Nhiều người có thói quen hái các loại cây cỏ mọc hoang quanh nhà để chữa bệnh ngoài da. Khi gặp các triệu chứng ngứa ngáy, mẩn đỏ do nấm da bề mặt, kinh nghiệm dân gian truyền miệng thường khuyên ngắt cỏ sữa lá nhỏ giã nát hoặc lấy phần nhựa mủ bôi trực tiếp lên vị trí tổn thương.
Tuy nhiên, liệu giải pháp từ thảo mộc tự nhiên này có thực sự an toàn và hiệu quả như lời đồn? Câu trả lời ngắn gọn là: Mặc dù dịch chiết cỏ sữa lá nhỏ có hoạt tính kháng nấm trong môi trường thử nghiệm, hành động bôi trực tiếp dịch tươi hay nhựa mủ lên da lại tiềm ẩn nguy cơ viêm da tiếp xúc kích ứng cấp tính với tổn thương phồng rộp, hủy hoại tế bào da nghiêm trọng.
Cơ chế tác động: Kháng nấm trong phòng thí nghiệm và độc tính tế bào
Dưới góc nhìn khoa học, chiết xuất từ cỏ sữa lá nhỏ (Euphorbia thymifolia) thể hiện hoạt tính sinh học nhờ hệ thống các hợp chất chuyển hóa thứ cấp. Trong thử nghiệm vi sinh, dịch chiết ethanol và mủ tươi của thảo mộc này cho thấy khả năng ức chế sự phát triển của vi nấm Candida albicans cùng một số chủng nấm mốc khác [1]. Tác dụng kháng khuẩn, kháng vi nấm này tạo ra nền tảng cho niềm tin dân gian về việc dùng cây trị nấm ngứa ngoài da [1].
Mặt trái của loài thảo dược này nằm ở bản chất họ Thầu dầu (Euphorbiaceae). Các loài thực vật thuộc chi Euphorbia tiết ra một loại mủ trắng đục như sữa khi bị bẻ gãy thân hoặc rách lá [4, 6]. Chất dịch mủ này đóng vai trò tự vệ, chứa các thành phần hóa học có khả năng gây độc trực tiếp cho mô sống [4, 6].
Khi mủ cây chạm vào da người, nó kích hoạt quá trình chết tế bào sừng (keratinocyte apoptosis) theo mức độ phụ thuộc liều lượng [2]. Các chất độc trong nhựa mủ phá vỡ cấu trúc biểu bì, gây viêm da tiếp xúc kích ứng chứ không đơn thuần là một phản ứng dị ứng thông thường [2, 4]. Thay vì tiêu diệt mầm bệnh an toàn, nhựa cây phá hủy chính hàng rào bảo vệ tự nhiên của cơ thể.
Nghiên cứu nói gì về hiệu lực kháng nấm của cỏ sữa lá nhỏ?
Để đánh giá tiềm năng dược lý của cỏ sữa lá nhỏ (Euphorbia thymifolia), các nhà khoa học đã tiến hành các thử nghiệm đối kháng vi sinh vật chuyên biệt [1].
Nghiên cứu tổng quan về tiềm năng dược lý học của Euphorbia thymifolia năm 2013 cho thấy dịch chiết ethanol từ cây có hoạt tính chống lại chủng nấm Candida albicans [1]. Khi đánh giá kháng vi sinh vật bằng phương pháp đĩa thạch trên các chủng vi khuẩn chuẩn (gồm Escherichia coli, Bacillus subtilis, Staphylococcus aureus, Klebsiella pneumoniae, Pseudomonas aeruginosa, Salmonella typhi) và ba chủng nấm (Aspergillus niger, Candida albicans, Penicillium chrysogenum), mủ tươi cho thấy hoạt tính kháng khuẩn và kháng nấm tối đa khi so sánh với mủ pha loãng, mủ khô, nước ép tươi hoặc các dịch chiết ethyl acetate, butanol và chloroform [1].
Nghiên cứu này chứng minh mủ tươi chứa hoạt chất ức chế vi sinh vật rất mạnh [1]. Dù vậy, giới hạn rõ ràng là các kết quả trên hoàn toàn thu được qua thử nghiệm in-vitro (trong ống nghiệm/đĩa thạch) và khảo sát chiết xuất thô, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân bị nhiễm nấm da thật để xác định liều an toàn trên da người.
Bằng chứng lâm sàng về rủi ro viêm da do nhựa cây họ Euphorbia
Ngược lại với dữ liệu lâm sàng hạn chế về trị nấm, các ghi nhận y khoa về độc tính ngoài da của nhựa mủ chi Euphorbia lại xuất hiện rất chi tiết qua nhiều báo cáo tai biến.
Một nghiên cứu phân lập năm 2013 trên loài cỏ sữa lớn (Euphorbia pilulifera) - một loại cỏ dại cùng chi - đã kiểm tra độc tính gây kích ứng trên da thỏ bằng các dịch chiết phân cực khác nhau [3]. Kết quả cho thấy phân đoạn chiết bằng chloroform gây kích ứng mạnh nhất trên da thỏ [3]. Khi tách tiếp bốn phân đoạn nhỏ (từ Ep 1 đến Ep 4), các nhà nghiên cứu xác nhận hai phân đoạn Ep 1 và Ep 3 là những thành phần hoạt tính kích ứng da nặng nề nhất [3].
Năm 2014, một báo cáo ghi nhận trường hợp người phụ nữ da trắng 56 tuổi bị viêm da cấp tính vùng quanh mắt và quanh miệng sau khi dính vài giọt mủ từ cây Euphorbia trigona trong lúc lau cây cảnh [4]. Bệnh nhân ngứa dữ dội, ban đỏ và phù nề [4]. Khi tiến hành thử nghiệm áp da (patch test) với lá và mủ cây, phản ứng dương tính rất mạnh kèm hình thành bóng nước xuất hiện vào ngày thứ 2 và thứ 3, cho thấy tình trạng kích ứng cấp tính nghiêm trọng [4]. Bệnh nhân chỉ thuyên giảm sau 7 ngày điều trị tích cực bằng bôi kem methylprednisolone aceponate 0,1% phối hợp uống thuốc kháng histamine desloratadine 5 mg mỗi ngày [4].
Một báo cáo khác năm 2016 ghi nhận trường hợp ba bé gái 4 tuổi tại vùng nông thôn phải vào viện cấp cứu do hái lá cây Euphorbia helioscopia và bôi dịch mủ lên mặt [5]. Hai trẻ rửa mặt ngay bằng nước máy chỉ bị đỏ da nhẹ [5]. Riêng trẻ thứ ba từ chối rửa mặt ngay mà chỉ rửa sau 15 phút đã xuất hiện các tổn thương bóng nước rất lớn lan từ má trái xuống cằm [5]. Toàn bộ các tổn thương cần tới 10 ngày để hồi phục [5]. Tương tự, một nghiên cứu năm 2005 cũng mô tả một bệnh nhi 6 tuổi bị ban đỏ dạng vệt và bóng nước đầy mặt chỉ sau một ngày chơi đùa và tiếp xúc với mủ cây Euphorbia helioscopia [6].
Năm 2020, một nghiên cứu chuyên sâu về viêm da do Euphorbia myrsinites trên da người khỏe mạnh đã làm sáng tỏ bản chất tổn thương [2]. Thử nghiệm áp da với mủ tươi gây viêm da ở 100% vị trí thử nghiệm [2]. Kính hiển vi phản xạ đồng tiêu và phân tích mô bệnh học cho thấy mủ cây làm phá vỡ biểu bì nặng hơn phản ứng dị ứng tiếp xúc thông thường, đồng thời tăng tỷ lệ chết rụng của tế bào sừng phụ thuộc nồng độ [2].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây thuốc Nam trị bệnh da liễu
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược mọc tự nhiên thì lành tính, bôi ngoài da không bổ cũng không độc". Mủ thực vật trong tự nhiên sinh ra nhằm mục đích phòng vệ, xua đuổi các loài ăn thực vật bằng độc tố [4, 6]. Việc tự ý áp trực tiếp mủ tươi chưa qua tinh chế lên cơ thể là hình thức đưa chất kích ứng mạnh trực tiếp vào biểu mô.
Sai lầm thứ hai là đánh đồng tác dụng diệt nấm trong phòng thí nghiệm với hiệu quả điều trị thực tế. Một chất có thể tiêu diệt tế bào nấm trên đĩa nuôi cấy nhưng đồng thời cũng tiêu diệt luôn cả các tế bào sừng khỏe mạnh của con người xung quanh ổ nấm [4, 7]. Bôi dịch cây tươi không được chuẩn hóa liều lượng có thể làm bỏng da trước khi kịp diệt vi nấm.
Nhiều người cũng nhầm lẫn rằng da càng châm chích, phồng rộp và rát bỏng thì "thuốc đang phát huy tác dụng tiệt căn". Thực chất, tình trạng đỏ da và nổi bóng nước là biểu hiện của viêm da tiếp xúc kích ứng nhiễm độc [3, 4, 6]. Tổn thương hàng rào da do kích ứng còn mở đường cho hiện tượng mẫn cảm dị ứng, tạo cơ hội cho dị nguyên xâm nhập sâu hơn và gây hại lâu dài [7].
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Những người đã có nền da suy giảm chức năng hàng rào bảo vệ, bao gồm bệnh nhân viêm da cơ địa (atopic dermatitis), chàm thể tạng hoặc viêm da ứ trệ, tuyệt đối không được tự ý tiếp xúc với mủ cỏ sữa [7]. Da đang bị viêm mạn tính rất dễ bị mẫn cảm thứ phát khi tiếp xúc với các dị nguyên và chất kích ứng [7].
Người cao tuổi mắc các bệnh ngoài da vùng nếp gấp hoặc viêm da do tã lót cũng cần tránh xa việc dùng lá cây tươi. Một nghiên cứu trên 46 bệnh nhân cao tuổi bị viêm da tã lót cho thấy nguyên nhân chủ yếu là nhiễm nấm Candida (chiếm 63%) và viêm da kích ứng (chiếm 16%) [8]. Việc áp các chất gây kích ứng như mủ Euphorbia lên vùng da vốn đã mỏng manh và tổn thương sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng viêm trợt.
Trẻ nhỏ là đối tượng đặc biệt nhạy cảm với mủ cây chi Euphorbia, bằng chứng là các ca tai biến cấp cứu phải nhập viện do tiếp xúc trực tiếp dịch mủ đều ghi nhận tổn thương bóng nước nghiêm trọng trên mặt [3, 6]. Phụ nữ mang thai, người có vết thương hở rỉ dịch hoặc nhiễm trùng thứ phát cũng không được bôi mủ cỏ sữa tươi.
Hướng dẫn xử trí tai biến và giải pháp thay thế an toàn
Nếu vô tình dính phải mủ cây thuộc chi họ cỏ sữa, phản xạ đầu tiên và quan trọng nhất là phải rửa ngay lập tức vùng da tiếp xúc bằng nước sạch [5]. Dữ liệu lâm sàng chứng minh hành động rửa mặt bằng nước ngay sau khi dính nhựa giúp giảm thiểu đáng kể nguy cơ xuất hiện bóng nước lớn so với việc chậm trễ chỉ 15 phút [5].
Tuyệt đối không tự ý chích hút hay cọ xát các nốt bóng nước nếu đã lỡ bị viêm da tiếp xúc kích ứng. Đối với các ca kích ứng nặng kèm ngứa ngáy dữ dội, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám; các bác sĩ có thể cần chỉ định các loại kem chống viêm tại chỗ như corticosteroid hoạt phổ phù hợp và thuốc kháng histamine toàn thân để kiểm soát triệu chứng [4].
Để trị nấm bề mặt hoặc các bệnh da liễu có nấm, người bệnh nên sử dụng các phương pháp y khoa đã được chuẩn hóa. Theo nghiên cứu căn nguyên trên người bệnh, các loại kem bôi kháng nấm bôi tại chỗ kết hợp với sản phẩm làm mềm da dưỡng ẩm là lựa chọn điều trị đầu tay an toàn, mang lại tỷ lệ khỏi bệnh 73% sau điều trị chuẩn [8].
Lời khuyên cho bạn
Cỏ sữa lá nhỏ và các cây họ Thầu dầu chứa những hoạt chất kháng nấm tiềm năng trên lý thuyết thí nghiệm, nhưng dịch mủ tự nhiên của chúng là một tác nhân gây độc tế bào và kích ứng da cấp tính [4, 7]. Đừng biến một đợt nấm da thông thường thành tai biến viêm da tiếp xúc bỏng rộp vì tự ý hái cây đắp lên người. Hãy thăm khám chuyên khoa da liễu để được chỉ định các liệu pháp kháng nấm an toàn, đã được chứng minh hiệu quả lâm sàng.
