Nhiều người truyền tai nhau dùng các loại cây cỏ quanh vườn để trị bệnh tiểu đường. Trong số đó, cây rút dại (chi Aeschynomene, phổ biến như Aeschynomene indica) thường được nhắc tới như một bài thuốc dân gian giúp ổn định đường huyết.
Tuy nhiên, việc cho rằng cây rút dại có thể hỗ trợ hạ đường huyết hoặc thay thế thuốc điều trị là quan niệm chưa có căn cứ khoa học xác thực.
Dữ liệu khoa học thực tế về cây rút dại
Khi tìm kiếm các bằng chứng nghiên cứu về cây rút dại (các loài thuộc chi Aeschynomene như Aeschynomene indica, Aeschynomene afraspera), dữ liệu y sinh hiện nay gần như không ghi nhận tác dụng kiểm soát glucose máu. Phần lớn các công trình sinh học tập trung vào đặc tính cộng sinh của loài cây này với vi khuẩn nốt sần nốt rễ.
Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã tìm hiểu về cơ chế cộng sinh giữa vi khuẩn Bradyrhizobium và loài cây rút dại Aeschynomene indica mà không phụ thuộc vào yếu tố nốt (Nod factor) [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các chủng vi khuẩn không quang hợp, bao gồm B. elkanii, có khả năng tạo nốt sần trên loài A. indica thông qua hệ thống tiết loại III (T3SS) [1].
Một công trình khác vào năm 1994 đã phân tích acid béo methyl ester và trình tự 16S rRNA của các vi khuẩn cộng sinh quang hợp trên 10 loài Aeschynomene khác nhau, bao gồm A. indica, A. afraspera, A. nilotica, A. sensitiva [2]. Nghiên cứu xác định các chủng vi khuẩn quang hợp này tạo thành một nhóm phụ nằm trong cụm Bradyrhizobium [2].
Nghiên cứu năm 2016 về di truyền học thực vật tiếp tục phân tích sự tương tác giữa vi khuẩn Bradyrhizobium chủng ORS285 với các loài Aeschynomene [3]. Kết quả cho thấy việc xóa gen nodD1 hoặc nodD2 không làm ảnh hưởng đến khả năng tạo nốt sần ở loài A. indica, trong khi việc bổ sung 20 micromol flavonoid naringenin vào môi trường nuôi cấy làm chậm quá trình tạo nốt sần của A. indica bởi chủng vi khuẩn này [3].
Các dữ liệu trên đều thuần túy thuộc lĩnh vực vi sinh và thực vật học [1] [2] [3]. Hoàn toàn không có dữ liệu nào ghi nhận chiết xuất từ cây rút dại giúp hạ đường huyết trên động vật hay người.
Tránh nhầm lẫn với các dược liệu và hoạt chất khác
Nhiều thông tin đồn thổi thường gán ghép công dụng của các hợp chất tự nhiên khác cho cây rút dại. Các nghiên cứu hiện đại có ghi nhận tiềm năng hạ đường huyết trên mô hình động vật của một số loài thực vật và hoạt chất, nhưng đó không phải là cây rút dại.
Nghiên cứu năm 2018 trên chuột mắc đái tháo đường tuýp 2 do chế độ ăn nhiều đường/chất béo kết hợp tiêm streptozotocin cho thấy chiết xuất ethanol từ tảo nâu Lessonia nigrescens (LNE) giúp giảm đáng kể mức đường huyết lúc đói [4]. Chiết xuất này bảo vệ cấu trúc tế bào gan và thận, điều hòa hệ vi sinh vật đường ruột bằng cách tăng vi khuẩn Bacteroidetes, giảm Firmicutes, tăng lợi khuẩn Barnesiella, đồng thời làm tăng biểu hiện gen và protein PI3K ở gan [4].
Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên chuột đái tháo đường phát hiện chiết xuất thân cây Salvia polystachya Cav. và các phân đoạn chứa acid ursolic, acid oleanolic giúp làm giảm lượng đường trong máu [5]. Tác dụng này được xác định là nhờ ức chế enzym alpha-glucosidase và chất đồng vận chuyển SGLT1 [5].
Trước đó, một nghiên cứu năm 2001 trên chuột KK-Ay bị đái tháo đường di truyền tuýp 2 ghi nhận chiết xuất nước từ thân rễ cây tri mẫu (Anemarrhena asphodeloides) ở liều 90 mg/kg làm giảm đường huyết từ 570 ± 29 xuống 401 ± 59 mg/dl sau 7 giờ uống nhờ giảm kháng insulin, với hoạt chất chính là mangiferin và glucoside của nó [6].
Năm 2019, nghiên cứu trên chuột đái tháo đường cho dùng amentoflavone trong 8 tuần cho thấy hoạt chất này làm giảm nồng độ glucose, cholesterol toàn phần, triglyceride, LDL-C, glucagon, đồng thời tăng insulin và HDL-C [7]. Amentoflavone làm tăng hoạt tính các enzym chuyển hóa glucose như glucokinase (GCK), phosphofructokinase-1 (PFK-1), pyruvate kinase (PK), ức chế GSK-3, PEPCK, G-6-Pase, kích hoạt pAkt (Ser473) và tăng dịch chuyển GLUT4 lên màng cơ xương [7].
Cũng trong năm 2019, nghiên cứu trên chuột ob/ob dùng thuốc leflunomide liều 35 mg/kg/ngày ghi nhận mức đường huyết hạ về mức bình thường thông qua ức chế hoạt tính S6K1 và tăng phosphoryl hóa AKT [8]. Nồng độ chất chuyển hóa A77 1726 trong huyết tương đạt đỉnh 500 micromol sau 4 giờ và duy trì 250 micromol sau 24 giờ [8].
Tất cả các thử nghiệm sinh học trên thuộc về tảo biển, chiết xuất thực vật khác hoặc hoạt chất tinh khiết [4] [5] [6] [7] [8]. Tuyệt đối không thể đánh đồng các kết quả này với cây rút dại.
Hiểu lầm thường gặp về cây rút dại và đường huyết
Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng "cây cỏ tự nhiên nào có vị đắng hoặc mọc hoang đều giúp trị đái tháo đường". Cây rút dại là loài mọc hoang dã phổ biến ở vùng ngập nước, bờ ruộng. Do thiếu thông tin kiểm chứng, nhiều lời đồn thổi đã tự ý gán ghép tác dụng trị bệnh cho loài cây này mà không có bất kỳ bằng chứng khoa học nào hỗ trợ.
Một sai lầm nguy hiểm khác là suy diễn rằng các bài thuốc dân gian truyền miệng có thể thay thế hoàn toàn thuốc Tây y. Việc tự ý tìm hái, sắc uống cây rút dại có thể tiềm ẩn rủi ro ngộ độc do nhầm lẫn thực vật hoặc nhiễm tạp chất từ môi trường nước ô nhiễm.
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Người mắc bệnh đái tháo đường (tuýp 1 hoặc tuýp 2) là nhóm đối tượng tuyệt đối không được tự ý sử dụng cây rút dại để trị bệnh. Việc sử dụng các loại cây cỏ chưa rõ hoạt tính sinh học có thể gây tương tác bất lợi hoặc làm chậm trễ quá trình điều trị y khoa.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ càng cần tránh xa các loại nước sắc từ cây rút dại, do chưa có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào về độ an toàn hay độc tính của loài cây này đối với sức khỏe con người.
Người có bệnh nền về gan, suy thận hoặc đang dùng các loại thuốc hạ đường huyết cần đặc biệt cẩn trọng. Việc dùng thảo mộc bừa bãi có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho gan và thận.
Lời khuyên áp dụng thực tế
Hiện tại không có khuyến nghị dinh dưỡng hay y tế nào về liều lượng, cách chế biến hay thời điểm sử dụng cây rút dại để chữa bệnh. Người dân không nên tự ý thu hái hay mua các sản phẩm rút dại trôi nổi để làm thuốc hạ glucose máu.
Việc kiểm soát đường huyết cần dựa trên các biện pháp đã được chứng minh hiệu quả: duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, giảm tinh bột tinh chế, hạn chế đường ngọt, kết hợp tập thể dục thường xuyên và uống đủ nước mỗi ngày.
Khi được chẩn đoán mắc bệnh đái tháo đường, người bệnh cần tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Không được tự ý ngưng dùng thuốc chỉ định để chuyển sang dùng các loại thảo dược truyền miệng không rõ nguồn gốc.
Tóm lại, thông tin "cây rút dại hỗ trợ hạ đường huyết" là không có cơ sở khoa học. Người bệnh cần tỉnh táo trước các mẹo dân gian truyền miệng và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ thảo dược nào.
