Nhiều người khi bị mụn cóc thường ngại đến cơ sở y tế để thăm khám mà tự tìm các bài thuốc truyền miệng. Trong đó, kinh nghiệm bẻ cành cây xương rắn (thuộc chi Đại kích - Euphorbia) lấy mủ trắng chấm trực tiếp lên nốt mụn để làm rụng chân cóc được chia sẻ khá phổ biến. Không ít người tin rằng cách làm này vừa rẻ tiền vừa giúp trị mụn tận gốc.

Tuy nhiên, câu trả lời trực tiếp cho việc này là: Quan niệm bôi mủ xương rắn giúp trị khỏi dứt điểm mụn cóc là sai lầm và tiềm ẩn rủi ro rất cao. Cho đến nay, chưa có bằng chứng lâm sàng chuẩn xác nào chứng minh mủ cây xương rắn loại bỏ mụn cóc an toàn mà không làm tổn thương cấu trúc da [1]. Ngược lại, việc tự ý dùng nhựa cây có độc tính để đốt mụn có thể gây bỏng hóa chất sâu và hoại tử mô nghiêm trọng [2, 3].

Cơ chế tác động và độc tính thực sự của mủ xương rắn

Họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) là họ thực vật lớn với hơn 6.000 loài phân bố trên toàn cầu [2]. Riêng chi Đại kích (Euphorbia) chứa khoảng 2.000 loài phổ biến ở vùng nhiệt đới và ôn đới, đa số đều tiết ra chất dịch mủ màu trắng sữa có độc [1]. Chiết xuất mủ cây chứa hàm lượng cao các chất diterpene và terpenoid đa dạng [1, 2].

Khi bôi lên da, các hợp chất hữu cơ độc hại này kích hoạt phản ứng viêm cấp tính, làm tan tế bào và gây độc tế bào [1]. Cảm giác mụn cóc "teo đi" hay bong ra mà dân gian lầm tưởng là khỏi bệnh thực chất là kết quả của phản ứng ăn mòn hóa học. Độc chất trong mủ phá hủy mô sống một cách không kiểm soát, tương tự cơ chế gây tổn hại mô của các axit cực mạnh [3, 4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về dịch chiết mủ chi Đại kích?

Từ xa xưa, một số loài thuộc chi Euphorbia từng được ghi nhận trong y học bổ sung và truyền thống để bôi ngoài da trị vết thương, mụn cóc ở một số vùng địa lý [1, 2]. Ví dụ loài Euphorbia dracunculoides từng được dùng thịt quả để bôi mụn cóc [3]. Dù vậy, các nghiên cứu hiện đại chỉ ra các khía cạnh rất khác:

Một nghiên cứu công bố năm 2023 tập trung phân tích thành phần mủ của loài Euphorbia seguieriana và Euphorbia cyparissias bằng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ tứ cực thời gian bay [4]. Kết quả phát hiện nguồn diterpene phong phú gồm jatrophanes, ingenanes, tiglianes, myrsinanes [4]. Khi thử nghiệm hoạt tính chống ung thư trên dòng tế bào ung thư phổi NCI-H460 và ung thư nguyên bào thần kinh đệm U87 trong phòng thí nghiệm, các dịch chiết này ức chế tăng sinh tế bào và ức chế protein P-glycoprotein [4]. Nghiên cứu chỉ dừng lại ở thử nghiệm tế bào ung thư nhân tạo in vitro, không phải thử nghiệm lâm sàng điều trị mụn cóc trên người sống [4].

Một bài báo tổng quan công bố năm 2022 tổng hợp tài liệu từ các cơ sở dữ liệu lớn từ năm 1983 đến 2022 về hóa thực vật của chi Euphorbia [1]. Báo cáo khẳng định mủ cây chứa các hoạt tính chống oxy hóa, kháng khuẩn, nhưng đồng thời có hoạt tính gây độc tế bào, gây đột biến gen và độc tính di truyền [1]. Các tác giả nhấn mạnh vai trò của nhiều thành phần trong mủ vẫn chưa rõ ràng, làm hạn chế việc ứng dụng trong y học và đòi hỏi phải nghiên cứu sâu thêm trước khi có thể tối ưu hóa trị liệu [1].

Tương tự, loài Euphorbia officinarum hay Euphorbia schimperi được ghi nhận có diterpenoid, steroid, chất chống oxy hóa [5, 8]. Các hoạt tính cầm máu, chống viêm, ức chế tế bào mới chỉ được phân tích ở mức hóa thực vật hoặc thí nghiệm phòng lab, chưa có quy chuẩn an toàn trên lâm sàng cho mụn cóc [5, 8].

Nguy cơ bỏng hóa chất và hoại tử khi tự ý đốt mụn cóc

Mụn cóc bản chất là tổn thương lành tính ở lớp thượng bì do virus u nhú ở người (HPV) gây ra. Trên thực tế, phần lớn mụn cóc ở da có thể tự thoái lui theo thời gian mà không cần can thiệp [3, 4]. Khi bệnh nhân nóng vội dùng các chất ăn mòn mạnh không được kiểm soát liều lượng, nguy cơ xảy ra biến chứng bỏng hóa chất là rất lớn [3, 4].

Một báo cáo lâm sàng công bố năm 2020 ghi nhận trường hợp bé gái 11 tuổi bị bỏng hóa chất toàn bộ độ dày của da mu bàn tay sau khi tự bôi dung dịch axit formic trị mụn cóc [5]. Vết thương tạo thành một khuyết hổng tròn sâu 20 mm, buộc phải phẫu thuật cắt lọc mô hoại tử và tạo hình vạt da cục bộ để che phủ [5].

Một trường hợp khác công bố năm 2014 mô tả nam bệnh nhân 58 tuổi điều trị mụn cóc ở ngón tay trái bằng thuốc bôi chứa axit [6]. Do dùng sai cách và băng kín trong 6 giờ liên tục, bệnh nhân đã bị bỏng hóa chất độ 3 gây tổn thương mô sâu nghiêm trọng [6]. Việc bôi các loại mủ cây có tính độc bào mòn như mủ chi Đại kích mà không kiểm soát được nồng độ cũng đối mặt với nguy cơ ăn mòn da, viêm mô tế bào và để lại sẹo co rút vĩnh viễn tương tự [2, 3].

Hiểu lầm thường gặp về việc "diệt tận gốc" chân mụn cóc

Nhiều người lầm tưởng mụn cóc có một chiếc "rễ" cắm sâu dưới thịt, chỉ cần dùng nhựa cây hay hóa chất đốt cháy đen rụng cồi là xong. Thực tế, mụn cóc không có rễ thật sự mà chỉ là sự tăng sinh bất thường của các tế bào biểu mô da do virus.

Tự ý bôi mủ cây xương rắn chỉ đốt cháy lớp mô bề mặt và các tế bào xung quanh chứ không tiêu diệt chọn lọc virus [2, 4]. Nghiêm trọng hơn, vết loét hở do mủ cây gây ra sẽ phá vỡ hàng rào bảo vệ tự nhiên, khiến virus dễ phát tán lan rộng ra vùng da lân cận và tăng nguy cơ nhiễm trùng thứ phát [5].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Tất cả mọi người đều không nên tự ý dùng mủ cây thuộc chi xương rắn hay chi Đại kích để bôi lên da [1]. Nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối tránh xa các biện pháp tự bào mòn da:

  • Trẻ em: Làn da của trẻ mỏng manh, nguy cơ bị bỏng hóa chất sâu và hoại tử nặng nề hơn rất nhiều so với người lớn [5].
  • Người có bệnh nền tiểu đường, xơ vữa mạch máu hoặc suy giảm miễn dịch: Quá trình liền thương rất kém, một vết bỏng nhỏ do mủ cây cũng có thể tiến triển thành ổ loét hoại tử dai dẳng, nhiễm trùng huyết.
  • Người có mụn cóc ở các vị trí nhạy cảm như vùng mặt, gần mắt, mí mắt, bộ phận sinh dục: Độc chất từ mủ cây có thể gây mù lòa hoặc biến dạng sẹo vĩnh viễn [2, 5].

Hướng dẫn xử lý mụn cóc an toàn và đúng cách

Khi phát hiện có nốt sần nghi ngờ mụn cóc, người dân nên áp dụng các bước chăm sóc dựa trên cơ sở khoa học:

  • Khám chuyên khoa Da liễu: Bác sĩ sẽ chẩn đoán phân biệt mụn cóc với các tổn thương da khác như chai chân, u mềm lây hay các tổn thương ác tính. Hiện nay, các phương pháp y khoa đã được chứng minh hiệu quả bao gồm bôi axit salicylic đúng nồng độ hoặc áp lạnh bằng nitơ lỏng (cryotherapy) [6].
  • Giữ vệ sinh cá nhân: Không dùng dao lam, kim khâu cậy gãi hay cắt nốt mụn để tránh phát tán virus sang vùng da khác. Không dùng chung bấm móng tay, khăn tắm với người khác.
  • Trường hợp lỡ để mủ cây dính vào da: Cần nhanh chóng rửa sạch vùng da tổn thương dưới vòi nước sạch chảy liên tục nhiều phút để làm loãng và rửa trôi độc chất. Nếu xuất hiện bọng nước, đỏ rát hoặc đau nhức, hãy đến ngay cơ sở y tế để được đánh giá và điều trị bỏng kịp thời, không tự ý đắp thêm bất kỳ lá thuốc nào khác.

Mụn cóc có thể gây khó chịu về mặt thẩm mỹ nhưng phần lớn đều lành tính và có thể tự khỏi mà không cần tác động thô bạo [3, 4]. Việc mù quáng tin vào các mẹo dân gian truyền miệng như bôi mủ cây xương rắn không chỉ không chữa khỏi dứt điểm mà còn tiềm ẩn nguy cơ biến một tổn thương ngoài da đơn giản thành ca bỏng hoại tử phức tạp [2, 3]. Hãy thăm khám bác sĩ chuyên khoa da liễu để được tư vấn phác đồ điều trị an toàn, bảo vệ toàn vẹn cấu trúc làn da.