Nhiều người truyền tai bài thuốc đắp hạt bàm bàm trị viêm khớp. Khoa học hiện đại đã kiểm chứng hiệu quả thực sự tới đâu?

Nghiên cứu hiện tại chỉ ghi nhận tác dụng trên động vật thực nghiệm. Chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên người.

Cơ chế tác động kháng viêm của bàm bàm

Viêm khớp gây tổn thương khớp qua hai pha: cấp tính tăng tính thấm mao mạch, giải phóng chất trung gian gây viêm, mạn tính gây biến dạng khớp [1]. Hạt và thân bàm bàm chứa saponin triterpenoid có hoạt tính sinh học [5, 8].

Nghiên cứu năm 2021 làm rõ cơ chế phân tử của saponin triterpenoid từ bàm bàm (ES) [2]. Hợp chất điều hòa tăng enzym A20, ức chế phosphoryl hóa con đường tín hiệu p38 và ERK1/2 MAPK ở khớp [2]. Quá trình này ức chế hoạt hóa p38 tại tủy sống [2]. Hợp chất giảm mRNA và biểu hiện protein của TNF-alpha, IL-17 tại mô hoạt dịch khớp, giảm nồng độ IL-1beta, TNF-alpha, IL-17 trong huyết thanh [2].

Giảm sưng khớp trên mô hình động vật

Năm 2011, nghiên cứu đánh giá tác dụng kháng viêm tại chỗ của hạt bàm bàm dạng bột nhão (paste) và thuốc mỡ (ointment pha cùng polyethylene glycol và Carbowax 3350) [1]. Nghiên cứu thực hiện trên 32 chuột Wistar trọng lượng 140-200g, chia 4 nhóm: nhóm chứng đối chứng tá dược, nhóm bôi bột nhão bàm bàm, nhóm bôi thuốc mỡ bàm bàm, nhóm bôi thuốc mỡ Diclofenac natri [1]. Chuột được gây viêm khớp bằng 0,1ml tá chất Complete Freund (CFA) vào gan bàn chân sau bên trái [1].

Điều trị bắt đầu cùng ngày gây viêm, kéo dài 12 ngày [1]. Đo thể tích bàn chân bằng dụng cụ đo thể tích (plethysmometer) vào các ngày 0, 1, 5, 12 và 21 [1]. Nhóm chứng sưng phù kéo dài suốt 21 ngày [1]. Cả hai dạng bào chế bàm bàm giảm sưng rõ rệt so với đối chứng (P < 0,001) [1]. Ngày 12, dạng thuốc mỡ bàm bàm tương đương Diclofenac natri [1]. Đến ngày 21, dạng bột nhão bàm bàm ức chế sưng tốt hơn Diclofenac natri có ý nghĩa thống kê (P < 0,05) [1].

Tác dụng giảm đau trên mô hình viêm khớp

Năm 2013, nghiên cứu khác khảo sát hoạt tính giảm đau khớp [3]. Thử nghiệm dùng 32 chuột Wistar (150-200g), chia 4 nhóm tương tự: nhóm tá dược, bột nhão hạt bàm bàm pha nước, thuốc mỡ bàm bàm (pha PEG 400 và Carbowax 3350), thuốc mỡ Diclofenac natri [3]. Chuột bị tiêm 0,1ml tá chất CFA vào khớp gối trái gây viêm khớp [3].

Đo ngưỡng đau bằng thiết bị Randall Selitto trước và sau can thiệp bôi thuốc [3]. Ban đầu ngưỡng đau các nhóm tương đương [3]. Sau 72 giờ, nhóm đối chứng giảm ngưỡng đau rõ rệt [3]. Nhóm điều trị bàm bàm ghi nhận ngưỡng đau tăng cao có ý nghĩa thống kê so với nhóm chứng (P < 0,001), mức độ tương đương Diclofenac natri [3].

Nghiên cứu năm 2021 thử nghiệm đường uống saponin triterpenoid từ bàm bàm trên chuột cống CIA (gây viêm khớp bằng collagen loại II bò) [2]. Chuột uống các liều 25, 50, 100 mg/kg mỗi ngày suốt 3 tuần [2]. Kết quả ghi nhận giảm sưng bàn chân, giảm tăng cảm giác đau và hạn chế tổn thương cấu trúc khớp [2].

Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới người bệnh

Mô hình động vật hỗ trợ tìm hiểu sinh lý bệnh khớp và sàng lọc thuốc [3, 4]. Mô hình viêm khớp CFA hay collagen cung cấp nhiều điểm tương đồng về tổn thương mô học với viêm khớp dạng thấp ở người [3, 7].

Mô hình thực nghiệm không đại diện trọn vẹn đặc điểm toàn thân, miễn dịch hay yếu tố di truyền phức tạp của bệnh người [4]. Các mô hình gây viêm một bên chân giúp kiểm soát đau nhân đạo cho vật nuôi, nhưng khác biệt dạng viêm đa khớp đối xứng ở người [5]. Bàm bàm chưa có nghiên cứu lâm sàng đánh giá hiệu quả, tính sinh khả dụng và độc tính khi dùng trên cơ thể người.

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người tin thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại, đắp tùy tiện lên khớp sưng. Hạt bàm bàm tươi chứa nhiều hoạt chất phức tạp, nguy cơ kích ứng da, dị ứng tiếp xúc nếu tự chế biến sai cách.

Hiểu lầm khác: bột hạt bàm bàm thay thế thuốc chống viêm giảm đau kê đơn. Bằng chứng hiện nay chỉ là thử nghiệm tiền lâm sàng trên chuột. Bỏ thuốc điều trị chuẩn để dùng bài thuốc truyền miệng dễ dẫn tới biến dạng khớp khó phục hồi.

Ai nên thận trọng?

Người mắc bệnh viêm khớp dạng thấp, thoái hóa khớp tiến triển cần đi khám chuyên khoa. Bệnh nhân có vết thương hở, viêm da cơ địa vùng khớp tuyệt đối không tự đắp bột bàm bàm.

Phụ nữ mang thai, cho con bú, người có bệnh gan thận mạn tính cần tránh dùng. Người đang uống thuốc kháng viêm, ức chế miễn dịch phải tuân thủ hướng dẫn bác sĩ, không tự ý phối hợp dược liệu.

Khuyến nghị áp dụng

Người bệnh xương khớp không tự chế biến hạt bàm bàm tươi làm thuốc uống hoặc thuốc bôi tại nhà. Hiện chưa có chế phẩm chuẩn hóa liều lượng trên thị trường cho người.

Để kiểm soát đau khớp an toàn: Duy trì chế độ vận động nhẹ nhàng vừa sức. Chườm ấm hoặc chườm lạnh theo hướng dẫn chuyên môn. Ăn uống cân bằng, duy trì cân nặng hợp lý để giảm tải cho khớp gối. Uống thuốc đúng đơn của bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp.

Nghiên cứu cho thấy bàm bàm có tiềm năng kháng viêm, giảm đau rõ rệt trên chuột cống. Tuy nhiên, ranh giới giữa nghiên cứu tế bào, động vật với đơn thuốc điều trị cho người còn xa. Cần thêm thử nghiệm lâm sàng quy chuẩn trước khi đưa bàm bàm vào phác đồ điều trị.