ để đo mật độ xương và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nhằm có phác đồ chăm sóc toàn diện nhất.