Cỏ xước (tên khoa học là Achyranthes aspera) từ lâu đã là vị thuốc quen thuộc trong dân gian, thường được nhiều người thu hái về phơi khô, sắc nước uống hàng ngày để chữa đau nhức xương khớp hoặc bồi bổ cơ thể. Không ít người tin rằng thảo dược thiên nhiên thì lành tính tuyệt đối và có thể dùng thay nước lọc mà không lo lắng về liều lượng. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này đậm đặc hoặc uống kéo dài liên tục có thực sự an toàn cho sức khỏe hay không vẫn là câu hỏi khiến nhiều người băn khoăn.

Câu trả lời ngắn gọn từ góc độ y học thực chứng là: Cỏ xước có biên độ an toàn tương đối rộng ở liều thông thường trên động vật thí nghiệm, nhưng việc lạm dụng quá mức ở người có thể gây ngộ độc tim mạch cấp tính nguy hiểm [1]. Ngoài ra, việc dùng liều rất cao kéo dài ghi nhận nguy cơ tổn thương gan nhẹ trên mô hình thử nghiệm [2].

Cỏ xước tác động đến cơ thể như thế nào?

Để hiểu vì sao việc kiểm soát lượng dùng lại quan trọng, chúng ta cần nhìn vào thành phần sinh hóa của cây cỏ xước. Dược liệu này chứa hàm lượng khoáng chất phong phú bao gồm canxi, magie, kali, phốt pho, cùng các nguyên tố vi lượng như kẽm, sắt, đồng, mangan [1, 2]. Bên cạnh đó, thảo dược còn cung cấp các vitamin nhóm B như B1 (0,27 mg/100g), B2 (0,28 mg/100g), B3 (0,58 mg/100g), B6 (0,27 mg/100g) và folate B9 (39 mcg/100g) [3].

Nhờ các hoạt chất tự nhiên, cỏ xước tác động trực tiếp lên hệ dẫn truyền thần kinh trung ương thông qua việc thúc đẩy hoạt động của chất ức chế GABA ở vùng vỏ não và hồi hải mã [4]. Đồng thời, chiết xuất thảo mộc này còn tác động lên tế bào beta tuyến tụy hỗ trợ giảm đường huyết [5], ức chế các chất gây viêm như carrageenan [6], và giảm phóng thích histamin từ dưỡng bào nhằm chống dị ứng [7]. Chính vì có hoạt tính dược lý phong phú, thảo dược này khi đưa vào cơ thể ở nồng độ cao sẽ tác động mạnh mẽ lên hệ thống thần kinh, chuyển hóa và tuần hoàn [1, 3, 4].

Độc tính cấp: Thử nghiệm động vật và nguy cơ thực tế ở người

Về độc tính cấp tính, các dữ liệu thực nghiệm trên động vật cho thấy ngưỡng an toàn khá cao khi dùng đường uống. Một nghiên cứu trên thỏ trong 7 ngày dùng bột toàn cây cỏ xước với liều lên tới 8 g/kg cân nặng không ghi nhận bất kỳ dấu hiệu ngộ độc hay tác dụng phụ nào [5]. Trong một thử nghiệm khác trên chuột nhắt trắng, chiết xuất rễ hòa tan trong methanol chuẩn hóa với betaine ở liều 5 và 10 mg/kg không gây ra bất cứ biểu hiện ngộ độc cấp hay độc tính thần kinh nào [4]. Chiết xuất nước của cỏ xước cũng được xác nhận an toàn lên tới ngưỡng 4000 mg/kg thể trọng ở mô hình chuột [7].

Tuy nhiên, khoảng an toàn trên động vật thí nghiệm không đồng nghĩa với việc con người có thể uống không giới hạn. Một báo cáo lâm sàng vào năm 2003 đã ghi nhận trường hợp một người đàn ông 57 tuổi tự ý uống hơn 1000 ml nước sắc đặc cỏ xước và sau đó rơi vào trạng thái bất tỉnh trong phòng tắm [1]. Khi được cấp cứu, bệnh nhân bị tụt huyết áp nghiêm trọng và nhịp tim chậm [1]. Sau 4 ngày điều trị hồi sức tích cực và sử dụng thuốc vận mạch dopamine, bệnh nhân đã hồi phục, các kiểm tra chức năng tim tiếp theo không phát hiện thêm bất thường [1]. Báo cáo kết luận cỏ xước có thể gây độc tính tim mạch thoáng qua phụ thuộc vào liều dùng [1].

Dùng kéo dài và độc tính bán trường diễn qua các nghiên cứu

Đối với việc dùng lặp lại nhiều ngày, các nghiên cứu bán trường diễn trên chuột đưa ra các kết quả đáng chú ý cần cân nhắc.

Nghiên cứu độc tính năm 2014 đánh giá chế phẩm dinh dưỡng có thành phần chính là cỏ xước nhằm tìm kiếm khả năng ứng dụng cho rối loạn máu ở người [3]. Thử nghiệm ghi nhận động vật dùng thảo dược tăng trọng lượng cơ thể tốt hơn nhóm đối chứng, cải thiện các chỉ số huyết học như nồng độ hemoglobin tăng từ 9,133 lên 10,96 g/dL, hồng cầu tăng từ 3,11 lên 3,6 triệu tế bào, bạch cầu tăng từ 5,68 lên 5,73 và tiểu cầu tăng từ 245 lên 319 nghìn [3]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2010 trên chuột cống trắng uống chiết xuất cỏ xước liều 100, 200 và 400 mg/kg mỗi ngày từ tuần thứ 20 đến tuần 24 cũng không ghi nhận độc tính cấp, không làm thay đổi các men gan chẩn đoán (SGOT, SGPT, SALP, GGT, bilirubin), đồng thời làm tăng các enzym chống oxy hóa nội sinh như SOD, catalase và glutathione [8].

Trái lại, một nghiên cứu độc tính bán trường diễn công bố năm 2020 trên chuột cống trắng Wistar cái lại chỉ ra nguy cơ tiềm ẩn khi dùng liều cao [2]. Các con chuột được cho uống dịch chiết cồn 70% từ lá cỏ xước qua ống thông dạ dày ở mức liều rất cao là 2000 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 28 ngày [2]. Kết quả ghi nhận không có động vật nào bị chết hay sụt cân nghiêm trọng, chỉ số creatinine máu giảm [2]. Dẫu vậy, khi giải phẫu bệnh học mô gan ở ngày thứ 28, các nhà khoa học phát hiện cỏ xước gây tổn thương gan cấp tính mức độ nhẹ [2].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Khi nhìn nhận các dữ liệu khoa học về cỏ xước, độc giả cần nắm rõ những ranh giới của nghiên cứu:

Thứ nhất, phần lớn các dữ liệu độc tính cấp và bán trường diễn hiện có đều được thực hiện trên động vật thí nghiệm (thỏ, chuột cống, chuột nhắt) qua đường gavage (bơm trực tiếp vào dạ dày) với các dạng chiết xuất cồn hoặc dung môi chuẩn hóa [1, 4, 5, 7]. Các quy trình này khác biệt nhiều so với thói quen đun nấu nước sắc thô của người dân.

Thứ hai, dữ liệu trên cơ thể người hiện nay vô cùng khan hiếm, chủ yếu là các báo cáo ca bệnh riêng lẻ khi uống quá liều [1]. Hiện tại chưa có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để xác lập ngưỡng liều tối đa hàng ngày tuyệt đối an toàn khi dùng cỏ xước dạng sắc uống trong thời gian dài.

Hiểu lầm phổ biến khi sử dụng thảo dược cỏ xước

Sai lầm thường gặp nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên vô hại, uống càng đặc càng nhanh khỏi bệnh". Trường hợp người đàn ông ngộ độc tụt huyết áp và chậm nhịp tim sau khi uống hơn 1 lít nước sắc là minh chứng rõ ràng cho việc quá liều thảo dược có thể ức chế tim mạch [1].

Sai lầm thứ hai là tự ý dùng cỏ xước thay thế hoàn toàn thuốc hạ đường huyết hoặc thuốc chống động kinh. Dù cỏ xước thể hiện khả năng hạ đường huyết trên thỏ ở liều 2, 3 và 4 g/kg [5] và tăng ngưỡng co giật do tăng GABA trên chuột ở liều 5-10 mg/kg [4], người bệnh không được tự ý bỏ thuốc chỉ định của bác sĩ để uống nước thảo dược, tránh nguy cơ sốc đường huyết hoặc bùng phát cơn co giật nguy kịch.

Những ai cần thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?

Dựa trên các nghiên cứu khoa học, một số nhóm đối tượng bắt buộc phải cẩn trọng:

  • Người có bệnh lý tim mạch, huyết áp thấp, nhịp tim chậm: Hoạt tính của cỏ xước khi dùng lượng lớn có thể gây chậm nhịp tim và tụt huyết áp thoáng qua [1].
  • Người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường: Tác dụng hạ đường huyết cộng dồn của cỏ xước [5] có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức.
  • Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, thận: Thử nghiệm bán trường diễn liều cao ghi nhận tổn thương gan cấp tính mức độ nhẹ [2], do đó người có men gan cao hoặc xơ gan cần tránh dùng kéo dài.
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn trên nhóm đối tượng đặc biệt này. Tuyệt đối không tự ý áp dụng.

Cách dùng cỏ xước an toàn trong đời sống

Để khai thác các hoạt tính hỗ trợ sinh học mà không gây rủi ro độc tính, người tiêu dùng nên tuân thủ một số hướng dẫn thực hành:

  • Kiểm soát thể tích và nồng độ: Không uống dồn dập lượng lớn nước sắc đậm đặc. Tuyệt đối không uống trên 1000 ml nước sắc thảo mộc này trong một khoảng thời gian ngắn để phòng tránh nguy cơ ngộ độc tim mạch [1].
  • Thời gian dùng: Chỉ nên sử dụng theo từng đợt ngắn ngày, không nên uống liên tục quanh năm thay cho nước lọc hàng ngày nhằm tránh nguy cơ gây áp lực cho gan [2].
  • Tham vấn y khoa: Khi có ý định sử dụng cỏ xước để hỗ trợ xương khớp hoặc các tình trạng sức khỏe khác, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ y học cổ truyền để được kê đơn liều lượng thảo mộc thô phù hợp với thể trạng cá nhân.

Cỏ xước là thảo dược có nhiều tiềm năng dược lý quý giá đã được ghi nhận trong nghiên cứu tiền lâm sàng. Tuy nhiên, việc tự ý dùng lượng lớn mỗi ngày tiềm ẩn nguy cơ chậm nhịp tim, tụt huyết áp và ảnh hưởng tới gan. Hãy xem thảo dược như một phương thức bổ trợ cần sự kiểm soát chặt chẽ, không nên lạm dụng để bảo vệ sức khỏe lâu dài.