Nhiều người Việt có thói quen hái các loại thảo dược quanh vườn nhà sắc nước uống mỗi khi họng sưng đau. Trong số các kinh nghiệm truyền miệng, cây cỏ cò (thuộc chi Pogostemon) thường được truyền tai như phương thuốc tự nhiên dứt điểm cảm giác buốt rát cổ họng. Sự tiện lợi cùng niềm tin vào thảo mộc khiến không ít người tự ý dùng thay thế thuốc tây y.

Tuy nhiên, quan niệm uống cỏ cò để thay thế hoàn toàn thuốc trị viêm họng là hoàn toàn sai lầm. Cho đến nay, y học hiện đại chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh loài cây này có thể thay thế phác đồ điều trị chuẩn. Tự ý bỏ thuốc để uống thảo dược kéo dài tiềm ẩn nhiều biến chứng hô hấp nguy hiểm.

Cây cỏ cò và đặc điểm nhận diện thực vật

Cây cỏ cò có tên khoa học là Pogostemon auricularius (L.) Hassk., thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae) [1]. Đây là loài thảo mộc phân bố phổ biến ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, trong đó có Việt Nam [1]. Một nghiên cứu hình thái thực vật năm 2022 thực hiện trên các mẫu thu thập tại tỉnh Quảng Trị đã mô tả chi tiết các đặc tính vi giải phẫu của loài cây này [1].

Cây cỏ cò có thân vuông, phủ nhiều lông ráp, lá mọc đối hình trứng với mép khía răng cưa nhỏ [1]. Đài hoa hình chuông, tràng hoa nhỏ với các thùy rời nhau chia đều [1]. Cấu trúc biểu bì trên các bộ phận trên mặt đất chứa tế bào biểu bì, các dạng lông che chở, lỗ khí, tinh thể canxi oxalat và các giọt tinh dầu đặc trưng của chi Pogostemon [1]. Trong y học dân gian, cây thường được thu hái toàn bộ phần trên mặt đất để nấu nước uống giải nhiệt hoặc làm dịu cảm giác khó chịu ở vùng họng.

Cơ chế tác động sinh học và những phát hiện trong phòng thí nghiệm

Viêm đường hô hấp trên bao gồm viêm mũi, viêm xoang, viêm họng và viêm thanh quản, chủ yếu khởi phát do sự tấn công của virus hoặc các chủng vi khuẩn [2]. Khi mầm bệnh xâm nhập, niêm mạc họng phản ứng lại bằng cách giải phóng các chất trung gian gây viêm, dẫn đến hiện tượng sung huyết, phù nề và đau rát họng.

Các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại đã phân lập được một số hoạt chất từ cây cỏ cò (Pogostemon auricularius). Cụ thể, nghiên cứu công bố năm 2018 đã tìm ra ba hợp chất meroterpenoid mới mang khung pyrone-sesquiterpenoid hybrid, đặt tên là pogostemin A-C từ phần thân trên mặt đất của loài cây này [3]. Hợp chất pogostemin A thể hiện hoạt tính gây độc tế bào in vitro đối với dòng tế bào ung thư phổi LU-1 với giá trị IC50 là 12,76 microgam/mL [3].

Bên cạnh đó, các loài cùng chi như Pogostemon cablin cũng được khảo sát về đặc tính kháng viêm. Trong một nghiên cứu năm 2021 về bài thuốc Mahanintangtong, chiết xuất ethanol từ Pogostemon cablin cho thấy khả năng ức chế chất trung gian gây viêm TNF-alpha với giá trị IC50 đạt 10,68 ± 0,02 microgam/mL [4]. Dù vậy, các hoạt tính chống viêm hay độc tế bào này mới chỉ dừng lại ở phạm vi ống nghiệm và tế bào nuôi cấy nhân tạo.

Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả thực tế?

Việc tìm kiếm các hợp chất tự nhiên có hoạt tính kháng sinh để đối phó với nhiễm trùng hô hấp là hướng đi quan trọng. Nhiễm trùng hô hấp mạn tính là vấn đề toàn cầu do điều trị không đúng cách gây ra tái phát nhiều lần [2]. Tình trạng lạm dụng và dùng sai kháng sinh làm giảm hiệu quả điều trị, gia tăng các chủng vi khuẩn kháng thuốc phức tạp [2]. Nhiều loại thảo dược được khảo cứu nhằm tìm hoạt chất đối kháng vi khuẩn gây viêm họng và viêm amidan như Staphylococcus aureus hay Streptococcus pyogenes [2].

Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có chỉ ra sự cách biệt rất lớn giữa nghiên cứu chiết xuất và áp dụng thực tế trên người:

Nghiên cứu của nhóm tác giả Thái Lan năm 2021 khảo sát bài thuốc Mahanintangtong trên các chủng vi khuẩn và phản ứng viêm in vitro [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất ethanol của gỗ hoàng đằng Dracaena loureiroi thể hiện hoạt tính ức chế NO và IL-6 mạnh nhất với IC50 lần lượt là 9,42 ± 1,81 microgam/mL và 12,02 ± 0,30 microgam/mL [4]. Trong khi đó, hoạt tính kháng khuẩn mạnh nhất đối với Streptococcus pyogenes lại thuộc về dịch chiết gỗ tếch carbon hóa (Tectona grandis) chứ không phải thảo dược chi Pogostemon [4].

Tổng quan y học năm 2021 về các sản phẩm tự nhiên trên bệnh đường hô hấp chỉ rõ: Dù nhiều loài thực vật được sử dụng theo kinh nghiệm dân gian, chỉ một số ít hợp chất tinh khiết như curcumin, mangiferin, glycyrrhizin được xác thực khoa học [5]. Báo cáo nhấn mạnh rằng việc thẩm định khoa học các hợp chất nguồn gốc tự nhiên bắt buộc phải trải qua nghiên cứu lâm sàng trên mô hình động vật và cơ thể người thì mới có thể xem xét thay thế thuốc thương mại hiện đại [5]. Cây cỏ cò hiện hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên bệnh nhân viêm họng.

Rủi ro nghiêm trọng khi tự ý bỏ phác đồ chuẩn

Viêm đường hô hấp trên nếu không được điều trị thỏa đáng có thể dẫn đến nhiều hậu quả nghiêm trọng [2]. Viêm họng do vi khuẩn, đặc biệt là liên cầu khuẩn tan huyết beta nhóm A (Streptococcus pyogenes), đòi hỏi phải có phác đồ kháng sinh chuẩn mực do bác sĩ chỉ định. Khi người bệnh tự ý uống nước cây cỏ cò thay thế thuốc, nồng độ vi khuẩn không được kiểm soát.

Tình trạng nhiễm trùng không được dập tắt kịp thời có thể tiến triển thành viêm amidan hốc mủ, áp xe quanh amidan hoặc lan xuống đường hô hấp dưới. Nguy hiểm hơn, nhiễm liên cầu khuẩn không điều trị dứt điểm có nguy cơ dẫn tới sốt thấp khớp, tổn thương van tim vĩnh viễn và viêm cầu thận cấp. Việc trì hoãn điều trị y khoa vì tin vào các bài thuốc dân gian chưa kiểm chứng là nguyên nhân hàng đầu khiến bệnh chuyển thành mạn tính khó chữa [2].

Những hiểu lầm thường gặp về cây cỏ cò

Nhiều người mặc định rằng thảo dược tự nhiên lành tính, không gây tác dụng phụ như thuốc tây nên có thể uống vô tư. Đây là suy nghĩ sai lầm. Cỏ cò chứa nhiều thành phần hóa học phức tạp; một số hợp chất trong cây như pogostemin A-C đã được ghi nhận có độc tính tế bào [3]. Việc đun nấu thủ công không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất cũng như các độc chất tiềm ẩn.

Một hiểu lầm khác là cho rằng cảm giác the mát, dịu cổ họng tạm thời đồng nghĩa với việc vi khuẩn gây bệnh đã bị tiêu diệt. Nước sắc ấm có thể rửa trôi chất nhầy và làm dịu niêm mạc họng trong chốc lát, nhưng hoàn toàn không đủ dược lực để triệt tiêu ổ nhiễm trùng sâu bên dưới mô hạt.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không tự ý uống nước cây cỏ cò khi chưa có chỉ định chuyên môn, do chưa có dữ liệu an toàn về độc tính thai nhi. Trẻ nhỏ có niêm mạc tiêu hóa và chức năng gan thận chưa hoàn thiện cũng là đối tượng không nên sử dụng các bài thuốc truyền miệng này.

Những người đang mắc bệnh lý nền về gan, thận hoặc người có cơ địa dị ứng cần tránh xa việc dùng thảo dược thu hái tự nhiên. Nguồn cây cỏ mọc hoang dễ nhiễm kim loại nặng, nấm mốc hoặc thuốc trừ sâu, có thể gây ngộ độc cấp tính hoặc làm suy giảm chức năng bài tiết của cơ thể. Bệnh nhân có chỉ định dùng thuốc hạ sốt, kháng sinh phải tuân thủ tuyệt đối đơn thuốc của bác sĩ.

Khuyến cáo áp dụng thực tế và chăm sóc vùng họng

Để hỗ trợ cải thiện tình trạng đau rát cổ họng một cách khoa học, người bệnh nên ưu tiên các biện pháp chăm sóc tại nhà đã được y học kiểm chứng độ an toàn:

  • Súc họng đều đặn 2-3 lần mỗi ngày bằng dung dịch nước muối sinh lý 0,9% ấm để làm sạch khoang miệng và giảm tải lượng vi sinh vật bám dính.
  • Uống đủ nước ấm, giữ ấm vùng cổ ngực khi thời tiết chuyển lạnh hoặc khi nằm phòng điều hòa.
  • Chế biến thức ăn mềm, lỏng, dễ nuốt như cháo súp dinh dưỡng; tránh đồ ăn cay nóng, chiên xào nhiều dầu mỡ gây kích ứng niêm mạc hầu họng.
  • Bổ sung vitamin tự nhiên từ rau xanh và trái cây tươi để nâng cao sức đề kháng chung của cơ thể.
  • Trường hợp muốn dùng thảo dược hỗ trợ, chỉ nên sử dụng các sản phẩm đã qua tinh chế, được cấp phép lưu hành rõ ràng và phải tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng phối hợp cùng thuốc kê đơn.

Uống nước cây cỏ cò không thể thay thế thuốc điều trị viêm họng. Người bệnh cần tỉnh táo phân biệt giữa các kinh nghiệm truyền miệng chưa kiểm chứng với phác đồ y khoa chuẩn mực. Khi xuất hiện các dấu hiệu viêm họng kéo dài, sốt cao hoặc nuốt đau dữ dội, việc đến cơ sở y tế thăm khám là điều kiện tiên quyết để bảo vệ sức khỏe bản thân.