Nhiều người truyền tai nhau dùng các loại cây cỏ dân dã để nấu nước uống giải nhiệt, làm mát gan. Trong số đó, dây thuốc cá đôi khi bị hiểu nhầm là một vị thuốc nam có tác dụng bồi bổ, giải độc.
Tuy nhiên, quan niệm "dây thuốc cá là dược liệu giải độc gan" là hoàn toàn sai lầm. Cây chứa các hợp chất rotenoid có tính diệt trừ sâu bọ và độc tế bào, tuyệt đối không phải thảo dược bồi bổ hay thanh lọc gan [3, 7].
Hiểu lầm nguy hiểm do nhầm lẫn tên gọi
Trong đời sống dân gian, tên gọi "thuốc cá" xuất phát từ việc người xưa dùng rễ cây đập dập thả xuống nước để làm cá say thuốc, dễ bắt. Tên gọi này chỉ mục đích đánh bắt thủy hải sản và diệt côn trùng, không mang ý nghĩa là "vị thuốc bồi bổ cho con người".
Sự nhầm lẫn tai hại nảy sinh khi từ "thuốc" bị hiểu sai thành dược liệu chữa bệnh. Việc tự ý thu hái thân rễ của nhóm thực vật này để đun sắc uống với mong muốn mát gan có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe.
Các loài thuộc chi Millettia (nhóm dây thuốc cá, thàn mát) phân bố nhiều tại các vùng rừng khô, đồi núi nhiệt đới ở Việt Nam, Thái Lan hay Myanmar [3, 6]. Người dân nếu thiếu kiến thức thực vật học rất dễ nhầm lẫn giữa các loài cây bụi, dây leo rừng với các cây thuốc nam quen thuộc.
Hoạt chất rotenoid tác động thế nào đến tế bào?
Bộ phận của các loài thực vật này, đặc biệt là rễ và hạt, tập trung hàm lượng cao các hợp chất rotenoid [6, 8]. Rotenoid là nhóm chất có khả năng ức chế mạnh mẽ quá trình hô hấp tế bào [1].
Một nghiên cứu năm 2014 đánh giá các hợp chất rotenoid từ loài Millettia caerulea ghi nhận chúng có khả năng gây ức chế điện thế màng ty thể rất mạnh [1]. Ty thể vốn là "nhà máy năng lượng" của tế bào, khi chức năng này bị phá hủy, tế bào sẽ suy kiệt và chết đi [1].
Do cơ chế ức chế hô hấp tế bào, các hợp chất này có độc tính tự nhiên cao đối với côn trùng, cá và các sinh vật bậc cao [3, 7]. Thay vì giúp gan giải độc, việc đưa rotenoid vào cơ thể sẽ bắt tế bào gan và thận phải gánh thêm gánh nặng chuyển hóa một chất độc tế bào cực mạnh.
Nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính của nhóm cây này?
Các nghiên cứu thực nghiệm đều tập trung tìm hiểu tính độc tế bào và khả năng diệt trừ sinh vật gây hại của các hợp chất chiết xuất từ chi cây này.
Nghiên cứu năm 2003 thử nghiệm tác dụng của dịch chiết hạt Millettia dura trên ấu trùng muỗi Aedes aegypti [2]. Kết quả ghi nhận dịch chiết thô thể hiện độc tính diệt ấu trùng mạnh với nồng độ gây chết 50% (LC50) là 3,5 microg/ml sau 24 giờ [2]. Hai hợp chất rotenoid tinh khiết phân lập được là deguelin và tephrosin có hoạt tính tiêu diệt ấu trùng rất cao, LC50 lần lượt đạt 1,6 và 1,4 microg/ml sau 24 giờ [2].
Năm 2014, một nghiên cứu tại Việt Nam thu thập mẫu cây Millettia caerulea ở Vườn quốc gia Núi Chúa để phân tích hóa thực vật [1]. Thử nghiệm trên tế bào ung thư ruột kết người HT-29 cho thấy dịch chiết chloroform từ quả có độc tính tế bào mạnh với chỉ số IC50 đạt 2,0 microg/mL [1]. Nghiên cứu này phân lập được 14 rotenoid, trong đó caeruleanone B và C thể hiện khả năng ức chế điện thế màng ty thể và cảm ứng quinone reductase [1].
Năm 2022, nghiên cứu trên lá và quả loài Millettia brandisiana cũng phân lập được nhiều hợp chất rotenoid mới bên cạnh các chất đã biết [3]. Trong thử nghiệm độc tế bào trên 3 dòng tế bào ung thư gồm phổi (A549), đại trực tràng (SW480) và bạch cầu (K562), hợp chất alpha-toxicarol thể hiện độc tính tế bào trên dòng A549 với IC50 là 104,4 muM và dòng K562 với IC50 là 67,5 muM [3]. Chất 6'',6''-dimethylchromene-[2'',3'':7,8]-flavone thể hiện độc tính trên dòng SW480 với IC50 là 97,2 muM [3].
Cùng năm 2022, một nghiên cứu khác khảo sát rễ và lá loài Millettia pachycarpa đã tìm thấy 6 hợp chất rotenoid cùng 10 hợp chất prenylated isoflavonoid [4]. Hợp chất euchrenone b10 thể hiện độc tính tế bào cao nhất đối với tế bào A549, SW480 và K562 với giá trị IC50 tương ứng là 40,3, 39,1 và 15,1 muM [4]. Hoạt tính ức chế men alpha-glucosidase cao nhất thuộc về isolupalbigenin với IC50 là 11,3 muM, còn hỗn hợp 12a-hydroxy-alpha-toxicarol ức chế alpha-amylase với IC50 là 106,9 muM [4].
Năm 2017, nghiên cứu trên lá Millettia oblata phân lập được các rotenoid oblarotenoid A-D [5]. Trong đó oblarotenoid C thể hiện hoạt tính yếu trên dòng tế bào ung thư vú người MDA-MB-231 với IC50 là 93,8 muM [5]. Đến năm 2024, nghiên cứu trên lá và gỗ rễ của cùng loài cây ghi nhận dịch chiết lá và rễ có hoạt tính kháng virus hợp bào hô hấp (RSV) với IC50 lần lượt là 0,7 và 3,4 mug/mL, đồng thời một số hợp chất thể hiện tính độc thấp trên dòng tế bào biểu mô thanh quản HEp-2 và nguyên bào sợi phổi [6].
Có thể thấy, dữ liệu khoa học hiện nay chỉ ghi nhận độc tính tế bào, khả năng diệt ấu trùng hoặc ức chế enzym trong ống nghiệm [3, 6, 7]. Hoàn toàn không có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng hay thử nghiệm nào chứng minh loài cây này giúp phục hồi chức năng gan hoặc thải độc cho người.
Những hiểu lầm thường gặp về cây thuốc cá
Nhiều người tin rằng thảo mộc mọc tự nhiên thì luôn an toàn, không có tác dụng phụ. Đây là quan niệm sai lầm rất nguy hiểm, bởi giới thực vật chứa vô số hợp chất tự nhiên mang độc tính chết người.
Một số người cho rằng vì cây có tính "kháng viêm" hay "kháng khuẩn" trong dân gian thì uống vào sẽ giúp làm sạch nội tạng [1]. Thực tế, việc người dân Thái Lan dùng cành lá Millettia caerulea chỉ là để đắp ngoài vết thương nhằm giảm nhiễm trùng, hoàn toàn không phải đường uống [1].
Việc uống nước sắc chứa rotenoid có thể gây ngộ độc đường tiêu hóa, suy hô hấp tế bào và tổn thương cấp tính chức năng gan, thận. Các chất diệt côn trùng có nguồn gốc từ chiết xuất rễ cây nhóm này đã được khoa học ghi nhận rõ rệt [3, 7].
Ai cần tuyệt đối tránh xa?
Mọi đối tượng đều không được sử dụng dây thuốc cá để uống, ngâm rượu hay làm trà thảo mộc. Những nhóm người sau đây càng đối mặt với nguy cơ biến chứng tính mạng:
Người đã có bệnh lý gan, viêm gan, xơ gan hoặc suy giảm chức năng thận không bao giờ được thử các loại nước sắc truyền miệng từ cây rừng. Các chất độc tế bào sẽ làm tế bào gan hoại tử nhanh chóng hơn.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ có cơ địa rất nhạy cảm. Việc phơi nhiễm với các hợp chất ức chế màng ty thể có thể dẫn tới ngộ độc nghiêm trọng [1].
Người lao động, nông dân khi sử dụng bột rễ cây này để diệt sâu bọ mùa màng cần mang găng tay, khẩu trang, không để bột dính vào thức ăn, nguồn nước uống hay hít phải.
Khuyến cáo áp dụng thực tế an toàn
Nếu muốn bảo vệ và tăng cường chức năng gan, người dân không nên tìm kiếm các bài thuốc đồn thổi từ những cây lạ trong rừng. Hãy duy trì chế độ sinh hoạt khoa học đã được kiểm chứng.
Người dân nên ăn uống đa dạng, giàu rau xanh, củ quả, hạn chế tối đa bia rượu và các thực phẩm siêu chế biến. Uống đủ nước mỗi ngày giúp thận và gan đào thải độc tố tự nhiên hiệu quả.
Khi có triệu chứng bất thường như vàng da, vàng mắt, mệt mỏi, chán ăn, người bệnh cần đến bệnh viện khám chuyên khoa tiêu hóa - gan mật. Tuyệt đối hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược hay thực phẩm chức năng nào.
Quan niệm dây thuốc cá giải độc gan là ngụy khoa học và tiềm ẩn nguy cơ tử vong do ngộ độc. Hãy bảo vệ sức khỏe bản thân bằng cách nói không với các bài thuốc truyền miệng thiếu căn cứ.
