Thực hư chuyện dùng thảo dược trị ngứa, dị ứng
Mỗi khi thời tiết thay đổi, làn da nổi mẩn ngứa hay viêm mũi dị ứng bùng phát, nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian lưu truyền. Trong y học cổ truyền các nước Á Đông như Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản, kinh giới lá rách (danh pháp khoa học Schizonepeta tenuifolia) là vị thuốc quen thuộc thường được dùng trị đau đầu, cảm mạo, ngứa ngáy và chàm [1].
Tuy nhiên, liệu dược thảo này có thực sự "đặc trị" được dị ứng như lời đồn đại? Câu trả lời từ góc độ khoa học hiện đại là: Kinh giới lá rách thể hiện tiềm năng chống viêm và kháng dị ứng rõ rệt trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, nhưng hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để khẳng định hiệu quả điều trị thực tế.
Cơ chế sinh học: Tế bào mast và cơn bão dị ứng
Để hiểu được tác động của thảo dược, trước hết cần nhìn vào bản chất của phản ứng dị ứng tức thì. Tế bào mast (dưỡng bào) phân bố nhiều ở các bề mặt niêm mạc và đóng vai trò mấu chốt trong phản ứng dị ứng như mày đay, viêm da cơ địa, viêm mũi dị ứng và hen suyễn [2]. Khi cơ thể tiếp xúc dị nguyên, kháng thể IgE kích hoạt tế bào mast thông qua thụ thể đặc hiệu, kéo theo dòng ion canxi nội bào và thúc đẩy quá trình khử hạt [2].
Quá trình khử hạt này giải phóng histamin cùng các chất trung gian gây viêm, dẫn đến giãn mạch, phù nề và ngứa dữ dội. Ngoài histamin, các tế bào miễn dịch còn tiết ra hàng loạt cytokine tiền viêm làm trầm trọng thêm tổn thương mô [3]. Vì vậy, việc ngăn chặn tế bào mast khử hạt và ức chế các cytokine gây viêm là mục tiêu then chốt của các nghiên cứu chống dị ứng.
Nghiên cứu nuôi cấy tế bào: Chặn đứng chất gây viêm
Tại phòng thí nghiệm, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm trên các dòng tế bào mast người và động vật. Một công bố năm 2012 thực hiện trên dòng tế bào mast người HMC-1 bị kích thích bởi PMA và A23187 cho thấy chiết xuất Schizonepeta tenuifolia cùng các hợp chất tinh khiết phân lập được (như axit rosmarinic, pulegone) giúp ức chế đáng kể các cytokine tiền viêm gồm IL-6, IL-8 và TNF-alpha theo cơ chế phụ thuộc liều lượng [3]. Phân tích microarray chỉ ra chiết xuất này điều hòa các con đường tín hiệu CCRI, MAPK và thụ thể Toll-like (TLR) [3].
Tiếp đó, một thử nghiệm năm 2018 trên tế bào RBL-2H3 (mô hình nghiên cứu tế bào mast khử hạt kích thích bằng IgE) đánh giá dịch chiết ở các nồng độ 10, 50 và 100 mug/mL [2]. Sau 48 và 72 giờ, nồng độ 100 mug/mL ức chế mạnh các dấu ấn phản ứng viêm và dị ứng gồm IFN-gamma, TNF-alpha, IL-4 và IL-6 [2]. Quá trình khử hạt đo bằng lượng thoát enzym beta-hexosaminidase cũng bị ngăn chặn ngay từ nồng độ 10 mug/mL [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận dịch chiết đồng thời làm giảm cytokine chống viêm IL-10 [2].
Bằng chứng trên mô hình động vật sống
Bên cạnh nuôi cấy tế bào, các mô hình thực nghiệm trên chuột đã kiểm chứng khả năng giảm dị ứng tức thì và kháng viêm toàn thân. Một nghiên cứu năm 1999 khảo sát dịch chiết nước Schizonepeta tenuifolia trên chuột cống cho thấy thảo dược này ức chế phản ứng dị ứng toàn thân do hợp chất 48/80 gây ra theo liều lượng [4]. Chiết xuất nước cũng làm giảm nồng độ histamin trong huyết tương và giảm phản ứng dị ứng cục bộ do kháng thể anti-DNP IgE kích hoạt [4]. Thử nghiệm trên tế bào mast màng bụng chuột cống (RPMC) ghi nhận dịch chiết ức chế giải phóng histamin phụ thuộc nồng độ, dù lại làm tăng sản xuất TNF-alpha từ chính tế bào này khi kích thích bằng anti-DNP IgE [4].
Về đặc tính kháng viêm, nghiên cứu năm 2010 trên chuột C57BL/6 cho uống dịch chiết nước liều 50, 200, 500 hoặc 1000 mg/kg trong 10 ngày trước khi tiêm nội màng bụng LPS [5]. Kết quả chỉ ra dịch chiết làm giảm rõ rệt nồng độ TNF-alpha trong huyết thanh chuột thông qua việc ức chế thoái hóa IkappaBalpha và ức chế kinase JNK/SAPK [5]. Thêm vào đó, nghiên cứu năm 2012 ghi nhận cho chuột uống dịch chiết nước liều 125-500 mg/kg giúp ức chế phản ứng viêm do carrageenan gây ra nhờ hạ thấp nồng độ NO, TNF-alpha và tăng cường men chống oxy hóa như catalase, superoxide dismutase [6].
Tinh dầu kinh giới lá rách cũng được chứng minh có tác dụng sinh học tích cực. Nghiên cứu năm 2016 trên 11 nhóm chuột cống (mỗi nhóm 8 chuột đực) dùng tinh dầu chưng cất bằng đường uống trong 4 ngày liên tiếp đã ghi nhận khả năng làm giảm lượng dịch tiết màng phổi, bạch cầu, protein, MPO, MDA cũng như cytokine TNF-alpha và IL-1beta ở chuột bị gây viêm màng phổi bằng carrageenan [7]. Nghiên cứu năm 2021 phân tích 10 lô tinh dầu cũng xác định các hoạt chất menthone, isomenthone, pulegone, piperitone và beta-caryophyllene đóng góp lớn vào hoạt tính kháng viêm và chống oxy hóa [8].
Giới hạn bằng chứng: Khoảng cách từ ống nghiệm tới lâm sàng
Dù các kết quả tiền lâm sàng rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận tỉnh táo về ranh giới khoa học. Cho đến nay, mọi cơ chế kháng histamin, bảo vệ dưỡng bào hay hạ cytokine mới chỉ dừng lại ở tế bào nuôi cấy trong đĩa petri và mô hình chuột thí nghiệm [1, 2, 4, 7].
Hiện tại hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng trên cơ thể người với quy mô lớn. Sinh lý học người phức tạp hơn đĩa nuôi cấy rất nhiều; khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa, chuyển hóa qua gan và tương tác thuốc thực tế chưa được xác lập đầy đủ. Thậm chí, một số nghiên cứu còn cho thấy thảo dược này làm giảm cả cytokine điều hòa IL-10 hoặc làm tăng TNF-alpha trong một số điều kiện biệt hóa, báo hiệu hệ miễn dịch bị tác động đa chiều [2, 4].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị ngứa
Sai lầm phổ biến nhất là đánh đồng dược liệu tự nhiên với tính an toàn tuyệt đối hoặc xem như thuốc tiên trị dứt điểm viêm da, hen phế quản. Dị ứng là phản ứng quá mẫn phức tạp của hệ miễn dịch; việc tự ý đắp lá tươi không rõ nguồn gốc hay sắc uống liều cao có thể gây viêm da tiếp xúc bội nhiễm hoặc ngộ độc.
Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng uống thảo dược có thể thay thế ngay thuốc kháng histamin hay thuốc xịt corticoid do bác sĩ chỉ định. Việc đột ngột ngưng thuốc điều trị chuẩn trong cơn co thắt phế quản cấp hoặc sốc phản vệ để dùng thảo mộc dân gian có thể dẫn đến hậu quả nguy hiểm tính mạng.
Ai nên thận trọng trước vị thảo dược này?
Chưa có nghiên cứu khoa học đánh giá mức độ an toàn và hiệu quả của kinh giới lá rách trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ nhỏ cũng như người cao tuổi có nhiều bệnh mạn tính. Vì vậy, các đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không tự ý áp dụng khi chưa có tham vấn y khoa.
Những người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, thuốc chống viêm hoặc bệnh nhân suy giảm chức năng gan, thận cần cẩn trọng cao độ. Dược chất trong tinh dầu như pulegone có thể gây áp lực chuyển hóa lên gan nếu tích tụ lượng lớn [1, 5].
Khuyến nghị áp dụng thực tế an toàn
Người tiêu dùng không nên tự ý tìm kiếm và sử dụng các dạng chiết xuất tinh dầu đậm đặc hoặc hoạt chất tinh chế khi chưa có hướng dẫn chuyên môn. Tinh dầu thực vật nếu dùng sai đường hoặc quá liều có thể gây kích ứng niêm mạc tiêu hóa nghiêm trọng [7].
Nếu muốn sử dụng kinh giới lá rách như một vị thuốc hỗ trợ theo kinh nghiệm cổ truyền, chỉ nên dùng với lượng vừa phải dạng sắc truyền thống hoặc phối ngũ trong các bài thuốc đông y đã được chuẩn hóa bởi cơ sở y học cổ truyền uy tín. Khi có biểu hiện nổi mề đay diện rộng, phù môi, khó thở, người bệnh cần đến ngay bệnh viện để được cấp cứu y tế chuẩn mực.
Kinh giới lá rách là dược liệu giàu tiềm năng với hoạt tính kháng dị ứng và chống viêm đã được chứng minh trên động vật và tế bào [2, 4]. Tuy nhiên, việc khẳng định thảo dược này chữa được dị ứng ở người vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn trong tương lai; người bệnh không nên tự ý điều trị thay cho y lệnh của bác sĩ.
