Nhiều người truyền tai nhau mẹo đắp thảo dược tươi như lá dây ông lão lên khớp để trị đau nhức. Lời đồn cho rằng vùng da càng phồng rộp, châm chích dữ dội thì tà khí, dịch ứ càng được hút ra ngoài, giúp khớp bớt đau tức thì. Thực chất, đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm và tiềm ẩn nhiều biến chứng nghiêm trọng.
Hiện tượng bớt đau khớp sau khi đắp lá chỉ là sự đánh lừa cảm giác của hệ thần kinh, trong khi vùng da bên ngoài thực sự bị viêm da tiếp xúc kích ứng và tổn thương nặng nề [1]. Đắp thảo dược tươi chứa độc tính tiếp xúc không giúp phục hồi khớp bên dưới mà còn gây hại cho da.
Cảm giác giảm đau giả tạo và cơ chế kích ứng da
Viêm da tiếp xúc kích ứng xảy ra khi các chất hóa học tác động trực tiếp lên lớp biểu bì da, kích hoạt phản ứng miễn dịch và chuỗi viêm cấp tính [1]. Khi tiếp xúc với các dị nguyên hoặc chất ăn mòn, da phản ứng dữ dội với các triệu chứng lâm sàng như châm chích, bỏng rát, ngứa, đỏ da, phù nề và tạo mụn nước hoặc bóng nước [2].
Cảm giác đau nhức âm ỉ ở sâu bên trong khớp dường như biến mất do da xuất hiện cảm giác bỏng rát bề mặt cực mạnh. Về mặt sinh học thần kinh, cảm giác nóng rát và kích ứng bề mặt át chế tạm thời sự chú ý của não bộ đối với các cơn đau sâu. Tình trạng này khiến người bệnh lầm tưởng rằng ổ viêm trong khớp đã được loại bỏ.
Thực tế, tổn thương cơ học hoặc hóa học gây phá hủy hàng rào bảo vệ da, kéo theo sự giải phóng hàng loạt chất trung gian gây viêm cục bộ [3]. Da không hề thải độc mà đang gánh chịu đợt viêm cấp do ngoại lực hoặc hóa chất gây phỏng rộp.
Nghiên cứu nói gì về hiện tượng viêm da và phỏng rộp
Nghiên cứu về cơ chế kích ứng da do hóa chất hoặc tác động vật lý năm 1999 đã theo dõi các chất trung gian gây viêm trong dịch mụn nước trên da người sống [3]. Thử nghiệm dùng 10 lần bóc băng dính liên tiếp hoặc bôi capsaicin nồng độ 0,075% lên da người bình thường [3]. Kết quả phân tích dịch mụn nước sau khi bóc băng dính cho thấy nồng độ prostaglandin E2 tăng 3,4 lần (p<0,0001) và interleukin-1alpha tăng 3,3 lần (p<0,02), trong khi yếu tố hoại tử khối u alpha giảm 3,0 lần (p<0,01) [3]. Nhóm dùng capsaicin cho thấy mối tương quan rõ giữa nồng độ prostaglandin E2 và interleukin-1alpha trong dịch mụn nước (r=0,58, p<0,01, n=19) [3]. Dữ liệu này chứng minh prostaglandin E2 và interleukin-1alpha là các chất trung gian đóng vai trò chủ chốt trong phản ứng viêm cấp tính của da khi bị kích ứng [3].
Một nghiên cứu công bố năm 1977 đã khảo sát sự hình thành bọng nước cấp tính trên da người bằng dung dịch ammonium hydroxide pha loãng tỉ lệ 1:1 trong nước [4]. Dung dịch đặt trong giếng nhựa áp lên da người gây ra bóng nước nội biểu bì trong thời gian trung bình khoảng 13 phút [4]. Thời gian phồng rộp tối thiểu tăng theo số lớp tế bào của tầng sừng, dao động từ 3 đến 57 phút tùy thuộc từng cá nhân và vùng da khác nhau [4]. Mức độ viêm da do tiếp xúc với natri lauryl sulphate trong 24 giờ tương quan chặt chẽ với thời gian phồng rộp tối thiểu này [4]. Các bóng nước do hóa chất này gần như không đau, phản ứng viêm trên lâm sàng lẫn mô học đều nhẹ và vết thương lành nhanh không để lại sẹo [4].
Báo cáo ca lâm sàng năm 2023 ghi nhận trường hợp viêm da tiếp xúc kích ứng do đắp dược liệu tự nhiên [1]. Bệnh nhân nữ 20 tuổi nhập viện vì xuất hiện đột ngột nhiều bóng nước gây đau rát khu trú ở hố khuỷu tay phải sau khi đắp tỏi tươi giã nát một ngày trước đó để trị ngứa nhẹ [1]. Khám thực thể thấy nhiều bọng nước trên nền ban đỏ xung quanh, ranh giới tổn thương rõ ràng, giới hạn đúng trong vùng tiếp xúc và không lan sang nơi khác [1]. Bệnh nhân được xử trí bằng thay băng vết thương định kỳ và tổn thương lành tốt sau 1 tuần tái khám [1]. Trường hợp này cảnh báo dược liệu tự nhiên dùng ngoài da vẫn có nguy cơ cao gây viêm da tiếp xúc kích ứng nặng [1].
Ngoài ra, các nghiên cứu về viêm da phồng rộp do côn trùng như kiến ba khoang (Paederus) cũng chỉ ra độc tố tiếp xúc trực tiếp lên biểu bì gây tổn thương cấp tính dạng dải đỏ ngứa, mụn nước và bóng nước [5]. Nghiên cứu năm 2015 tại Cameroon trên 19 bệnh nhân ghi nhận tiếp xúc độc chất pederin gây viêm da bọng nước khu trú chủ yếu ở mặt và cổ, với diễn tiến lành tự nhiên nhưng có thể gặp biến chứng tại chỗ hoặc đường hô hấp [6].
Năm 1999, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược trên phụ nữ khỏe mạnh có làn da tự nhận diện là nhạy cảm đã đánh giá đáp ứng kích ứng giác quan [2]. Các chất gây kích ứng khác nhau về mặt hóa học và sinh học được bôi cùng hoặc không cùng muối stronti [2]. Kết quả cho thấy việc bôi muối stronti giúp ức chế mạnh mẽ cảm giác châm chích, bỏng rát và ngứa mà không gây tác dụng phụ gây tê tại chỗ [2].
Để kiểm tra độ an toàn của sản phẩm bôi ngoài da, thử nghiệm mở năm 2019 theo phương pháp thử nghiệm áp áp lực lặp lại trên người trong 6 tuần đã theo dõi 233 tình nguyện viên từ 18 đến 70 tuổi [7]. Có 214 người hoàn thành nghiên cứu; 99,6% người tham gia có kết quả âm tính, chỉ 1 người có ban đỏ và phù nề sau 24 giờ (được xếp vào biến cố bất lợi), cùng 2 người bị viêm da tiếp xúc nhẹ do băng dính mà không có biến cố nghiêm trọng nào [7].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng
Chưa có nghiên cứu lâm sàng chứng minh đắp lá dây ông lão tươi chữa khỏi bệnh lý xương khớp; dữ liệu khoa học hiện có chỉ tập trung vào cơ chế tổn thương biểu bì và kích ứng da do tiếp xúc thực vật hoặc hóa chất [3], [1]. Các thử nghiệm cho thấy việc da phồng rộp, tiết dịch chỉ phản ánh sự tổn hại tầng sừng và hoạt hóa các cytokine viêm cục bộ như prostaglandin E2 hay interleukin-1alpha [3], [4].
Bọng nước hình thành sau khi đắp thực vật tươi là tổn thương bệnh lý, hoàn toàn không mang ý nghĩa đào thải chất độc từ ổ khớp. Việc mất đi hàng rào biểu bì khiến mô dưới da đứng trước nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn và để lại sẹo khó hồi phục.
Những hiểu lầm phổ biến khi đắp lá trị đau khớp
Nhiều người tin rằng "thuốc đắng dã tật", đắp lá càng rát, càng phồng to thì hiệu quả điều trị càng cao. Đây là ngộ nhận nguy hiểm vì cơ chế giảm đau cảm nhận được chỉ là hiện tượng ức chế cảm giác tạm thời ở thần kinh trung ương khi có kích thích đau rát mạnh hơn lấn át [2].
Một hiểu lầm khác là thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính, không gây độc. Trường hợp viêm da tiếp xúc kích ứng do đắp tỏi tươi giã nát đã chứng minh các hợp chất tự nhiên khi tiếp xúc trực tiếp với da vẫn có thể gây bọng nước đau rát dữ dội và phá hủy mô mềm [1]. Tự ý đắp các loại lá có tính cay nóng, ăn mòn như dây ông lão tươi tiềm ẩn nguy cơ tổn thương da tương tự.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Tất cả người bệnh thoái hóa khớp, viêm khớp, đau nhức cơ xương khớp tuyệt đối không nên tự ý đắp lá tươi lên da khi chưa có chỉ định y khoa. Việc đắp thảo dược có tính ăn mòn biểu bì có thể gây tổn thương da diện rộng [1].
Những người có làn da nhạy cảm, người cao tuổi có lớp sừng mỏng hoặc người có bệnh nền mạn tính cần tránh xa các bài thuốc truyền miệng này [4], [1]. Lớp sừng mỏng khiến thời gian hóa chất gây tổn thương biểu bì diễn ra nhanh hơn và nguy cơ biến chứng nhiễm trùng cao hơn [4]. Bệnh nhân đang bị viêm da, có vết thương hở hoặc cơ địa dị ứng nếu tiếp xúc với chất kích ứng sẽ khiến phản ứng viêm bùng phát trầm trọng [1].
Áp dụng an toàn trong chăm sóc xương khớp
Khi bị đau nhức xương khớp, người bệnh cần đi khám chuyên khoa cơ xương khớp để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân và dùng thuốc theo đơn của bác sĩ. Không tự ý giã nát các loại thảo dược cay nóng đắp trực tiếp lên da.
Nếu đã lỡ đắp lá và xuất hiện ban đỏ, bỏng rát hoặc bọng nước, cần loại bỏ ngay dị nguyên bằng cách rửa nhẹ nhàng với nước sạch [5]. Giữ vùng tổn thương khô ráo, tránh làm vỡ bọng nước để phòng ngừa nhiễm trùng và đến cơ sở y tế để được chăm sóc vết thương, thay băng đúng quy chuẩn [1].
Đắp lá dây ông lão tươi gây phồng rộp da không chữa được đau nhức xương khớp mà thực chất là gây viêm da tiếp xúc kích ứng. Người bệnh cần tỉnh táo trước các phương pháp truyền miệng thiếu căn cứ khoa học, bảo vệ làn da và chủ động tìm kiếm các giải pháp điều trị y khoa an toàn, hiệu quả.