Dùng dây bàm bàm đắp vết thương: Có nguy cơ nhiễm trùng không?

Nhiều người dân vẫn giữ thói quen giã lá cây tươi đắp lên các vết trầy xước, vết rách da hay vết bỏng nhằm cầm máu và giảm đau. Trong đó, dây bàm bàm (Entada phaseoloides) là loài dây leo quen thuộc, thường được truyền tai như vị thuốc hữu hiệu trị sưng viêm, vết thương hở ngoài da.

Tuy nhiên, việc tự ý hái lá, bẻ vỏ cây tươi giã đắp trực tiếp lên bề mặt tổn thương tiềm ẩn nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn và viêm da tiếp xúc cấp tính. Thói quen dân gian chưa qua xử lý vô trùng này có thể biến một tổn thương nhẹ thành ổ nhiễm trùng lan rộng.

Bản chất bàm bàm trong y học thực nghiệm

Dây bàm bàm, tên khoa học Entada phaseoloides (L.) Merr., thuộc họ Đậu, phân bố phổ biến ở vùng rừng nhiệt đới. Vỏ hạt, thân cây và hạt thường được y học cổ truyền dùng để trị đau nhức xương khớp hoặc rửa vết loét.

Về mặt hóa học thực vật, thành phần giá trị của cây bao gồm tannin tổng số và các saponin. Trong phòng thí nghiệm, chiết xuất tannin tinh khiết từ cây bàm bàm (TEPT) có hàm lượng tannin đạt 76,18% ^[1]. Khi được phân lập và tinh chế, hợp chất này thể hiện các hoạt tính dược lý nhất định lên quá trình phục hồi tế bào ^[1].

Tuy vậy, việc sử dụng hoạt chất tinh chiết trong điều kiện thí nghiệm vô trùng khác hoàn toàn việc dùng toàn cây hoặc bã lá thô ngoài tự nhiên. Trong bã thô tồn tại vô số tạp chất chưa được phân tách và làm sạch.

Nghiên cứu chỉ ra lợi ích gì ở quy mô phòng thí nghiệm?

Một số thử nghiệm tiền lâm sàng ghi nhận tiềm năng kháng viêm và làm lành mô của chiết xuất bàm bàm nếu kiểm soát được độ sạch và nồng độ.

Năm 2017, một nghiên cứu trên mô hình chuột bị tổn thương da cho thấy nhóm được xử lý bằng dịch chiết tannin tổng số từ cây bàm bàm (Entada phaseoloides - TEPT) có tốc độ co vết thương nhanh hơn vào ngày thứ 7 so với nhóm đối chứng dùng vaseline (p < 0.05) ^[1]. Đến ngày thứ 15, phân tích mô học cho thấy vết rách ở nhóm dùng TEPT đã khép miệng hoàn toàn ^[1]. Trong ống nghiệm, TEPT ở dải nồng độ từ 9,38 đến 37,50 mcg/mL kích thích sự tăng sinh và di chuyển của tế bào nguyên bào sợi NIH3T3 vào mô thương tổn ^[1]. Đồng thời, chiết xuất này thể hiện khả năng ức chế vi khuẩn Staphylococcus aureus (tụ cầu vàng) với nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) là 1,5 mg/mL ^[1].

Năm 2011, một nghiên cứu khác đánh giá tác dụng kháng viêm tại chỗ của bột nhân hạt bàm bàm bào chế dạng bột nhão (paste) và thuốc mỡ (ointment) trên 32 chuột Wistar bị gây viêm khớp bằng tá chất Freund ^[2]. Thuốc được bôi liên tục trong 12 ngày ^[2]. Kết quả cho thấy cả hai dạng bào chế đều thể hiện hoạt tính kháng viêm vượt trội so với nhóm chứng (p < 0.001) ^[2]. Vào ngày thứ 12, dạng thuốc mỡ bàm bàm cho hiệu quả giảm sưng tương đương thuốc mỡ Diclofenac sodium, và đến ngày thứ 21 dạng bột nhão đạt hiệu quả kháng viêm cao hơn hẳn Diclofenac sodium (p < 0.05) ^[2].

Những kết quả này chứng minh bàm bàm có hoạt chất sinh học hỗ trợ giảm sưng và ức chế vi khuẩn trong điều kiện kiểm soát. Dẫu vậy, đây mới chỉ là các thử nghiệm trên chuột và mẫu tế bào cô lập, chưa đủ bằng chứng trên người.

Nồng độ cao có thể làm tổn thương mô lành

Dù tannin có tác dụng kích thích tế bào ở liều lượng thấp, nồng độ quá mức lại gây phản tác dụng nghiêm trọng đối với tiến trình lành sẹo tự nhiên.

Một nghiên cứu công bố năm 2018 kiểm tra việc dùng axit tannic (TA) nồng độ cao 5,0 mg/mL làm chất đối chứng trên vết thương chuột cho thấy sự hồi phục diễn ra rất chậm ^[3]. Vào ngày thứ 12, tỷ lệ lành mô của nhóm này chỉ đạt 71%, sẹo vẫn hình thành rõ và bề mặt vết loét có hiện tượng rỉ dịch biểu hiện phản ứng viêm ^[3]. Trọng lượng cơ thể chuột dùng TA nồng độ này bị sụt giảm dần ^[3]. Đáng chú ý, vào ngày thứ 4, diện tích vết thương ở nhóm dùng TA nồng độ cao thậm chí còn lớn hơn lúc mới tổn thương ban đầu ^[3].

Nghiên cứu cũng dẫn chứng rằng tannin từ cây bàm bàm chỉ thúc đẩy lành mô trong khoảng nồng độ 9,38 - 37,50 mcg/mL, nhưng khi nồng độ vượt quá 37,5 mcg/mL, hợp chất này lại ức chế quá trình tổng hợp collagen ở tế bào sợi NIH3T3 ^[3]. Do đó, nồng độ tannin cao vừa gây co rút mô đột ngột vừa cản trở sự khép miệng vết thương do ngăn tạo collagen mới ^[3]. Khi đắp bã cây tươi, việc kiểm soát nồng độ là điều bất khả thi, rất dễ gây ngộ độc tại chỗ cho tế bào mô hạt.

Nguy cơ nhiễm trùng và viêm da tiếp xúc khi đắp bã tươi

Trong sinh hoạt đời thường, bã cây tươi chưa qua tiệt trùng là nguồn lây nhiễm vi sinh vật cực kỳ nguy hiểm cho vết rách da. Bề mặt lá, thân cây bàm bàm mang theo vô số bào tử nấm mốc, trực khuẩn mủ xanh và vi khuẩn hoại thư tồn tại trong đất, bụi bẩn. Khi giã nát rồi ốp kín lên miệng vết rách, lớp bã hữu cơ tạo thành môi trường yếm khí, nuôi dưỡng vi khuẩn phát triển, dẫn đến bội nhiễm, tạo mủ, hoại tử mô mềm.

Bên cạnh nguy cơ nhiễm khuẩn ngoại lai, các dị nguyên tự nhiên trong nhựa cây họ Đậu dễ kích phát viêm da tiếp xúc dị ứng. Vùng da quanh vết thương sẽ đỏ rực, phù nề, nổi mụn nước ngứa rát, khiến hàng rào biểu mô bị phá hủy sâu hơn.

Hơn nữa, nồng độ tannin đậm đặc chưa chiết tách trong bã tươi khi tiếp xúc trực tiếp có thể gây bỏng rát tế bào non, ức chế tổng hợp collagen và làm loét rộng diện tích tổn thương tương tự những phản ứng bất lợi đã được ghi nhận trong nghiên cứu thực nghiệm ^[3].

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược đắp ngoài

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên lành tính, không chứa hóa chất tổng hợp nên bôi đắp bao nhiêu cũng an toàn. Thực tế, cây cỏ tự nhiên chứa hàng trăm hợp chất hóa học phức tạp cùng vi sinh vật sống cộng sinh.

Một sai lầm phổ biến khác là quan niệm "vết thương càng xót, càng co rút nhanh là thuốc đang phát huy tác dụng". Cảm giác xót buốt dữ dội thường là phản ứng hoại tử của tế bào non trước nồng độ tanin cao hoặc độc chất thực vật. Khi tế bào biểu mô bị hủy hoại, quá trình liền da sẽ bị trì hoãn, nguy cơ để lại sẹo lồi hoặc sẹo lõm xấu xí tăng cao ^[3].

Việc thấy các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ghi nhận bàm bàm kháng khuẩn Staphylococcus aureus hay ức chế phù nề [3, 4] rồi tự ý áp dụng bã lá tươi ở nhà là sự ngộ nhận tai hại giữa hợp chất tinh khiết vô trùng và thảo mộc thô nhặt ngoài tự nhiên.

Những ai tuyệt đối không tự ý đắp lá cây?

Người có vết thương hở sâu, vết rách rách toạc da, vết thương do vật sắc nhọn gỉ sét cắm vào không được tự ý đắp bất kỳ loại bã thảo dược nào. Nguy cơ nhiễm nha bào uốn ván từ đất cát dính trên lá cây có thể đe dọa tính mạng.

Bệnh nhân đái tháo đường, người suy giảm miễn dịch, hoặc người bị suy giãn tĩnh mạch chân cần đặc biệt cảnh giác. Ở nhóm đối tượng này, lưu lượng máu nuôi dưỡng kém khiến vết thương rất khó lành; việc đắp bã bẩn sẽ kích hoạt ổ viêm loét mạn tính, dẫn đến hoại tử mô sâu và nguy cơ cắt cụt chi.

Bệnh nhân đang có vết mổ phẫu thuật hoặc vết thương khớp xương cũng phải tuân thủ chăm sóc vô khuẩn, không đắp lá truyền miệng vì dễ dẫn đến viêm tủy xương, viêm khớp nhiễm khuẩn.

Xử trí vết thương đúng cách và an toàn

Khi không may gặp tổn thương xây xát hoặc rách da trong sinh hoạt, người bệnh cần tuân thủ các bước sơ cứu chuẩn y khoa:

Đầu tiên, rửa sạch vết thương dưới vòi nước chảy hoặc sử dụng dung dịch nước muối sinh lý để loại bỏ dị vật, bụi bẩn. Dùng gạc sạch ép nhẹ lên miệng vết thương để cầm máu cơ học nếu có rỉ máu.

Tiếp theo, sát khuẩn mép da bằng dung dịch sát trùng chuyên dụng đã được kiểm duyệt (như Povidone iodine hoặc Chlorhexidine). Tuyệt đối không rắc bột thuốc kháng sinh, không đắp bã lá bàm bàm, thuốc lào hay tro bếp lên miệng tổn thương.

Băng nhẹ vết thương bằng gạc vô trùng để ngăn bụi và giữ ẩm cho mô hạt phát triển. Nếu vết thương sâu, chảy máu không cầm, hoặc có dấu hiệu sưng nóng, đỏ đau, chảy mủ sau vài ngày, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được bác sĩ xử lý ngoại khoa và chỉ định kháng sinh phù hợp.

Dây bàm bàm dù cho thấy tiềm năng dược lý trong các mô hình chiết xuất thí nghiệm, nhưng việc tự đắp bã tươi lên da hở là hành vi nguy hiểm. Mọi phương pháp chăm sóc vết thương cần dựa trên nguyên tắc vô khuẩn và tham vấn ý kiến chuyên môn của bác sĩ.