Chôm chôm là loại trái cây nhiệt đới thơm ngon và rất phổ biến trong mùa hè tại Việt Nam. Khi thưởng thức loại quả này, đa số mọi người đều bóc vỏ, bỏ hạt và chỉ ăn phần cùi thịt mọng nước ngọt ngào bên trong.
Gần đây, trên mạng xã hội xuất hiện nhiều thông tin cho rằng vỏ và hạt chôm chôm chứa lượng dược chất chống oxy hóa cực cao, có thể đun nước uống để trị bách bệnh. Tuy nhiên, các nghiên cứu khoa học hiện đại chỉ ra rằng dù các phụ phẩm này chứa nhiều polyphenol giá trị trong phòng thí nghiệm, việc người dân tự ý nấu uống tại nhà lại tiềm ẩn rủi ro độc tính khó lường cho sức khỏe.
Bối cảnh và thắc mắc thường gặp quanh vỏ, hạt chôm chôm
Hằng năm, một lượng rất lớn vỏ và hạt chôm chôm bị vứt bỏ ra môi trường sau các vụ thu hoạch hoặc từ các nhà máy chế biến đồ hộp [1]. Thấy phụ phẩm nông nghiệp bị lãng phí, nhiều người đã tìm cách tận dụng bằng cách phơi khô vỏ, rang hạt để làm trà uống hằng ngày. Nhiều người tin rằng các bài thuốc dân gian từ cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, uống càng nhiều càng bổ.
Thế nhưng, ranh giới giữa một hợp chất có hoạt tính sinh học tốt và một chất độc đối với gan, thận phụ thuộc rất lớn vào liều lượng và phương pháp tinh chế. Các hợp chất tự nhiên như tannin nếu dùng thô, chưa qua chiết xuất chuẩn hóa, có thể gây hại nhiều hơn là đem lại lợi ích. Do đó, việc hiểu rõ bản chất khoa học của vỏ và hạt chôm chôm là điều vô cùng cần thiết trước khi quyết định đưa chúng vào cơ thể.
Cơ chế tác động của các hợp chất trong vỏ chôm chôm
Về mặt hóa học, vỏ chôm chôm chứa một hàm lượng phong phú các hợp chất tự nhiên thuộc nhóm polyphenol và ellagitannin [1, 4]. Các hợp chất này hoạt động như một hệ thống phòng thủ tự nhiên của thực vật giúp chống lại vi khuẩn gây bệnh và sự tấn công của các gốc tự do oxy hóa [2, 4]. Khi được chiết tách cẩn thận trong phòng thí nghiệm, những chất này thể hiện khả năng quét sạch các gốc tự do gây hại, bảo vệ màng tế bào khỏi tổn thương peroxy hóa lipid [4, 6].
Bên cạnh đó, các nhà khoa học phát hiện ra rằng chiết xuất từ vỏ chôm chôm có thể tương tác với các thụ thể opioid, hệ thống nitric oxide và các kênh kali nhạy cảm với ATP (KATP) [2]. Đây là các con đường dẫn truyền thần kinh quan trọng trong cơ thể, giúp điều biến cảm giác đau và các phản ứng viêm ngoại biên [2]. Nhờ các cơ chế đa dạng này, vỏ chôm chôm đang trở thành đối tượng tiềm năng để phát triển dược liệu trong tương lai.
Khoa học nói gì: Các nghiên cứu thực nghiệm
Để đánh giá một cách khách quan tiềm năng của vỏ chôm chôm, các nhà khoa học trên thế giới đã tiến hành nhiều thử nghiệm trong phòng thí nghiệm và trên động vật sống.
Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã phân tích dịch chiết ethanol từ vỏ chôm chôm và ghi nhận hiệu suất chiết đạt 18% [3]. Đáng chú ý, tổng hàm lượng phenolic trong dịch chiết này lên tới 762 ± 10 mg GAE/g chiết xuất, tương đương với chế phẩm chiết xuất từ hạt nho thương mại [3]. Khi so sánh khả năng sinh chất tiền oxy hóa (pro-oxidant), vỏ chôm chôm có mức thấp nhất so với vitamin C, alpha-tocopherol, hạt nho và trà xanh [3]. Ở nồng độ 100 microgam/ml, chiết xuất này hạn chế tế bào chết theo chương trình do stress oxy hóa gây ra ở mức tương đương hạt nho, đồng thời không gây độc cho tế bào nguyên bào sợi và tế bào lách bình thường của chuột [3].
Đến năm 2010, một nghiên cứu khác tập trung phân lập các hợp chất phenolic chính từ chiết xuất methanol của vỏ chôm chôm [4]. Kết quả cho thấy ba hợp chất chính được xác định là axit ellagic, corilagin và geraniin, chiếm tới 69,3% tổng dịch chiết methanol, trong đó geraniin là thành phần chủ đạo với 56,8% [4]. Cả ba chất này đều thể hiện hoạt tính chống oxy hóa vượt trội hơn chất bảo quản tổng hợp BHT từ 77 đến 186 lần trong thử nghiệm ức chế peroxy hóa màng lipid, và mạnh hơn 42 đến 87 lần trong thử nghiệm bắt gốc tự do DPPH [4]. Cùng năm đó, một công trình đánh giá tỷ số giữa khả năng sinh oxy hóa và chống oxy hóa (ProAntidex) cũng xác nhận chiết xuất ethanol vỏ chôm chôm có chỉ số này thấp hơn chiết xuất quả me rừng (Emblica) và thấp hơn nhiều so với vitamin C, khẳng định khả năng quét gốc tự do hữu hiệu [5].
Năm 2021, một bài tổng quan khoa học nhấn mạnh rằng các phụ phẩm như vỏ và hạt của cây chôm chôm chứa tiềm năng thực phẩm chức năng lớn hơn cả phần ăn được [6]. Các hợp chất phenolic trong vỏ và hạt thể hiện nhiều hoạt tính sinh học đa dạng như kháng khuẩn, hạ đường huyết, chống lão hóa và hỗ trợ ức chế khối u trong các mô hình thí nghiệm [6].
Năm 2022, nghiên cứu về dịch chiết nước từ vỏ giống chôm chôm Rong Rian (Thái Lan) đã định danh các hợp chất hoạt tính sinh học qua phân tích GC-MS, gồm mome inositol (35,99 mg/g), catechol (29,37 mg/g), 5-hydroxymethylfurfural (5,69 mg/g), 2-pentenal, (E)- (5,22 mg/g), axit axetic (3,69 mg/g), 1,2,3-propanetriol (3,67 mg/g) và 2-furan-carboxaldehyde (2,66 mg/g) [1]. Dịch chiết nước này có khả năng ức chế nhiều loại vi khuẩn gây bệnh và ôi thiu thực phẩm như Bacillus subtilis, Bacillus cereus, tụ cầu vàng Staphylococcus aureus, vi khuẩn tả Vibrio cholerae, Vibrio parahaemolyticus, trực khuẩn mủ xanh Pseudomonas aeruginosa và Pseudomonas fluorescens với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) dao động từ 1024 đến 8192 microgam/mL [1]. Về độc tính tế bào sau 72 giờ xử lý, nồng độ ức chế một nửa IC50 đo được lần lượt là 194,97 ± 4,87 microgam/mL trên dòng tế bào L929, 205,92 ± 2,55 microgam/mL trên dòng tế bào Vero, và 94,11 ± 1,33 microgam/mL trên tế bào ung thư MCF-7 [1].
Gần đây nhất, nghiên cứu công bố năm 2023 đã phân tích chiết xuất ethanol của vỏ chôm chôm (EENL) và phát hiện các chất (epi)-catechin, procyanidin B, axit ellagic và các dẫn xuất [2]. Thử nghiệm độc tính cấp tính cho thấy phôi cá ngựa vằn không gặp độc tính khi tiếp xúc với dịch chiết này [2]. Khi cho chuột uống dịch chiết EENL, chuột không bị thay đổi khả năng vận động nhưng giảm rõ rệt các cơn co thắt bụng do axit axetic, giảm thời gian liếm hoặc cắn chân trong cả hai giai đoạn thử nghiệm với formalin và thử nghiệm với capsaicin, đồng thời giảm hiện tượng đau do dị ứng cơ học gây bởi carrageenan [2]. Uống dịch chiết cũng làm tăng thời gian chịu đựng của chuột trong thử nghiệm đĩa nóng [2]. Tác dụng giảm đau này bị đảo ngược đáng kể khi dùng kết hợp với naloxone, L-arginine và glibenclamide, chứng minh sự tham gia trực tiếp của các thụ thể opioid, nitric oxide và kênh KATP [2].
Độc tính và rủi ro thực tế: Khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và đời thường
Mặc dù các dữ liệu nuôi cấy tế bào và thử nghiệm động vật cho thấy tiềm năng kháng khuẩn, giảm đau và chống oxy hóa rất lớn, việc chuyển hóa các kết quả này thành bài thuốc uống hàng ngày lại là một câu chuyện hoàn toàn khác. Vỏ chôm chôm tự nhiên chứa hàm lượng rất đậm đặc các ellagitannin và tannin hòa tan [4].
Một nghiên cứu độc tính đường uống cấp tính năm 2019 theo hướng dẫn chuẩn OECD 423 trên chuột cống Sprague Dawley đã cung cấp những cảnh báo an toàn then chốt [7]. Sau khi cho chuột uống một liều duy nhất, các nhà khoa học theo dõi các dấu hiệu nhiễm độc và tử vong trong 14 ngày [7]. Kết quả xác định giá trị liều gây chết trung bình LD50 đường uống cho cả geraniin đơn chất và chiết xuất giàu geraniin từ vỏ chôm chôm là 2000 mg/kg thể trọng [7]. Các chỉ số tổng phân tích tế bào máu, sinh hóa máu và mô bệnh học của đa số cơ quan không có sự khác biệt đáng kể so với nhóm chứng [7].
Tuy nhiên, các chuyên gia ghi nhận một hiện tượng bất thường: tế bào gan của 3 con chuột được dùng geraniin đơn chất xuất hiện cấu trúc "dạng bọt" (foamy appearance) [7]. Do đó, mức liều không quan sát thấy tác dụng ngoại ý (NOAEL) của hoạt chất tinh khiết geraniin được xác định là dưới 2000 mg/kg, trong khi của chiết xuất giàu geraniin là đến 2000 mg/kg [7]. Sự biến đổi hình thái tế bào gan này cho thấy nếu sử dụng các hợp chất ellagitannin ở liều cao không kiểm soát, nguy cơ tổn thương gan vi thể hoàn toàn có thể xảy ra [7].
Bên cạnh đó, việc người dân tự ý đun sắc vỏ chôm chôm tại nhà thường dẫn tới việc hấp thu lượng tannin quá đậm đặc. Tannin liều cao gây kết tủa protein niêm mạc dạ dày, dẫn đến các phản ứng cấp tính như cồn cào, buồn nôn, đau thượng vị và cản trở hấp thu các khoáng chất vi lượng thiết yếu.
Hiểu lầm thường gặp về việc dùng thảo mộc tự nhiên
Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là "cứ thảo dược tự nhiên là không có độc tính". Thực tế, nhiều loài thực vật sản sinh ra các chất như tannin hay saponin chính là để bảo vệ quả non và hạt khỏi các loài động vật ăn cỏ và côn trùng. Các chất này mang vị đắng chát tự nhiên và có tính độc nhẹ đối với đường tiêu hóa khi ăn sống với số lượng lớn.
Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng kết quả trong phòng thí nghiệm với tác dụng lâm sàng trên người. Việc chiết xuất trong nghiên cứu đòi hỏi dung môi chuyên dụng như ethanol hoặc methanol, qua các cột sắc ký tinh vi để loại bỏ tạp chất gây hại và chuẩn hóa nồng độ hoạt chất [1, 4]. Việc tự đun sôi vỏ quả bằng nước lã tại nhà không thể tạo ra dung dịch có nồng độ và hoạt tính tương đương, mà ngược lại chỉ hòa tan lượng lớn tannin đắng chát kèm theo bụi bẩn, nấm mốc hoặc tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật bám trên bề mặt vỏ.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Dựa trên các đặc tính dược lý và dữ liệu an toàn sinh học hiện có, một số nhóm đối tượng tuyệt đối không nên thử nghiệm các loại nước sắc tự chế từ vỏ hoặc hạt chôm chôm:
- Người có tiền sử bệnh gan: Do nghiên cứu đã ghi nhận hiện tượng tế bào gan có cấu trúc dạng bọt khi tiếp xúc với liều cao geraniin từ vỏ chôm chôm, những người bị viêm gan, gan nhiễm mỡ hoặc suy giảm chức năng gan cần tránh xa [7].
- Người có vấn đề về dạ dày, đường ruột: Hàm lượng tannin cao dễ gây kích ứng niêm mạc, làm bùng phát các cơn đau viêm loét dạ dày tá tràng hoặc gây buồn nôn, rối loạn tiêu hóa.
- Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của các hoạt chất này trên thai nhi và trẻ sơ sinh.
- Người đang sử dụng thuốc điều trị: Các chất trong vỏ chôm chôm tác động lên các thụ thể thần kinh, kênh kali KATP và quá trình chuyển hóa, có thể gây tương tác nguy hiểm với thuốc giảm đau hoặc thuốc hạ đường huyết [2].
Cách ứng xử đúng với chôm chôm trong đời sống
Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của chôm chôm mà vẫn đảm bảo tuyệt đối an toàn cho sức khỏe, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc khoa học đơn giản sau:
Thứ nhất, chỉ nên sử dụng phần cùi (thịt quả) chôm chôm chín tự nhiên. Phần thịt này cung cấp nguồn năng lượng, vitamin và khoáng chất an toàn cho cơ thể mà không tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc từ các chất chát.
Thứ hai, tuyệt đối không tự ý nhai nuốt hạt sống, không phơi khô hạt hoặc vỏ quả để đun trà hay ngâm rượu uống trị bệnh theo các lời truyền miệng trên mạng xã hội. Nếu muốn sử dụng các sản phẩm hỗ trợ chống oxy hóa, hãy lựa chọn những sản phẩm đã được các cơ quan y tế kiểm định chất lượng và cấp phép lưu hành.
Thứ ba, khi ăn chôm chôm tươi, nên rửa sạch lớp vỏ ngoài dưới vòi nước chảy trước khi bóc vỏ nhằm hạn chế tối đa bụi bẩn, vi sinh vật hoặc hóa chất bảo quản dính từ vỏ vào phần cùi thịt.
Chiết xuất từ vỏ chôm chôm rõ ràng là một hướng đi đầy hứa hẹn cho ngành công nghiệp dược phẩm và bảo quản thực phẩm nhờ hàm lượng polyphenol dồi dào [2, 4, 6]. Tuy nhiên, các phát hiện này mới dừng lại ở quy mô thử nghiệm phòng thí nghiệm và trên động vật [1, 7]. Người tiêu dùng không nên tự biến căn bếp của mình thành phòng thí nghiệm để thử nghiệm các bài thuốc chưa được kiểm chứng, tránh biến một thứ phụ phẩm nông nghiệp thành mối nguy hiểm cho lá gan và hệ tiêu hóa.
