Lời đồn về thảo dược hạ đường huyết

Nhiều người truyền tai nhau thạch tiên đào (các loài thuộc chi Pholidota) như vị thuốc giúp hạ đường huyết và trị đái tháo đường. Người bệnh thường tìm kiếm các loại thảo mộc tự nhiên với mong muốn kiểm soát chỉ số đường máu mà không cần dùng thuốc tây.

Thực tế, thạch tiên đào có cho thấy tiềm năng hạ đường huyết, nhưng mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm ức chế enzyme trong ống nghiệm và mô hình tính toán. Chưa có bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người để khẳng định đây là giải pháp điều trị bệnh tiểu đường thay thế thuốc.

Cơ chế tác động đến chuyển hóa đường

Cơ thể phân giải carbohydrate từ thức ăn nhờ các enzyme tiêu hóa. Trong đó, alpha-glucosidase đóng vai trò then chốt trong việc cắt nhỏ đường đa thành glucose để hấp thu vào máu [1].

Khi ức chế enzyme alpha-glucosidase, quá trình hấp thu đường chậm lại, giúp giảm sự gia tăng đường huyết đột ngột sau bữa ăn [1]. Việc tìm kiếm các hợp chất tự nhiên có khả năng cản trở enzyme này là hướng đi nhằm hỗ trợ kiểm soát đường huyết sau ăn [1].

Nghiên cứu chiết xuất Pholidota chinensis năm 2020

Một nghiên cứu công bố năm 2020 đánh giá thành phần phenolic và hoạt tính sinh học từ các phân đoạn chiết xuất của cây thạch tiên đào Pholidota chinensis Lindl. bằng các dung môi khác nhau [2].

Thử nghiệm định lượng bằng phương pháp UPLC-MS/MS xác định 42 hợp chất phenolic, trong đó 30 hợp chất được định lượng cụ thể [2]. Kết quả cho thấy phân đoạn chiết xuất bằng ethyl acetate có hàm lượng phenolic cao nhất và thể hiện hoạt tính ức chế alpha-glucosidase mạnh nhất, đạt 13,29 mmol ACAE/g [2].

Phân đoạn này cũng ghi nhận hoạt tính chống oxy hóa vượt trội (DPPH đạt 1,43 mmol AAE/g, ABTS đạt 5,38 mmol TE/g, FRAP đạt 2,58 mmol FSHE/g) và kháng viêm với IC50 là 18,71 mcg/mL [2]. Hoạt tính chống oxy hóa, kháng viêm và ức chế enzyme chuyển hóa đường tương quan thuận với hàm lượng polyphenol; hai chất orientin và vitexin được đề xuất làm chất chỉ thị chất lượng cho dược liệu này [2]. Dù vậy, toàn bộ thử nghiệm này chỉ thực hiện trong ống nghiệm (in vitro), chưa đánh giá trên sinh vật sống [2].

Phân tích cơ chế gắn kết trên Pholidota cantonensis năm 2024

Nghiên cứu công bố năm 2024 khảo sát sâu hơn về hoạt tính ức chế alpha-glucosidase của loài Pholidota cantonensis Rolfe (thực vật thuộc chi Pholidota, họ Lan) [3].

Nghiên cứu dùng sắc ký nhựa hấp phụ D101, thu được phân đoạn ethanol 50% (ký hiệu D50) có hàm lượng polyphenol tổng cao nhất (353,83 ± 6,06 mg GAE/g) và hoạt tính ức chế alpha-glucosidase nổi bật nhất với giá trị IC50 đạt 30,01 ± 7,30 mcg/mL [3]. Phân tích UPLC-Q-TOF-MS/MS tìm thấy 45 hợp chất trong phân đoạn D50 [3].

Mô hình mô phỏng gắn kết phân tử (molecular docking) chỉ ra 6 hoạt chất chính gồm crepidatin, 2,7-dihydroxy-4-methoxyl-9,10-dihydrophenylene, 4,4',5,6-tetrahydroxystilbene, 4,7-dihydroxy-2-methoxyl-9,10-dihydrophenylene, (-)-lariciresinol và thunalbene [3]. Các chất này gắn vào vị trí xúc tác của enzyme alpha-glucosidase qua liên kết hydro và tương tác kỵ nước với năng lượng liên kết từ -29,95 đến -11,41 kJ/mol [3]. Nghiên cứu định danh các nhóm chất như phenanthrene, stilbene, dibenzyl và lignan tạo nên tác dụng ức chế này, song đây vẫn là phân tích hóa tin học và thử nghiệm sinh hóa cơ bản [3].

Giá trị thực tế và khoảng trống bằng chứng

Các dữ liệu nghiên cứu bước đầu xác nhận chiết xuất thạch tiên đào chứa các nhóm chất thực vật có khả năng phong tỏa enzyme tiêu hóa đường [2], [3]. Tác dụng chống oxy hóa đi kèm cũng mang lại lợi ích hỗ trợ, bởi tình trạng tăng đường huyết kéo dài kích thích các gốc oxy hóa tự do gây tổn thương mô [1], [2].

Tuy nhiên, khoảng cách từ đĩa thí nghiệm đến cơ thể người là rất lớn. Bằng chứng hiện có hoàn toàn đến từ mô hình in vitro và mô phỏng trên máy tính [2], [3]. Các nhà khoa học chưa thực hiện thử nghiệm trên động vật hay người đối với khả năng hạ đường huyết của cây này. Hiệu lực thực tế, mức độ hấp thu qua đường tiêu hóa và liều dùng có tác dụng sinh học ở người vẫn chưa được xác định.

Hiểu lầm thường gặp về thạch tiên đào

Nhiều người tin uống trà hoặc nước sắc thạch tiên đào có thể chữa khỏi bệnh đái tháo đường. Đây là quan niệm sai lầm, bởi đái tháo đường là bệnh lý rối loạn chuyển hóa mạn tính cần phác đồ điều trị bài bản.

Không ít người nhầm lẫn giữa hoạt tính ức chế enzyme trong phòng thí nghiệm với tác dụng hạ đường huyết thực tế trên cơ thể sống. Một chất ngăn chặn enzyme trong ống nghiệm chưa chắc giữ nguyên hoạt tính khi đi qua dạ dày, gan và tuần hoàn máu của con người.

Cũng có người tự ý bỏ thuốc điều trị theo đơn để dùng thảo dược truyền miệng. Việc này rất nguy hiểm, dễ dẫn đến mất kiểm soát đường huyết cấp tính và làm tăng nguy cơ biến chứng tim mạch, suy thận.

Ai nên thận trọng?

Người đang mắc đái tháo đường type 1 hoặc type 2 đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc insulin cần đặc biệt cẩn trọng. Việc kết hợp thảo dược chưa kiểm chứng rõ ràng có thể gây tương tác khó lường.

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý dùng các loại chiết xuất thạch tiên đào. Dữ liệu an toàn độc tính trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này hiện chưa được thiết lập.

Người có bệnh lý về gan, thận hoặc người chuẩn bị phẫu thuật cần báo cho bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược hay trà chức năng nào từ thạch tiên đào.

Cách áp dụng an toàn trong đời sống

Tại Trung Quốc, thạch tiên đào đôi khi được dùng như một dạng trà chức năng hoặc món ăn bài thuốc dân gian [2], [3]. Nếu sử dụng thạch tiên đào dưới dạng trà thảo mộc thông thường, người tiêu dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải như một thức uống hỗ trợ thanh nhiệt.

Không nên tự ý sắc nấu với liều lượng đậm đặc nhằm mục đích hạ đường huyết. Hiện tại các tài liệu khoa học chưa có quy định về liều dùng chuẩn mực cho mục tiêu điều trị bệnh tiểu đường.

Người bệnh tiểu đường muốn bổ sung bất kỳ sản phẩm nào từ thạch tiên đào cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Trọng tâm kiểm soát đường huyết vẫn phải dựa trên chế độ ăn giảm đường bột tinh chế, tăng cường vận động và tuân thủ thuốc theo toa.

Tác dụng hạ đường huyết của thạch tiên đào có cơ sở khoa học bước đầu ở cấp độ enzyme trong ống nghiệm, nhưng chưa đủ căn cứ để coi là thuốc chữa bệnh. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo trước các lời đồn thổi, tránh tự ý thay thế các phương pháp điều trị y khoa chuẩn mực.