Mùa hè đến mang theo nhiều loại trái cây nhiệt đới thơm ngon, trong đó chôm chôm là món ăn khoái khẩu của nhiều gia đình. Tuy nhiên, không ít người e ngại việc ăn nhiều chôm chôm sẽ dẫn đến tình trạng "nóng trong người", nổi mụn nhọt, phát ban ngứa ngáy khó chịu. Quan niệm dân gian lâu nay vẫn xếp chôm chôm vào nhóm quả "nóng", nhưng liệu điều này có đúng dưới góc nhìn y học hiện đại?

Câu trả lời ngắn gọn là: Ăn quá nhiều chôm chôm quả thực có thể làm bùng phát hoặc tăng nặng mụn trứng cá, nhưng bản chất không nằm ở khái niệm "nóng" mơ hồ. Thủ phạm thực sự đằng sau hiện tượng này là hàm lượng đường tự nhiên cao trong trái cây ngọt, kích thích phản ứng đường huyết, gây tăng tiết hormone và kích hoạt chuỗi viêm nhiễm ở các nang lông dưới da.

Quan niệm dân gian và góc nhìn khoa học

Trong văn hóa ẩm thực truyền thống, các loại trái cây ngọt lịm như mít, vải, nhãn, chôm chôm thường bị gán mác có "tính nhiệt". Người ăn vào nếu thấy nổi mụn hay nhiệt miệng sẽ quy ngay cho việc cơ thể bị "nóng trong". Y học hiện đại không có định nghĩa về "tính nhiệt" hay "tính hàn" của thực phẩm. Thay vào đó, các nhà khoa học giải thích phản ứng của cơ thể dựa trên chuyển hóa dinh dưỡng, chỉ số đường huyết và đáp ứng nội tiết.

Mụn trứng cá là một bệnh lý viêm mạn tính của đơn vị nang lông - tuyến bã nhờn, có cơ chế bệnh sinh phức tạp [1]. Khi chúng ta nạp vào cơ thể một lượng lớn đường đơn giản từ trái cây chín ngọt trong thời gian ngắn, nồng độ đường trong máu sẽ tăng vọt, kéo theo sự thay đổi sâu sắc của hệ thống nội tiết và kích thích các phản ứng viêm da [3, 4].

Cơ chế khiến đường ngọt biến thành mụn viêm

Mối liên hệ giữa chế độ ăn uống và mụn trứng cá đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu lâm sàng. Khi tiêu thụ thực phẩm có tải lượng đường huyết cao, cơ thể sẽ phản ứng bằng tình trạng tăng đường huyết (hyperglycemia) và kích thích tuyến tụy tăng tiết insulin (hyperinsulinemia) [1, 3]. Nồng độ insulin trong máu tăng cao sẽ kích hoạt sản xuất yếu tố tăng trưởng tương tự insulin 1 (IGF-1) và đồng thời làm giảm nồng độ protein liên kết IGFBP-3 [2].

Sự gia tăng của hormone IGF-1 là mấu chốt kích hoạt mụn trứng cá bùng phát qua nhiều con đường sinh học:

  • IGF-1 kích thích bài tiết bã nhờn trên khuôn mặt, làm tăng nồng độ nội tiết tố nam dihydrotestosterone và dehydroepiandrosterone sulfate trong huyết thanh, đồng thời thúc đẩy các tế bào tuyến bã nhờn tăng sinh mất kiểm soát [2].
  • Tình trạng tăng insulin máu thúc đẩy các yếu tố tăng trưởng biểu bì và yếu tố tăng trưởng chuyển hóa beta (TGF-beta), làm tăng mức axit béo không este hóa trong huyết tương [2].
  • Hỗn hợp bã nhờn dư thừa kết hợp với tế bào sừng nang lông tăng sinh gây bít tắc lỗ chân lông, tạo môi trường thuận lợi cho vi khuẩn Cutibacterium acnes xâm nhập, phát triển và gây viêm [2].

Bên cạnh đó, các loại thực phẩm làm tăng insulin sẽ kích hoạt con đường tín hiệu phosphoinositide-3-kinase/Akt, làm tăng hoạt tính phiên mã của thụ thể androgen và giải ức chế các gen đích bị kiểm soát bởi FoxO1, từ đó thúc đẩy tăng sinh tế bào sừng nang lông và sản xuất mỡ bã nhờn [3]. Hơn nữa, việc tiếp xúc với nồng độ đường fructose cao còn kích hoạt trực tiếp các cytokine gây viêm thông qua con đường NF-kappaB trong tế bào da người [4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về chế độ ăn và mụn?

Nhiều công trình nghiên cứu trên thế giới đã đối chiếu tác động của thực phẩm giàu carbohydrate đến sức khỏe làn da:

  • Một nghiên cứu can thiệp của tác giả Smith và cộng sự đã theo dõi những người bị mụn áp dụng chế độ ăn có tải lượng đường huyết thấp (low-glycemic regimen) trong 12 tuần [2]. Kết quả ghi nhận chế độ ăn này làm giảm đáng kể nồng độ IGF-1 trong huyết thanh và cải thiện rõ rệt tình trạng mụn trứng cá [2]. Sự thay đổi chế độ ăn cũng làm tăng nồng độ nội nhân của yếu tố forkhead box O1 (FOXO1), giúp bình thường hóa quá trình phiên mã của các gen liên quan đến mụn [2].

  • Nghiên cứu của Cerman và cộng sự công bố năm 2016 đã thu thập nhật ký ăn uống tự báo cáo trong 7 ngày từ 86 người tham gia (gồm 50 bệnh nhân mụn trứng cá từ nhẹ đến nặng và 36 người đối chứng không bị mụn) tại Thổ Nhĩ Kỳ [5]. Kết quả chỉ ra rằng cả sự hiện diện và mức độ nghiêm trọng của mụn đều có mối tương quan thuận với tải lượng đường huyết trong khẩu phần ăn [5]. Ngoài ra, nồng độ adiponectin (loại protein điều hòa quá trình phân giải glucose và axit béo) ở nhóm bệnh nhân mụn thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng khỏe mạnh [5].

  • Các bằng chứng tổng quan cũng chỉ ra rằng, mụn trứng cá ảnh hưởng đến 79-95% thanh thiếu niên ở các quần thể phương Tây, và chế độ ăn giàu carbohydrate tinh chế, chỉ số đường huyết cao là nguyên nhân quan trọng thúc đẩy tình trạng này [1, 2]. Ngược lại, việc bổ sung chất xơ hòa tan và rau quả lại đóng vai trò bảo vệ đường ruột và cải thiện độ nhạy insulin [7, 8].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Cần nhìn nhận công bằng rằng chôm chôm cũng như các loại trái cây tươi tự nhiên đều cung cấp nước, vitamin và một số hoạt chất sinh học thực vật có lợi [5]. Một đánh giá hệ thống gần đây đã chỉ ra rằng việc ăn rau củ và trái cây tươi nói chung có tác dụng bảo vệ, giảm nguy cơ hình thành tổn thương mụn [6].

Tuy nhiên, nguy cơ chỉ xuất hiện khi chúng ta ăn quá mức kiểm soát. Lượng đường đơn giản dồi dào trong quả chín khi được nạp vào ồ ạt sẽ làm mất cân bằng đường huyết. Giới hạn của các nghiên cứu hiện tại là chưa có thử nghiệm lâm sàng riêng biệt bóc tách độc lập từng loại quả như chôm chôm, mà chủ yếu quy về tác động chung của tải lượng đường huyết (GL) và đường fructose lên trục nội tiết insulin/IGF-1 [4, 6].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người tin rằng "nóng trong" là độc tố tích tụ trong gan, nên khi ăn chôm chôm bị nổi mụn lại tìm đến các loại trà thanh nhiệt, nước mát để giải độc. Thực tế, không có độc tố nào tích tụ; gan và thận khỏe mạnh vẫn đang thực hiện tốt chức năng lọc rửa. Mụn xuất hiện đơn thuần là đáp ứng viêm tại nang lông do nồng độ đường huyết và hormone insulin/IGF-1 tăng cao sau khi ăn ngọt [3, 4].

Một hiểu lầm khác là kiêng khem tuyệt đối trái cây nhiệt đới. Việc loại bỏ hoàn toàn chôm chôm là không cần thiết, bởi vấn đề cốt lõi không nằm ở bản thân loại quả này mà nằm ở liều lượng và tốc độ dung nạp đường vào máu.

Ai nên thận trọng khi ăn chôm chôm?

Mặc dù chôm chôm là món tráng miệng hấp dẫn, một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý và kiểm soát lượng ăn:

  • Người đang bị mụn trứng cá mức độ trung bình đến nặng: Việc nạp lượng đường lớn có thể kích thích sản sinh thêm bã nhờn, làm các ổ viêm sưng tấy nặng hơn [2].
  • Người có tình trạng kháng insulin hoặc hội chứng chuyển hóa: Nhóm người này vốn đã có đáp ứng chuyển hóa đường kém, ăn nhiều đồ ngọt sẽ làm đường huyết dao động mạnh [1, 3, 4].
  • Người mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS): Tình trạng tăng insulin huyết tương có thể thúc đẩy thêm nồng độ IGF-1 và androgen, vốn là các hormone liên quan trực tiếp đến rối loạn này [7].
  • Người thừa cân, béo phì hoặc có lối sống ít vận động: Nhóm đối tượng này dễ bị mất cân bằng nội mô đường huyết và dễ bị viêm mức độ thấp [7].

Hướng dẫn ăn chôm chôm đúng cách, không lo nổi mụn

Để thưởng thức vị ngon ngọt của chôm chôm mà vẫn bảo vệ được làn da mịn màng, bạn có thể áp dụng các mẹo đơn giản sau:

  • Kiểm soát khẩu phần vừa phải: Mỗi lần chỉ nên ăn khoảng 5 đến 7 quả (tương đương 100-150g cùi thịt), không nên ăn cả chùm nửa ký đến một ký trong một lần ngồi ăn.
  • Ăn sau bữa ăn chính: Tránh ăn chôm chôm lúc bụng đang rỗng. Khi ăn sau bữa ăn có đủ chất xơ và đạm, tốc độ hấp thu đường vào máu sẽ chậm lại đáng kể, giúp ngăn chặn tình trạng tăng vọt insulin đột ngột [5].
  • Bổ sung đủ chất xơ hàng ngày: Khuyến nghị dinh dưỡng hàng ngày (RDA) cần khoảng 25g chất xơ cho khẩu phần 2000 kcal [5]. Ăn thêm nhiều rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt giúp cải thiện độ nhạy insulin và giảm các phản ứng viêm toàn thân [5].
  • Chăm sóc da và duy trì lối sống lành mạnh: Sau khi ăn, hãy uống đủ nước lọc. Giữ vệ sinh da mặt sạch sẽ để tránh ứ đọng bã nhờn và tế bào chết tại lỗ chân lông.

Chôm chôm không phải là "kẻ thù" gây hại cho cơ thể hay tạo ra chất độc "nóng trong". Hiện tượng nổi mụn sau khi ăn hoàn toàn bắt nguồn từ cơ chế tăng đường huyết, kéo theo tăng tiết insulin và kích hoạt phản ứng viêm tại tuyến bã nhờn. Lắng nghe cơ thể, ăn với số lượng chừng mực và duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng chính là chìa khóa để bạn vừa thưởng thức trọn vẹn hương vị mùa hè vừa giữ được làn da khỏe đẹp.