Mỗi độ vào mùa mận, nhiều người thường ngần ngại thưởng thức vì nỗi sợ muôn thuở: ăn mận sẽ bị "nóng trong", mọc mụn nhọt chi chít khắp mặt. Đây là kinh nghiệm truyền miệng phổ biến nhưng lại thiếu cơ sở giải thích khoa học chuẩn xác.
Thực tế, y học hiện đại không có khái niệm "nóng trong người". Cảm giác bức bối hoặc các đốm mụn xuất hiện sau khi ăn nhiều quả ngọt liên quan trực tiếp đến tải lượng đường đơn dung nạp, từ đó kích hoạt phản ứng của tuyến bã nhờn trên da.
Hiểu đúng về khái niệm "nóng trong" dưới góc nhìn khoa học
Trong dân gian, thuật ngữ "nóng trong" thường được dùng để quy kết cho các biểu hiện như khô miệng, nhiệt miệng hay nổi mụn bọc, mụn viêm. Nhiều người cho rằng bản thân quả mận mang tính nhiệt nên khi ăn vào cơ thể sẽ tự phát hỏa và sinh độc tố qua da.
Tuy nhiên, các chuyên gia y tế khẳng định cơ thể điều hòa thân nhiệt thông qua hệ thần kinh thực vật và cơ chế bài tiết mồ hôi. Những triệu chứng da liễu bùng phát sau khi ăn mận không phải do cơ thể tăng nhiệt độ, mà bắt nguồn từ các rối loạn chuyển hóa ngắn hạn do đường và tính axit tác động lên da và niêm mạc.
Đặc biệt, quả mận châu Âu (Prunus domestica) vốn là nguồn thực phẩm giàu dưỡng chất, chất xơ, vitamin, khoáng chất và chất chống oxy hóa, từng được ghi nhận mang lại lợi ích hỗ trợ hạ huyết áp, kiểm soát đường huyết và bảo vệ gan khi dùng hợp lý [1]. Do đó, việc đổ lỗi cho loại quả này tự gây "độc" là nhận định chưa thỏa đáng.
Cơ chế khiến quả mận liên quan đến mụn trứng cá
Thủ phạm cốt lõi đứng sau hiện tượng nổi mụn sau khi ăn mận chính là sự hiện diện của các loại đường hòa tan tự nhiên. Quá trình chín của quả mận tích lũy nhiều dạng đường đơn giản như glucose, fructose, sucrose và sorbitol [3, 5].
Khi bạn ăn một lượng lớn mận cùng lúc, lượng đường đơn này nhanh chóng hấp thu vào máu, làm tăng đường huyết đột ngột. Sự biến thiên này kích hoạt phản ứng chuyển hóa đường và thúc đẩy bài tiết bã nhờn trên da [2]. Lượng bã nhờn dư thừa kết hợp với tế bào chết sẽ bít kín nang lông, tạo môi trường thuận lợi cho vi khuẩn sinh sôi và hình thành mụn nhọt.
Bên cạnh đó, việc tiêu thụ nhiều carbohydrate và đường ngọt đã được ghi nhận gây ảnh hưởng tiêu cực đến sinh lý da thông qua phản ứng glycat hóa protein, làm giảm sức sống tế bào biểu bì và thúc đẩy phản ứng viêm [3]. Hơn nữa, chế độ ăn nhiều đường còn có mối liên hệ mật thiết với việc suy giảm độ ẩm màng da, khiến hàng rào bảo vệ suy yếu [3].
Nghiên cứu chỉ ra thành phần đường trong quả mận
Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều phân tích sâu về thành phần chuyển hóa trong quả mận qua từng giai đoạn phát triển. Một nghiên cứu năm 2019 về giống mận Prunus salicina Lindl cho thấy glucose là dạng đường chiếm ưu thế nhất, tiếp theo sau là fructose và sucrose [4]. Đồng thời, các axit hữu cơ chính tạo vị chua đậm gồm malate, citrate và isocitrate [4].
Nghiên cứu trên giống mận 'Huangguan' công bố năm 2021 cũng xác định 4 loại đường hòa tan chính là sucrose, fructose, glucose và sorbitol; trong đó sucrose chiếm chủ yếu ở giai đoạn quả non, còn glucose lại trở thành thành phần đường hòa tan lớn nhất khi quả bước vào giai đoạn chín [5]. Nghiên cứu này dùng phương pháp phân tích phiên mã RNA-Seq kết hợp qRT-PCR để xác định 121 gen liên quan đến chuyển hóa đường [5].
Một khảo sát khác năm 2022 trên giống mận châu Âu "Cacanska Lepotica" ghép trên các gốc ghép khác nhau cũng phân lập được sucrose, alpha-glucose, beta-glucose, sorbitol và fructose thông qua kỹ thuật 1H NMR [1]. Khi quả mận bị nhiễm virus Plum pox (PPV), thành phần đường và axit hữu cơ còn bị biến đổi mạnh, quả chín sớm có khối lượng và hàm lượng đường sụt giảm so với quả bình thường [6].
Đường đơn và bài tiết bã nhờn: Bằng chứng lâm sàng
Mối liên hệ giữa chế độ ăn chứa nhiều đường và tốc độ bài tiết bã nhờn đã được làm sáng tỏ trong các thử nghiệm can thiệp. Một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên tiến hành năm 2021 nhằm đánh giá tác động của thực phẩm lên da mặt đã ghi nhận nhóm đối chứng có sự gia tăng lớn về tốc độ bài tiết bã nhờn (sebum excretion rate) [2].
Nhóm nghiên cứu nhận định rằng lượng calo nạp vào không phải là yếu tố quyết định hàng đầu, mà chính phần đường bổ sung thêm vào khẩu phần ăn của nhóm đối chứng đã kích thích tuyến bã nhờn hoạt động mạnh mẽ hơn [2]. Ngoài ra, dữ liệu nghiên cứu chỉ ra lượng đường trong các loại trái cây có thể can thiệp sâu sắc đến cấu trúc và phản ứng của mô da [2].
Tương tự, nghiên cứu năm 2019 trên người trưởng thành Hàn Quốc khỏe mạnh dựa trên bảng câu hỏi tần suất thực phẩm (FFQ) đã tìm thấy 3 mô hình ăn uống có liên quan đến hàm lượng bã nhờn, độ ẩm và pH da [3]. Chế độ ăn giàu tinh bột, đường và ngũ cốc ghi nhận sự tương quan tiêu cực đối với độ ẩm của da, đồng thời tác động lên hàm lượng bã nhờn có sự khác biệt rõ rệt giữa nam và nữ do ảnh hưởng của các hormone sinh dục như androgen và estrogen lên chức năng tuyến bã nhờn [3].
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại
Mặc dù các dữ liệu sinh hóa chứng minh mận tích lũy nhiều glucose và fructose khi chín [5, 6], nhưng phần lớn các nghiên cứu về đường của mận chỉ dừng lại ở phân tích chất lượng quả, gen chuyển hóa thực vật hoặc ứng dụng công nghệ trích ly nước ép [1, 5, 6].
Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn nào cho người tình nguyện ăn riêng quả mận tươi với các liều lượng cố định để trực tiếp đo đếm số lượng mụn nhọt bùng phát. Tác động gây tăng tiết bã nhờn hiện nay chủ yếu được suy ra từ các nghiên cứu can thiệp dinh dưỡng chứa đường nói chung [4, 7].
Vì vậy, kết luận ăn mận gây mụn chỉ đúng trên phương diện tiêu thụ dư thừa đường đơn chứ không phải do bản thân quả mận chứa hoạt chất độc hại gây tổn thương biểu bì.
Ai nên thận trọng khi ăn mận?
Do hàm lượng đường hòa tan và tính axit hữu cơ tự nhiên cao [3, 6], một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý khi sử dụng:
Người đang có làn da dầu, da mụn viêm nặng hoặc cơ địa dễ bùng phát mụn trứng cá nên kiểm soát lượng ăn. Việc nạp nhiều đường đơn cùng lúc sẽ tiếp tay cho tuyến bã nhờn tăng sinh, khiến tình trạng viêm nhiễm nang lông trở nên trầm trọng [4, 7].
Người mắc bệnh đái tháo đường hoặc rối loạn dung nạp glucose cần thận trọng vì đường glucose và fructose trong mận hấp thu tương đối nhanh. Nước ép mận chiết xuất bằng đường sucrose thông thường làm đường huyết tăng nhanh hơn đáng kể so với dung dịch dùng đường thay thế [7].
Người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược axit không nên ăn mận lúc đói. Malic acid và citric acid dồi dào trong quả có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày [1, 3, 6].
Hướng dẫn ăn mận đúng cách không lo nổi mụn
Để tận dụng các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên quý giá như anthocyanin, flavonoid và polyphenol mà không lo gánh nặng cho làn da [1, 3, 6], bạn nên tuân thủ các nguyên tắc sau:
Chỉ nên thưởng thức mận với lượng vừa phải mỗi ngày, chia nhỏ thành nhiều lần thay vì ăn dồn dập nửa cân hay một cân cùng lúc. Điều này giúp ngăn chặn hiện tượng đường huyết tăng vọt đột ngột, hạn chế kích thích bã nhờn [2].
Nên ăn trực tiếp cả quả tươi sau khi rửa sạch thay vì uống nước ép đóng chai hoặc mận ngâm nhiều đường. Nước ép mận bổ sung đường dễ làm đường huyết tăng nhanh [7], trong khi ăn quả tươi giữ lại được chất xơ tự nhiên hỗ trợ tiêu hóa [1].
Tuyệt đối tránh chấm kèm quá nhiều muối ớt cay nồng vì gia vị cay nóng dễ gây kích ứng vị giác và nhiệt miệng. Uống thêm nhiều nước lọc sau khi ăn để hỗ trợ thanh lọc và giữ ẩm tối ưu cho bề mặt da [3].
Tóm lại, mận không phải là loại quả gây "nóng" hay tự phát sinh mụn nhọt như định kiến dân gian truyền miệng. Vấn đề nằm ở thói quen ăn quá nhiều khiến lượng đường nạp vào vượt mức kiểm soát của cơ thể. Thưởng thức mận ở mức độ chừng mực, kết hợp lối sống khoa học sẽ giúp bạn vừa thỏa mãn vị giác, vừa bảo vệ trọn vẹn sức khỏe làn da.