Nhiều người khi mắc bệnh trĩ thường có tâm lý e ngại đi khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa nên tìm đến các phương pháp truyền miệng trong dân gian. Trong số đó, mẹo dùng vỏ quả lựu đun lấy nước đặc để bôi hoặc ngâm rửa hậu môn với niềm tin làm "teo búi trĩ" đang được chia sẻ rầm rộ trên nhiều hội nhóm mạng xã hội.

Tuy nhiên, theo các bằng chứng khoa học hiện tại, quan niệm bôi nước sắc vỏ lựu giúp làm teo hoàn toàn búi trĩ là hoàn toàn sai lầm và tiềm ẩn nhiều biến chứng y khoa nguy hiểm. Việc tự ý áp dụng các loại nước đun thủ công lên vùng hậu môn vốn đang tổn thương có thể dẫn đến nguy cơ nhiễm trùng nghiêm trọng, loét và hoại tử niêm mạc.

Cơ chế dân gian và ảo giác "teo trĩ" tạm thời

Búi trĩ thực chất là các đám rối mạch máu, tĩnh mạch nằm ở vùng hậu môn - trực tràng bị giãn nở quá mức, phồng to và mất tính đàn hồi. Khi bệnh tiến triển, các cấu trúc nâng đỡ mô liên kết bị suy yếu, khiến búi trĩ sa ra ngoài gây vướng víu, cộm rát và chảy máu.

Trong vỏ quả lựu có chứa hàm lượng dồi dào các hợp chất tự nhiên như tannin, flavonoid và axit ellagic [1]. Vị chát đậm đặc trưng của vỏ lựu đến từ nhóm chất tannin – một hoạt chất có khả năng làm kết tủa protein trên bề mặt niêm mạc. Khi tiếp xúc với mô hở hoặc niêm mạc ẩm ướt ở hậu môn, tannin tạo ra phản ứng làm săn se bề mặt, khiến các mô co rút tạm thời và giảm tiết dịch tức thì.

Chính hiện tượng săn se niêm mạc và cảm giác khô ráo nhất thời này khiến nhiều người lầm tưởng rằng búi trĩ đang co lại hoặc tiêu biến dần. Thực tế, đây chỉ là hiện tượng vật lý - hóa học bề mặt trên lớp biểu mô, hoàn toàn không có khả năng phục hồi cấu trúc thành mạch đã thoái hóa hay giải quyết tình trạng ứ trệ máu bên trong búi trĩ. Ngay sau khi phản ứng se khít bề mặt này kết thúc, áp lực máu dồn xuống sẽ lập tức khiến búi trĩ phồng to trở lại như ban đầu.

Y văn thế giới nghiên cứu gì về chiết xuất vỏ lựu?

Trên thực tế, y học hiện đại đã có những công trình khảo sát các hoạt chất chiết xuất từ vỏ lựu (Punica granatum L.), tuy nhiên phạm vi nghiên cứu hoàn toàn khác biệt so với việc bôi nước vỏ lựu trị trĩ tại nhà.

Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành đánh giá hoạt tính chống viêm và giảm đau tại chỗ của chiết xuất vỏ lựu chuẩn hóa (SPRE) so với axit ellagic (EA) trên các mô hình động vật gặm nhấm [2]. Trong thử nghiệm gây phù tai chuột nhắt cấp tính bằng dầu croton, chế phẩm SPRE bôi tại chỗ ở các nồng độ 5%, 2,5% và 1% giúp giảm sưng phù theo mức liều, với tỷ lệ ức chế tối đa ghi nhận được là 86,30% [2]. Hoạt chất axit ellagic đối chứng ở các nồng độ tương đương 0,65%, 0,325% và 0,13% cũng giúp ức chế phù nề tối đa 80,82% [2].

Cũng trong nghiên cứu thực nghiệm năm 2013 này, chiết xuất SPRE bôi ngoài da thể hiện khả năng làm giảm phản ứng viêm trên mô hình gây phù bàn chân chuột cống bằng carrageenan và mô hình viêm đa khớp mạn tính bằng chất bổ trợ hoàn chỉnh Freund (CFA) [2]. Về khả năng giảm đau bôi tại chỗ, cả SPRE nồng độ 5% và EA nồng độ 0,65% đều cho thấy tác dụng giảm đau rõ rệt qua thử nghiệm kích thích cơ học trên chuột cống và thử nghiệm formalin trên chuột nhắt [2]. Cơ chế chống viêm và giảm đau của chiết xuất vỏ lựu chuẩn hóa được xác định thông qua việc ức chế bạch cầu thâm nhiễm và điều hòa các cytokine gây viêm như interleukin-1 beta (IL-1beta) cùng yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) [2].

Một bài báo tổng quan công bố năm 2021 cũng tổng hợp các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm về thành phần hoạt tính sinh học từ phụ phẩm vỏ lựu [3]. Khi thử nghiệm trên mẫu da lợn tách rời (ex-vivo), hoạt chất punicalagin trong chiết xuất vỏ lựu có khả năng thẩm thấu qua da và ức chế cyclooxygenase-2 (COX-2), một enzyme quan trọng tham gia vào chuỗi phản ứng viêm [3]. Nhóm nghiên cứu này cũng bào chế hydrogel chứa chiết xuất vỏ lựu kết hợp kẽm sulfat bôi ngoài da để kháng virus Herpes simplex (HSV), cho thấy punicalagin thâm nhập vào các vùng da dễ nhiễm trùng [3]. Ngoài ra, chiết xuất vỏ lựu trong điều kiện ống nghiệm còn thể hiện khả năng ức chế sự phát triển của một số loại nấm da sợi như Trichophyton rubrum hay Trichophyton mentagrophytes [3].

Bên cạnh các tác động tại chỗ, một nghiên cứu trên động vật công bố năm 2019 đã khảo sát dịch chiết vỏ lựu giàu tannin và flavonoid trên chuột Wistar bị viêm khớp thực nghiệm [1]. Liều bổ sung 200 mg/kg trọng lượng ở chuột cống đã giúp giảm sưng phù chân có ý nghĩa thống kê (p < 0,001) trong các mô hình viêm do carrageenan và CFA, đồng thời làm tăng ngưỡng chịu đau (p < 0,05) [1]. Cơ chế tác động được ghi nhận là nhờ dịch chiết ức chế con đường truyền tín hiệu NF-kappaB, làm giảm thụ thể TNF-R1, giảm các chỉ dấu cytokine tiền viêm gồm TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 và giảm các chỉ số stress oxy hóa [1].

Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới việc đun nước bôi búi trĩ

Mặc dù các tài liệu trên chỉ ra chiết xuất vỏ lựu có đặc tính chống viêm và chống oxy hóa, độc giả cần phân biệt rạch ròi giữa hoạt chất tinh khiết trong ống nghiệm với nước đun thủ công tại nhà.

Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên thế giới chứng minh việc bôi dịch nước vỏ lựu tự nấu lên búi trĩ có thể làm teo khối mô này ở cơ thể người. Các kết quả nghiên cứu hiện có chỉ dừng lại ở mô hình động vật thí nghiệm (tai chuột nhắt, chân chuột cống), mô da lợn cô lập ngoài cơ thể hoặc tế bào nuôi cấy trong phòng thí nghiệm [2], [3], [1]. Búi trĩ ở người là một bệnh lý mạch máu phức tạp tại vùng giải phẫu đặc thù, không thể đánh đồng với phản ứng viêm da hay sưng phù bàn chân ở loài gặm nhấm.

Hơn nữa, trong các nghiên cứu khoa học, các nhà nghiên cứu sử dụng chiết xuất vỏ lựu đã được chuẩn hóa về hàm lượng hoạt chất, loại bỏ tạp chất và thử nghiệm ở các nồng độ chính xác như 1%, 2,5% hay 5% [2]. Ngược lại, phương pháp đun sôi vỏ lựu dân gian hoàn toàn không kiểm soát được nồng độ hoạt chất, độ tinh khiết hay độ vô khuẩn của dung dịch tạo thành.

Nhiều người thường lầm tưởng rằng thảo mộc thiên nhiên có tác dụng toàn năng. Một nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2020 trên 17 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với 763 đối tượng về tác động của lựu lên mỡ máu cho thấy lựu không mang lại hiệu quả rõ rệt trên các chỉ số lipid huyết thanh, đồng thời chất lượng bằng chứng khoa học còn ở mức thấp [4]. Điều này cho thấy tiềm năng sinh học ban đầu của một loại thực vật hoàn toàn không đồng nghĩa với hiệu quả điều trị bệnh lý thực tế trên người.

Mối nguy loét và hoại tử niêm mạc khi tự ý ngâm rửa

Vùng hậu môn trực tràng là khu vực chứa hệ vi sinh vật đường ruột vô cùng phong phú và luôn có nguy cơ nhiễm khuẩn cao. Khi búi trĩ phình to hoặc sa ra ngoài, lớp niêm mạc bao bọc thường xuyên trong tình trạng căng mỏng, sung huyết, thậm chí có các vết nứt kẽ vi thể.

Hành động bôi nước vỏ lựu tự chế hoặc ngâm rửa vùng kín bằng dung dịch này ẩn chứa nhiều rủi ro nghiêm trọng:

Thứ nhất là nồng độ tannin quá cao trong nước sắc đặc. Chất chát tannin khi tiếp xúc với niêm mạc hậu môn mỏng manh có thể gây kích ứng hóa học dữ dội, làm khô ráp quá mức và phá hủy hàng rào biểu mô bảo vệ tự nhiên. Hậu quả là người bệnh phải đối mặt với các vết loét trợt, đau rát dữ dội và tổn thương mô lan rộng.

Thứ hai là nguy cơ co thắt mạch cục bộ dẫn tới hoại tử. Dưới tác động kích ứng mạnh và se thắt mô đột ngột, nguồn máu nuôi dưỡng niêm mạc vốn đã thiểu dưỡng có thể bị gián đoạn. Tình trạng thiếu máu nuôi kết hợp với tổn thương ăn mòn bề mặt dễ dẫn tới hoại tử niêm mạc ống hậu môn, để lại các di chứng sẹo xơ hẹp hậu môn rất khó phục hồi.

Thứ ba là nguy cơ nhiễm trùng bùng phát. Vỏ quả lựu thu hái ngoài tự nhiên thường bám dính bụi bẩn, vi khuẩn, nấm mốc hoặc tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật. Việc đun nấu thủ công tại gia đình không thể tạo ra dung dịch vô trùng đạt chuẩn y tế. Khi đưa các mầm bệnh này tiếp xúc trực tiếp với vùng niêm mạc đang trầy xước, vi khuẩn dễ dàng xâm nhập sâu vào tổ chức dưới niêm mạc, gây viêm tấy mô liên kết, áp xe quanh hậu môn và thậm chí là nhiễm trùng huyết đe dọa tính mạng.

Những ai tuyệt đối phải tránh xa mẹo dân gian này?

Tất cả người bệnh trĩ đều không nên thử nghiệm bôi nước vỏ lựu lên cơ thể, nhưng các nhóm đối tượng sau đây đối diện với hiểm họa đặc biệt cao:

  • Người mắc bệnh trĩ độ III, độ IV hoặc trĩ ngoại tắc mạch: Búi trĩ lúc này đã sa hẳn ra ngoài, có huyết khối hoặc nguy cơ nghẹt mạch. Bất kỳ tác động cọ xát, bôi đắp dung dịch lạ nào cũng có thể kích hoạt cơn co thắt cơ thắt hậu môn, làm khối huyết khối hoại tử nhanh chóng.
  • Người đang có vết thương hở, nứt kẽ hậu môn hoặc chảy máu: Dung dịch tannin và tạp chất trong vỏ lựu sẽ ngấm trực tiếp vào vết rách niêm mạc, gây đau đớn dữ dội, xót rát và tạo ổ viêm nhiễm mủ.
  • Phụ nữ mang thai và sau sinh: Vùng chậu của nhóm đối tượng này thường xuyên tăng sinh mạch máu và dễ bị tổn thương. Tự ý dùng nước lá, vỏ quả ngâm rửa có thể gây viêm nhiễm ngược dòng phụ khoa.
  • Bệnh nhân đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch: Khả năng tự lành vết thương ở nhóm người này rất kém. Một vết trợt loét nhỏ do ngâm nước vỏ lựu cũng có thể biến chứng thành ổ hoại tử rộng, khó kiểm soát.

Tiếp cận y khoa đúng đắn khi điều trị bệnh trĩ

Bệnh trĩ là bệnh lý hoàn toàn có thể kiểm soát và điều trị an toàn nếu được can thiệp sớm và đúng phương pháp. Đối với các cấp độ nhẹ (trĩ độ I và độ II), hướng tiếp cận bảo tồn bằng các sản phẩm bôi ngoài da đạt chuẩn y khoa đã được chứng minh hiệu quả lâm sàng rõ rệt.

Một nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược công bố năm 2022 trên 60 bệnh nhân mắc bệnh trĩ độ I và II có triệu chứng đã chứng minh tính an toàn và hiệu lực của kem bôi chuyên dụng không chứa dược chất [5]. Trong nghiên cứu kéo dài 2 tuần này, các bệnh nhân sử dụng tuýp kem bôi y tế đã ghi nhận sự cải thiện có ý nghĩa thống kê về các triệu chứng như đau, mót rặn, ngứa và tiết dịch hậu môn sau 7 ngày và 14 ngày so với nhóm dùng giả dược (p < 0,001) [5]. Không có bất kỳ biến cố bất lợi nghiêm trọng nào được ghi nhận trong suốt quá trình thử nghiệm [5].

Điều này cho thấy, để giảm bớt các cảm giác khó chịu do bệnh trĩ giai đoạn sớm gây ra, người bệnh cần sử dụng các loại kem bôi hoặc thiết bị y tế đã trải qua thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt, được cấp phép lưu hành, thay vì đánh cược sức khỏe bằng các loại nước lá tự chế.

Lời khuyên chăm sóc và thay đổi lối sống

Thay vì tìm kiếm các phương thuốc "làm teo trĩ thần tốc" không có cơ sở khoa học, người bệnh cần thiết lập một chế độ sinh hoạt lành mạnh để ngăn ngừa bệnh tiến triển:

  • Điều chỉnh chế độ ăn uống: Bổ sung nhiều chất xơ hòa tan và không hòa tan thông qua rau xanh, trái cây tươi, ngũ cốc nguyên hạt nhằm làm mềm phân, hạn chế tối đa tình trạng táo bón.
  • Uống đủ nước mỗi ngày: Giữ cho cơ thể đủ nước giúp hệ tiêu hóa vận hành trơn tru, giảm áp lực lên các tĩnh mạch trực tràng khi đại tiện.
  • Rèn luyện thói quen đi vệ sinh khoa học: Đại tiện vào một khung giờ cố định, tuyệt đối không rặn mạnh, không ngồi trên bồn cầu quá lâu hoặc vừa đi vệ sinh vừa sử dụng điện thoại.
  • Giữ vệ sinh hậu môn đúng cách: Rửa sạch nhẹ nhàng bằng nước ấm sau khi đi vệ sinh, thấm khô bằng khăn bông mềm, tránh chà xát mạnh bằng giấy vệ sinh khô ráp. Không tự ý ngâm rửa bằng các loại nước lá, nước vỏ cây tự nấu khi chưa có chỉ định y khoa.

Khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường như đại tiện ra máu đỏ tươi dai dẳng, búi trĩ sa ra ngoài không thể tự co lên, đau rát dữ dội hoặc chảy dịch hôi, người bệnh cần đến ngay các bệnh viện có chuyên khoa hậu môn - trực tràng để được bác sĩ thăm khám và đưa ra phác đồ điều trị chuẩn xác, tránh để xảy ra những hậu quả đáng tiếc.