Nhiều người tiêu dùng truyền tai nhau rằng đông trùng hạ thảo là "thần dược" có thể tiêu diệt khối u, chữa khỏi bệnh ung thư. Không ít gia đình đã chi hàng chục đến hàng trăm triệu đồng để mua loại thảo dược này với hy vọng loại bỏ tế bào ác tính.
Tuy nhiên, tuyên bố "đông trùng hạ thảo tiêu diệt được ung thư" ở người là sai và gây hiểu lầm nghiêm trọng. Các nghiên cứu hiện nay mới chỉ ghi nhận một số hoạt chất chiết xuất từ loại nấm này có khả năng ức chế tế bào ung thư trong ống nghiệm và làm chậm khối u trên mô hình chuột, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng chứng minh hiệu quả điều trị trực tiếp hay tiêu diệt ung thư trên bệnh nhân.
Chiết xuất tác động đến tế bào ác tính bằng cách nào?
Đông trùng hạ thảo là chi nấm túi được sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền, chứa nhiều hoạt chất sinh học giá trị, trong đó nổi bật là cordycepin (hay 3-deoxyadenosine) [1]. Hợp chất này được đánh giá là ứng viên tiềm năng nhờ khả năng kích hoạt quá trình tự hủy của tế bào lạ và cản trở đặc tính ác tính của chúng [1].
Các phân tích sinh học phân tử cho thấy cordycepin tác động thông qua nhiều thụ thể tế bào như thụ thể adenosine (ADORAs), thụ thể tử vong (DRs) và thụ thể yếu tố tăng trưởng biểu bì (EGFR) [1]. Hoạt chất này điều hòa các chuỗi tín hiệu nội bào quan trọng gồm caspases, protein kinase hoạt hóa phân bào (MAPKs) hay glycogen synthase kinase 3 beta (GSK-3beta) [1].
Bên cạnh đó, cordycepin can thiệp vào các trục dẫn truyền AMPK, mTOR và Wnt/beta-catenin, đồng thời điều hòa phản ứng miễn dịch qua thụ thể adenosine A3AR [2]. Một thành phần khác là polysaccharide trong nấm cũng cho thấy khả năng ức chế tín hiệu PI3K-AKT-mTOR và điều hòa trục AMPK-mTOR-ULK1 [3].
Bằng chứng trong phòng thí nghiệm: Ống nghiệm và chuột
Các dữ liệu khoa học khẳng định hoạt tính chống khối u của đông trùng hạ thảo chủ yếu đến từ các dòng tế bào nhân tạo hoặc động vật gặm nhấm:
Năm 2018, một nghiên cứu trên hai dòng tế bào ung thư não người gồm neuroblastoma (SH-SY5Y) và glioblastoma (U251) ghi nhận cordycepin ức chế tăng sinh và kích hoạt tế bào tự hủy theo cơ chế phụ thuộc liều lượng [4]. Hoạt chất này làm tăng biểu hiện các gen thúc đẩy apoptosis như P53, BAX, Caspase-3, Caspase-9, giảm gen chống apoptosis BCL-2, tăng sinh gốc oxy hóa (ROS), đồng thời kích hoạt tự thực bào (autophagy) thông qua tăng LC3I/II [4].
Năm 2015, nghiên cứu đánh giá dịch chiết ethanol giàu nucleoside từ Cordyceps militaris trên dòng tế bào ung thư đại trực tràng người RKO trong 48 giờ [5]. Kết quả cho thấy dịch chiết gây ngừng chu kỳ tế bào ở pha G2/M với tỷ lệ 61,67% ở liều 100 microgam/ml và 66,33% ở liều 300 microgam/ml (so với nhóm đối chứng 20,5%) [5]. Tỷ lệ apoptosis sớm tăng lên 8,48% và 18,07% so với mức 1,01% ở nhóm không xử lý [5]. Khi cấy ghép tế bào RKO vào chuột nhắt Balb/c nude và cho uống dịch chiết mỗi ngày trong 3 tuần, sự phát triển khối u ghép bị trì hoãn rõ rệt [5].
Năm 2020, nghiên cứu về polysaccharide chiết xuất từ Cordyceps sinensis (CSP) trên dòng tế bào ung thư đại tràng người HCT116 ghi nhận hoạt chất này ức chế tăng sinh, kích thích apoptosis và chặn dòng tự thực cũng như cản trở tạo lysosome [3].
Giữa đĩa nuôi cấy và cơ thể người là khoảng cách rất xa
Từ việc một hoạt chất làm chết tế bào ung thư trong đĩa petri đến việc đưa vào cơ thể người để tiêu trừ khối u là chặng đường dài và phức tạp. Dưới ống nghiệm, tế bào ung thư tiếp xúc trực tiếp với hoạt chất tinh khiết ở nồng độ đậm đặc, không bị cản trở bởi hàng rào sinh học [4].
Khi con người sử dụng đông trùng hạ thảo qua đường tiêu hóa, các hoạt chất phải trải qua chuyển hóa phức tạp tại dạ dày, ruột và gan. Nhiều dẫn xuất tự nhiên gặp thách thức lớn về độ bền sinh học, sinh khả dụng và hiệu quả vận chuyển trong hệ tuần hoàn trước khi đến được đích khối u [2].
Đặc biệt, cho đến nay các cơ quan quản lý dược phẩm khắt khe như Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) vẫn chưa phê duyệt các loại thuốc chiết xuất từ đông trùng hạ thảo để điều trị các căn bệnh nguy hiểm [6]. Phần lớn các chế phẩm hiện lưu hành trên thị trường quốc tế chỉ dừng lại ở dạng thực phẩm bổ sung hoặc thảo dược hỗ trợ, chưa thể thay thế phác đồ y khoa [6].
Hiểu lầm: Tự ý bỏ viện, dùng thảo dược thay thuốc
Nhiều bệnh nhân mang tâm lý sợ hóa trị, xạ trị nên tìm đến thảo dược tự nhiên với mong muốn "tiêu diệt ung thư không gây đau đớn". Đây là sai lầm nguy hiểm có thể đánh mất "giai đoạn vàng" điều trị. Các liệu pháp điều trị toàn thân bằng thuốc chống ung thư trong y học hiện đại vẫn là phương pháp then chốt nhằm loại bỏ tế bào ác tính [1].
Các chuyên gia quốc tế nhìn nhận các thảo dược như đông trùng hạ thảo trong vai trò liệu pháp bổ trợ hoặc kết hợp cùng các phương pháp chính quy để giảm thiểu nhược điểm kháng thuốc hay tổn thương mô lành [1]. Tuyệt đối không có chuyện uống nấm đông trùng hạ thảo thay thế được phẫu thuật, hóa trị, xạ trị hay liệu pháp miễn dịch.
Ai cần thận trọng khi sử dụng đông trùng hạ thảo?
Mặc dù được đánh giá là thảo dược có ít phản ứng phụ, việc dùng đông trùng hạ thảo không kiểm soát vẫn tiềm ẩn nguy cơ. Một số người dùng ghi nhận triệu chứng tiêu chảy, táo bón hoặc khó chịu đường tiêu hóa [7].
Các nghiên cứu độc học ghi nhận một số hợp chất trong đông trùng hạ thảo như các dẫn xuất adenosine (cordycepin, pentostatin), bibenzoquinone oosporein, tenellin-like có độc tính đường tiêu hóa, độc tính tủy xương, độc thần kinh và độc tế bào theo liều lượng trên động vật [7]. Nguy cơ nhiễm độc tố nấm (mycotoxin) từ các chủng nấm cũng chưa được loại trừ triệt để [7].
Những người mắc bệnh nền, bệnh suy giảm miễn dịch, phụ nữ mang thai hoặc người đang điều trị các bệnh ác tính bằng thuốc đặc hiệu cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng. Thảo dược tự nhiên có thể tương tác với thuốc hóa trị, làm giảm hiệu quả điều trị hoặc gia tăng độc tính lên gan và thận.
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn
Người bệnh không nên tự ý tìm mua các sản phẩm đông trùng hạ thảo đắt tiền không rõ nguồn gốc với kỳ vọng chữa khỏi ung thư. Nếu có nhu cầu bồi bổ thể trạng, người dùng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa ung bướu để được hướng dẫn về liều lượng an toàn và thời điểm dùng thích hợp.
Nghiên cứu trên người khỏe mạnh (độ tuổi trung bình 24 ± 0,8 tuổi) cho thấy uống 1 gram Cordyceps sinensis trước buổi tập cường độ cao giúp giảm thâm nhiễm tế bào hoại tử sau 3 giờ và đẩy nhanh tuyển chọn tế bào gốc CD34+, hỗ trợ phục hồi cơ [8]. Điều này minh chứng sản phẩm có tác dụng bồi bổ, phục hồi sinh lực thể chất nhất định, nhưng không liên quan đến tác dụng chữa ung thư.
Khi sử dụng các sản phẩm bổ trợ từ nấm, hãy ưu tiên các chế phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất. Luôn duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, uống đủ nước và tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ y khoa để đạt hiệu quả điều trị bệnh tối ưu.