Nhiều người truyền tai nhau dùng bột Tăng thanh (tên gọi dân gian của đồng sunfat hay phèn xanh) rắc trực tiếp vào vết thương để diệt khuẩn, mau khô miệng. Thói quen tự ý đắp các loại bột khoáng chất vào tổn thương hở xuất phát từ niềm tin rằng chất gì diệt được nấm mốc hay mầm bệnh thì cũng sát trùng được cho người. Tuy nhiên, hành động này tiềm ẩn hiểm họa khôn lường cho sức khỏe.

Trả lời thẳng thắn cho thắc mắc trên: Bột Tăng thanh tuyệt đối không được dùng để rắc lên vết thương hở. Dù các hợp chất chứa đồng có khả năng ức chế vi sinh vật, việc dùng trực tiếp dạng muối đồng thô lên mô sống sẽ gây độc tế bào nghiêm trọng, dẫn đến hoại tử mô và tổn thương lan rộng thay vì giúp lành vết thương.

Cơ chế diệt khuẩn của vật liệu chứa đồng

Về mặt lý thuyết, đồng và các hợp chất chứa ion đồng đã được khoa học ghi nhận khả năng kháng khuẩn phổ rộng qua nhiều cơ chế liên kết chặt chẽ với nhau [1]. Khi tiếp xúc với vi sinh vật, vật liệu đồng có thể giải phóng ion có kiểm soát, phá vỡ tính toàn vẹn của màng tế bào và tạo ra stress oxy hóa [1].

Đặc biệt, ở kích thước siêu nhỏ, các vật liệu nano đồng sở hữu diện tích bề mặt tiếp xúc cực kỳ lớn [1]. Bề mặt này cho phép tương tác trực tiếp qua hiện tượng cơ học: làm vỡ màng cục bộ, đâm thủng màng tế bào và gây biến dạng do áp lực, làm suy yếu cấu trúc tế bào vi khuẩn [1]. Hiện tượng này được gọi là "hiệu ứng tiêu diệt khi tiếp xúc bề mặt cấu trúc nano" [1]. Đồng thời, các gốc oxy hóa tự do (ROS) phát sinh từ phản ứng oxy hóa khử sẽ tấn công dồn dập, tiêu diệt mầm bệnh [1].

Nguy cơ hoại tử mô khi nồng độ vượt ngưỡng

Mặc dù có hoạt tính diệt khuẩn mạnh, ranh giới giữa tác dụng ức chế vi khuẩn và độc tính hủy hoại tế bào lành của ion đồng cực kỳ mong manh [2]. Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng ion đồng khi giải phóng ồ ạt sẽ gây độc cho tế bào và mô của vật chủ [2]. Cơ chế gây độc của phức chất đồng(II) được ghi nhận là kích hoạt phản ứng sinh gốc tự do ROS gây hoại tử tế bào (necrosis), biểu hiện qua việc tế bào bị không bào hóa tế bào chất, co tròn, bong tróc và chết tế bào [3].

Điều này đồng nghĩa với việc rắc trực tiếp bột muối đồng nồng độ cao vào mô hở sẽ giết chết tế bào nguyên bào sợi và tế bào biểu mô tại chỗ trước khi vết thương kịp tạo da non. Khi tế bào lành chết hàng loạt, mô xung quanh sẽ hoại tử, biến vết thương nông thành vết loét sâu nhiễm trùng phức tạp.

Nghiên cứu khoa học nói gì về ứng dụng của đồng?

Để làm rõ khả năng diệt khuẩn đi kèm rủi ro độc tính của ion đồng, các nhà khoa học trên thế giới đã tiến hành nhiều thử nghiệm chuyên biệt:

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã chế tạo hạt nano gốc đồng format bọc polydopamine (Cuf-TMB@PDA) nhằm khắc phục nhược điểm độc tế bào của hạt nano đồng truyền thống [2]. Trong thử nghiệm độc tính tế bào kéo dài 72 giờ, vật liệu bọc này đạt hiệu quả diệt khuẩn 98,56% nhờ giải phóng lượng Cu(II) thấp hơn, ít gây hại cho tế bào mô và phát huy tác dụng thông qua tương tác điện tích bề mặt [2]. Thử nghiệm in vivo trên động vật sau đó xác nhận vật liệu nano kiểm soát phóng thích này có khả năng kháng khuẩn mạnh và hỗ trợ lành vết thương [2].

Một nghiên cứu khác năm 2021 khảo sát màng nanocomposite chứa dây nano đồng kết hợp polyme hypromellose (CuNW-HPMC) thử nghiệm trên nguyên bào sợi da người (HDF) qua đo lường MTT ở mốc 24 giờ và 48 giờ [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ sống của tế bào HDF phụ thuộc chặt chẽ vào nồng độ: ở dải liều 200–500 microgam/mL, tỷ lệ tế bào sống đạt 75–80% sau 24 giờ [4]. Tuy nhiên, khi tăng vọt lên 600 microgam/mL, có tới khoảng 53% tế bào chết sau 24 giờ và tỷ lệ sống sót tiếp tục giảm mạnh xuống còn 42% sau 48 giờ [4]. Dù màng nano kiểm soát tốt ở nồng độ ức chế tối thiểu 400–500 microgam/mL giữ được hơn 80% tế bào sống, mức độ độc tế bào vẫn là trở ngại lớn nếu nồng độ vượt ngưỡng [4].

Năm 2014, một nghiên cứu tổng hợp hạt nano đồng oxit từ dịch chiết lá cây trâm ổi (Acalypha indica) với kích thước 26–30 nm [5]. Thử nghiệm in vitro cho thấy hạt nano này có tác dụng kháng khuẩn, kháng nấm chống lại Escherichia coli, Pseudomonas fluorescens và Candida albicans [5]. Dẫu vậy, khi đo độc tính bằng thử nghiệm MTT trên dòng tế bào ung thư vú MCF-7, nghiên cứu khẳng định hạt nano đồng oxit thể hiện độc tính tế bào rõ rệt [5].

Năm 2018, thử nghiệm in vitro trên phức chất đồng(II) phối trí phenanthroline xác định nồng độ ức chế IC50 nằm trong khoảng 2–2,5 microM [3]. Độc tính tế bào của phức chất đồng này diễn ra theo con đường hoại tử mô liên quan đến việc tạo ra H2O2 và gốc oxy hóa tự do, thay vì chết theo chu trình (apoptosis) [3].

Năm 2014, nghiên cứu tích hợp nguyên tố đồng vào lớp phủ titan dioxit (TiO2) trên bề mặt ốc cấy ghép y khoa [6]. Kết quả phủ cấu trúc kim nano chứa đồng ức chế mạnh vi khuẩn Gram âm Escherichia coli [6]. Ở dạng tích hợp bề mặt này, vật liệu không gây độc tế bào đáng kể trong thử nghiệm in vitro, đồng thời kích thích các gen tạo mạch HIF-1alpha và VEGF trong tế bào gốc tủy xương chuột [6].

Tổng kết năm 2025 về vật liệu gốc đồng cũng chỉ rõ: hiệu ứng tiếp xúc diệt khuẩn vật lý của vật liệu nano đồng diễn ra rất mạnh, song mức độ độc tính tiềm ẩn đối với mô của vật chủ dưới các điều kiện sinh lý học vẫn chưa được xác định đầy đủ và cần tiếp tục nghiên cứu hệ thống [1].

Lợi ích lý thuyết và giới hạn của bằng chứng

Các dữ liệu khoa học khẳng định ion đồng có đặc tính kháng vi sinh vật phổ rộng [1]. Tuy nhiên, tất cả các kết quả khả quan về thúc đẩy hồi phục tổn thương đều đến từ các vật liệu công nghệ cao được tinh chỉnh bề mặt, bao bọc hạt nano bằng polyme sinh học nhằm kiểm soát nghiêm ngặt tốc độ phóng thích ion đồng [2], [4], [6].

Quan trọng hơn, các dữ liệu hiện có về vật liệu nano đồng mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong phòng thí nghiệm (in vitro) trên tế bào dòng, nguyên bào sợi da người hoặc thử nghiệm trên động vật [2], [4], [6], [5], [3]. Khoa học hiện nay chưa có nghiên cứu lâm sàng nào cho phép sử dụng bột Tăng thanh tự nhiên hay muối đồng thô đắp trực tiếp lên vết thương hở của người bệnh.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng bột Tăng thanh

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng tác dụng diệt nấm, sát trùng nông nghiệp của phèn xanh/Tăng thanh với việc chữa lành vết thương hở trên người. Người dân thường nghĩ rằng cảm giác xót buốt dữ dội và việc vết thương khô sượng lại sau khi rắc bột là biểu hiện của "thuốc đang ăn sâu diệt khuẩn".

Thực tế, phản ứng săn khô đó là do ion đồng nồng độ cao làm kết tủa protein và hủy hoại trực tiếp lớp màng tế bào lành [1], [3]. Việc đắp bột đồng thô không được kiểm soát liều lượng sẽ khiến vết thương bị bỏng hóa chất, hoại tử diện rộng và dẫn đến sẹo co rút hoặc nhiễm trùng sâu hơn. Mặc dù cơ thể người trưởng thành chứa khoảng 1,2–1,4 mg đồng/kg thể trọng và dung nạp bình thường khoảng 1 mg đồng mỗi ngày qua chuyển hóa bài tiết [7], việc tiếp xúc trực tiếp một lượng lớn ion đồng tại vết thương hở có thể gây nhiễm độc mô cục bộ nghiêm trọng.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Tất cả mọi người đều không được rắc bột Tăng thanh vào vết rách da, trầy xước hay vết mổ hở. Những nhóm đối tượng sau đây càng phải tuyệt đối tránh xa các biện pháp dân gian tự chế này:

  • Người có vết thương lớn, vết loét tì đè, vết bỏng hoặc loét bàn chân do đái tháo đường: Việc đưa muối đồng nồng độ cao vào sẽ phá hủy các nguyên bào sợi đang cố gắng tái tạo nền ngoại bào [4], gây biến chứng hoại tử chi.
  • Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Làn da mỏng manh, sức đề kháng mô yếu khiến nguy cơ hấp thu độc tính và hoại tử mô diễn ra nhanh hơn.
  • Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào khẳng định độ an toàn của việc phơi nhiễm muối đồng tại tổn thương hở đối với thai nhi hoặc chất lượng sữa mẹ; do đó nhóm này không tự ý áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian lạ nào.

Hướng dẫn xử lý vết thương an toàn tại nhà

Để vết thương mau lành và không bị nhiễm trùng, việc chăm sóc đúng khoa học cần tuân thủ các bước:

  • Rửa sạch tổn thương: Dùng nước muối sinh lý 0,9% hoặc dòng nước sạch mát để loại bỏ đất cát, chất bẩn nhẹ nhàng.
  • Sát khuẩn đúng cách: Dùng các dung dịch sát khuẩn y tế được Bộ Y tế cấp phép (như Povidone-iodine nồng độ thích hợp) theo đúng hướng dẫn trên bao bì hoặc chỉ định của nhân viên y tế.
  • Băng bảo vệ: Che chắn vết thương bằng gạc vô trùng, giữ môi trường ẩm sinh lý vừa phải để kích thích nguyên bào sợi tăng sinh, thay băng định kỳ.
  • Không tự ý rắc thuốc: Tuyệt đối không rắc bột kháng sinh, bột lá khô, tro than hay bột Tăng thanh lên vết thương hở. Nếu tổn thương sâu, chảy máu khó cầm, sưng nề mủ hoặc bệnh nhân có bệnh lý nền, cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và kê đơn.

Việc ứng dụng các hạt nano giải phóng ion đồng có kiểm soát mở ra nhiều triển vọng trong y học tái tạo tương lai [2], [6]. Tuy nhiên, bột Tăng thanh truyền thống ở nồng độ tự do hoàn toàn không an toàn để sát khuẩn mô sống do nguy cơ hoại tử tế bào rất cao [2], [3]. Giữ vết thương sạch sẽ và tuân thủ phác đồ y khoa chuẩn là con đường an toàn nhất bảo vệ làn da của bạn.