Nỗi sợ mang tên rau muống khi bị thương
Nhiều người Việt có thói quen kiêng tuyệt đối rau muống khi cơ thể xuất hiện vết trầy xước hay vết mổ phẫu thuật. Lời truyền miệng dân gian cho rằng loại rau này kích thích da thịt đùn lên quá mức, dẫn đến hình thành sẹo lồi co rút gây mất thẩm mỹ.
Thực tế y khoa cho thấy quan niệm này hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học đã được kiểm chứng. Đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh ăn rau muống làm tăng nguy cơ hay trực tiếp gây sẹo lồi hoặc sẹo phì đại. Quá trình lành thương bất thường và tạo sẹo bệnh lý phụ thuộc vào độ sâu tổn thương, thời gian liền da, lực căng mô và phản ứng viêm tại chỗ chứ không do loại rau ăn hàng ngày chi phối.
Cơ chế tạo sẹo và sự nhầm lẫn về collagen
Về mặt sinh lý bệnh, vết thương cần tổng hợp chất nền ngoại bào và collagen để khép miệng tổn thương. Sẹo phì đại hay tổn thương dạng sẹo lồi xuất hiện khi xảy ra hiện tượng tăng sinh quá mức của nguyên bào sợi và lắng đọng collagen mất kiểm soát tại vùng tổn thương [1]. Khi nguyên bào sợi hoạt động vượt ngưỡng, khối mô sợi dày đặc hình thành khiến vết sẹo nhô cao, cứng chắc và có thể co rút [2], [1].
Nhiều người lầm tưởng việc ăn các thực phẩm giàu dưỡng chất như rau muống sẽ kích hoạt phản ứng tăng sinh mất kiểm soát này. Tuy nhiên, sự biệt hóa nguyên bào sợi thành nguyên bào sợi cơ phần lớn chịu tác động từ các yếu tố cơ học tại chỗ, chẳng hạn lực căng và mức độ kéo dãn mô xung quanh vết thương [3]. Bên cạnh đó, các biến đổi miễn dịch sớm tại vị trí vết cắt đóng vai trò định hình quá trình lành thương hơn là nguồn thức ăn dung nạp [4].
Bằng chứng y khoa: Yếu tố nào thực sự quyết định sẹo?
Khoa học hiện đại đã phân tích nhiều khía cạnh sinh học và thực thể dẫn tới sẹo xấu. Yếu tố nguy cơ hàng đầu là độ sâu của tổn thương mô. Các vết bỏng hoặc vết rách nông (bỏng độ hai nông) thường để lại vết sẹo mờ, không phì đại [3]. Ngược lại, tổn thương sâu qua lớp hạ bì (bỏng độ hai sâu và bỏng độ ba) mất nhiều thời gian hơn để phục hồi, kéo theo nguy cơ rất cao phát triển sẹo bệnh lý [3].
Thời gian để vết thương tự khép miệng đóng vai trò then chốt trong tiên lượng sẹo. Một nghiên cứu theo dõi tiến cứu trên 383 bệnh nhi bị bỏng được điều trị bảo tồn từ tháng 5/2011 đến tháng 4/2013 cho thấy tỷ lệ xuất hiện sẹo phì đại chung là 17,2% [5]. Đáng chú ý, thời gian liền sẹo là yếu tố dự báo mạnh nhất đối với sự hình thành sẹo phì đại [5]. Trong nghiên cứu này, sẹo phì đại sớm nhất đã phát triển ở một bệnh nhi có vết thương lành sau 8 ngày, và nguy cơ bị sẹo phì đại nhân lên 1,138 lần cho mỗi ngày kéo dài thêm của quá trình lành vết bỏng [5]. Bằng chứng này khẳng định việc vết thương kéo dài thời gian hở miệng làm tăng vọt nguy cơ sẹo, không liên quan tới thực phẩm người bệnh ăn [5].
Vị trí, lực căng và đáp ứng viêm cục bộ
Lực căng da tại khu vực tổn thương là nguyên nhân trực tiếp kích thích tạo sẹo lồi, sẹo phì đại. Các vết thương xảy ra ở vùng chịu lực căng cao và bị kéo dãn nhiều dễ hình thành sẹo phì đại hơn do lực căng thúc đẩy sự biệt hóa của nguyên bào sợi cơ [3]. Do đó, việc can thiệp vết mổ cẩn thận dọc theo các đường căng tự nhiên của da có thể giảm thiểu nguy cơ này [3]. Những yếu tố làm chậm quá trình lành da bao gồm nhiễm trùng cục bộ hoặc các bệnh lý nền toàn thân như đái tháo đường hay việc sử dụng corticosteroid toàn thân [3].
Đặc tính miễn dịch ngay sau chấn thương cũng định đoạt kết quả sẹo. Một nghiên cứu quan sát tiến cứu trên các bệnh nhân phẫu thuật tim lồng ngực tự chọn đã lấy mẫu sinh thiết da ngay sau khi rạch và sau đó 3 giờ nhằm phân tích các chất trung gian viêm [4]. Kết quả đánh giá sau một năm cho thấy sự thay đổi biểu hiện mRNA của P-selectin khác biệt đáng kể giữa nhóm sẹo bình thường và nhóm sẹo phì đại [4]. Nồng độ các protein viêm gồm IL-6, IL-8 và CCL2 tại da sau phẫu thuật ở nhóm sẹo phì đại thấp hơn đáng kể so với nhóm sẹo bình thường [4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận xu hướng số lượng đại thực bào M2 trước mổ cao hơn ở nhóm phát triển sẹo phì đại, cho thấy phản ứng miễn dịch sớm bị ức chế có liên quan mật thiết đến sẹo bất thường [4].
Thử nghiệm mô hình sẹo và can thiệp thực nghiệm
Để tìm kiếm giải pháp kiểm soát sẹo phì đại, giới khoa học đã tái hiện tổn thương trên nhiều mô hình thực nghiệm. Một nghiên cứu năm 2006 trên lợn giống Large White đã tạo tổn thương bỏng sâu lớp trung bì bằng nước 92 độ C trong 15 giây [2]. Vết thương mất từ 3 đến 5 tuần để tái biểu mô hoàn toàn và phần lớn đều phát triển thành sẹo phì đại co rút, màu tím [2]. Độ dày vùng da bỏng đo được lớn hơn khoảng 1,8 lần so với da đối chứng ở tuần thứ 6 và lớn hơn khoảng 2,2 lần sau 99 ngày [2].
Về can thiệp điều trị, một nghiên cứu năm 2021 đã phát triển loại hydrogel mới kết hợp Poly (gamma-glutamic acid), Chitooligo-saccharide và Papain [1]. Khi áp dụng trên mô hình vết thương da tai thỏ in vivo, loại hydrogel này giúp thúc đẩy bám dính tế bào, ức chế sự tăng sinh quá mức của nguyên bào sợi, đồng thời ức chế lắng đọng collagen quá mức và ngăn ngừa tạo sẹo tăng sinh [1]. Dù vậy, các nghiên cứu vết thương hiện nay vẫn còn nhiều rào cản do thiếu mô hình động vật lý tưởng để đại diện trọn vẹn cho quá trình xơ hóa da ở người [6].
Đối với việc xử trí sẹo phì đại dạng khối u (từng được xếp vào sẹo lồi), một nghiên cứu năm 2017 trên 47 ca bệnh đã áp dụng phương pháp cắt bỏ hoàn toàn tổn thương rồi để vết thương liền tự nhiên [7]. Thời gian lành thương của vết thương lớn nhất (80mm x 20mm) là 25 ngày và vết thương nhỏ nhất (5mm x 5mm) là 7 ngày [7]. Theo dõi lâm sàng 34 ca trong 36 tháng ghi nhận 31 ca không tái phát, tỷ lệ chữa khỏi đạt 91,2%, cho thấy phương pháp xử lý ngoại khoa và chăm sóc vết mổ quyết định kết quả sẹo [7]. Ngoài ra, kỹ thuật laser quang đông hỗ trợ kết hợp băng ép gel silicone trong 2 tháng cũng cho kết quả không tái phát sẹo phì đại sau 6 tháng theo dõi trên ca lâm sàng [8].
Hiểu lầm thường gặp khi chăm sóc vết thương
Sai lầm phổ biến nhất là quá chú trọng kiêng khem thức ăn thông thường thay vì tập trung vệ sinh vô khuẩn tổn thương. Nhiễm trùng vết thương hoặc để bề mặt khô khốc, nứt nẻ mới chính là tác nhân kích thích phản ứng viêm sai lệch, kéo dài ngày liền da và tăng nguy cơ sẹo xấu [3], [5].
Nhiều người cũng tự ý bôi đắp các loại lá cây, thuốc bột gia truyền không rõ nguồn gốc lên miệng vết thương hở vì nghĩ rằng giúp tiêu sẹo. Hành động này làm gia tăng nguy cơ nhiễm khuẩn, hoại tử mô thứ phát, khiến tổn thương nông chuyển thành tổn thương sâu [3]. Khi vết thương ăn sâu xuống lớp trung bì, nguy cơ sẹo phì đại co rút sẽ tăng lên gấp nhiều lần [3], [2].
Ai cần đặc biệt thận trọng với sẹo bất thường?
Người có vết bỏng sâu lớp trung bì hoặc toàn bộ lớp da cần được theo dõi y tế chặt chẽ vì nguy cơ tạo sẹo bệnh lý rất cao [3]. Người có vết thương lâu lành, đặc biệt các tổn thương không thể khép miệng sau nhiều ngày hoặc kéo dài sang tuần thứ hai, thứ ba, thuộc nhóm nguy cơ cao nhất hình thành sẹo phì đại [5].
Những bệnh nhân có bệnh nền đái tháo đường hoặc đang phải sử dụng thuốc corticosteroid toàn thân cần hết sức cảnh giác vì đây là các yếu tố cản trở liền thương tự nhiên [3]. Các vết thương nằm ở vị trí chịu lực căng lớn như ngực, vai, vùng khớp vận động cũng cần biện pháp hỗ trợ cơ học sớm để giảm sức căng mô [3]. Người bệnh nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa phẫu thuật hoặc da liễu để được hướng dẫn phương án phòng ngừa sẹo phù hợp, thay vì tự ý cắt giảm dinh dưỡng.
Cách chăm sóc và dinh dưỡng thực tế
Đối với chăm sóc tại chỗ, các vết thương trợt nông hoặc bỏng nông cần được rửa sạch bằng nước sạch kết hợp xà phòng thông thường hoặc xà phòng chứa chlorhexidine [3]. Sau đó, tổn thương nên được bảo vệ bằng các sản phẩm băng gạc chuyên dụng có thể lưu lại từ 5 đến 7 ngày, chẳng hạn băng silicone sinh học tổng hợp hoặc gạc xốp có hoặc không có ion bạc [3]. Các loại băng dán gel silicone cũng có thể được duy trì để hỗ trợ ổn định mô sau khi đóng vết mổ [8].
Về chế độ ăn uống, người có vết thương hở nên duy trì khẩu phần cân bằng, đa dạng thực phẩm để cung cấp đủ protein và vi chất cần thiết cho quá trình tái tạo biểu mô. Rau muống là nguồn cung cấp chất xơ và vitamin thông thường, có thể sử dụng ở mức độ vừa phải trong bữa ăn hàng ngày nếu không bị dị ứng cá nhân. Tuy nhiên, nếu vết thương có dấu hiệu tấy đỏ, sưng đau kéo dài hoặc chảy dịch mủ bất thường, cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời [3].
Việc đổ lỗi cho rau muống gây sẹo lồi là định kiến không có cơ sở khoa học lâm sàng. Sẹo xấu hình thành do mức độ tổn thương sâu, thời gian liền da kéo dài, lực căng da và nhiễm trùng tại chỗ chi phối [3], [5]. Chăm sóc miệng vết thương sạch sẽ, đúng kỹ thuật và ăn uống cân bằng là chìa khóa tốt nhất để phục hồi làn da.
