Đúng hay sai: Đun sắc lâu làm hết độc trong thanh mộc hương?

Nhiều người tin rằng sắc thuốc bắc càng lâu thì độc tố bay hơi hoặc phân hủy hết. Quan niệm này khiến không ít người an tâm dùng các cây thuộc chi Phòng kỷ, Mã Đằng hay Thanh Mộc Hương kéo dài.

Tuy nhiên, niềm tin đun nấu làm mất độc tính hoàn toàn sai lầm đối với nhóm dược liệu chứa axit aristolochic. Độc chất trong nhóm cây này bền nhiệt, không biến mất qua sắc nước thông thường và vẫn gây tổn thương gan, thận nặng nề.

Axit aristolochic chịu nhiệt thế nào khi đun nấu?

Thanh Mộc Hương cùng các cây họ Mộc hương nam (chi Aristolochia) chứa thành phần nguy hiểm mang tên axit aristolochic (AAs) ^[1]. Nhóm chất này gồm nhiều dạng cấu trúc tương tự nhau như axit aristolochic I (AAI), II (AAII), IIIa hay IVa [4, 7]. Trong đó, AAI có độc tính mạnh nhất ^[1].

Khác với nhiều độc tố thực vật dễ phân rã khi gặp nhiệt, cấu trúc của axit aristolochic rất ổn định ^[2]. Các polyme phân tích thu nhận axit aristolochic I ghi nhận độ bền nhiệt cao ^[2]. Khi cho dược liệu chi Aristolochia vào nồi đun sôi với nước, axit aristolochic không bị nhiệt độ 100 độ C bẻ gãy mà tan trực tiếp vào dung dịch nước sắc ^[3].

Nghiên cứu trên dược liệu Quan Mộc Thông (cùng chi Aristolochia) cho thấy, sau 2 lần đun với nước (mỗi lần 1 giờ), tỷ lệ chiết xuất ra dung dịch đạt 53,4% đối với axit aristolochic I; 75,5% đối với dạng II và 61,9% đối với dạng IVa ^[3]. Lượng axit aristolochic còn sót lại trong bã thuốc lần lượt là 22,3%, 15,7% và 30,3% ^[3]. Như vậy, phần lớn độc chất đã hòa thẳng vào bát nước thuốc và AAI vẫn là hoạt chất chính trong nước sắc ^[3].

Cơ chế phá hủy tế bào thận và gan

Khi uống nước sắc chứa axit aristolochic, chất này đi vào cơ thể và chuyển hóa thành các ion nitrenium vòng có hoạt tính mạnh ^[1]. Các ion này liên kết cộng hóa trị với nhóm amino ngoại vòng của phân tử ADN, tạo thành các phức hợp ADN bất thường và làm ngừng chu kỳ tế bào ^[1].

Quá trình này dẫn đến chết tế bào và kích hoạt sự phá hủy mô thông qua hệ miễn dịch ^[1]. Gan chịu tác động sớm do là cơ quan chuyển hóa đầu tiên, kế đến là xơ hóa thận nghiêm trọng ^[1].

Thử nghiệm năm 2017 trên mô hình chuột bị bệnh thận do axit aristolochic và dòng tế bào NRK-52E làm rõ thêm cơ chế này ^[4]. Khi chuột uống nước sắc dược liệu chi Aristolochia (Aristolochia manshuriensis), nồng độ các yếu tố truyền tín hiệu như Urotensin II (UII) và TGF-beta1 liên tục tăng cao ^[4]. Đáng chú ý, nồng độ hai chất này vẫn tiếp tục tăng ngay cả sau khi đã ngừng cho chuột uống thuốc 10 ngày ^[4]. Điều này chỉ ra tổn thương cơ quan vẫn tiến triển ngấm ngầm dù đã dừng dùng thảo dược ^[4].

Bằng chứng từ các thử nghiệm độc tính

Độc tính của nước sắc thảo dược chi Aristolochia được ghi nhận rõ trên động vật thí nghiệm [4, 5]. Nghiên cứu năm 2019 về nước sắc thân rễ loài Aristolochia paucinervis chỉ ra rằng: dùng liều đơn dưới 4 g/kg thể trọng gây độc tính nhẹ, nhưng dùng liều bán cấp 1 g/kg thể trọng lặp lại lại thể hiện độc tính rõ rệt ^[1]. Việc dùng kéo dài dù ở liều thấp khiến độc chất tích lũy và gây hại nghiêm trọng cho mô ^[1].

Nghiên cứu năm 2010 tiến hành khảo sát 30 mẫu chế biến từ Aristolochia manshuriensis bằng phương pháp sắc cổ truyền (như sắc với nước vôi, nước cam thảo, nước đậu đen, nước soda) ^[5]. Kết quả cho thấy 6 phương pháp chế biến đặc biệt giúp giảm từ 30% trở lên hàm lượng axit aristolochic A và làm giảm nhẹ mức tổn thương thận cấp tính ở chuột ^[5].

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận độc chất chỉ giảm đi một phần chứ không biến mất hoàn toàn ^[5]. Chuột dùng thuốc sau chế biến vẫn bị tổn hại chức năng thận ở các mức độ khác nhau ^[5].

Giới hạn của các bằng chứng trên là phần lớn dữ liệu độc tính thực nghiệm thực hiện trên động vật (chuột) hoặc tế bào nuôi cấy [1, 4, 5]. Mặt khác, các thử nghiệm chế biến mới khảo sát trên loài Aristolochia manshuriensis hoặc Aristolochia paucinervis [1, 4], chưa có dữ liệu khẳng định việc sắc chế an toàn tuyệt đối trên mọi loài khác như Thanh Mộc Hương.

Hiểu lầm: "Đun kỹ, sắc lâu là hết độc"

Nhiều người nghĩ độc tính thảo mộc giống như vi khuẩn hay một số độc tố đường ruột, chỉ cần nấu chín hoặc đun cạn nhiều giờ là vô hại. Với Thanh Mộc Hương, suy nghĩ này gây hậu quả trực tiếp đến tính mạng.

Thực tế, đun sôi kéo dài chỉ giúp các thành phần tan tốt hơn vào nước ^[3]. Axit aristolochic không bay hơi theo hơi nước và không bị thủy phân bởi nhiệt độ sôi thông thường [2, 3]. Nước sắc càng cô đặc, nồng độ độc tố gây độc thận và gây biến đổi ADN dung nạp vào cơ thể càng cao [3, 4].

Thêm vào đó, việc kết hợp dược liệu trong các bài thuốc cổ truyền không đồng nghĩa với việc vô hiệu hóa được axit aristolochic. Ngay cả khi áp dụng các phương pháp sao tẩm chuyên biệt với nước đậu hay cam thảo, lượng độc chất giảm đi nhưng phần còn lại vẫn đủ sức gây tổn thương cơ thể ^[5].

Ai nên thận trọng?

Mọi đối tượng đều đối mặt nguy cơ tổn thương cơ thể khi tiếp xúc với thảo dược chứa axit aristolochic [4, 5]. Tuy nhiên, nhóm nguy cơ cao nhất gồm:

• Người có tiền sử bệnh thận, suy thận, viêm cầu thận: Nguy cơ xơ hóa thận tiến triển nhanh chóng và không thể hồi phục [4, 5].
• Người mắc bệnh gan: Gan là cơ quan đầu tiên tiếp nhận và chuyển hóa các chất độc, dễ bị hoại tử tế bào gan do phản ứng tạo phức hợp ADN ^[1].
• Người cao tuổi, người có nhiều bệnh nền: Chức năng bài tiết suy giảm khiến độc tố tích tụ lâu hơn ^[1].
• Hiện chưa có nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ em đối với việc dùng nước sắc chứa axit aristolochic. Vì vậy, các nhóm này cần tránh hoàn toàn việc tự ý sử dụng.

Khuyến cáo áp dụng trong đời sống

Người dân không tự ý thu hái, mua bán hoặc sử dụng Thanh Mộc Hương cũng như các cây thuốc thuộc chi Aristolochia (như Quan Mộc Thông, Mã Đằng) để sắc uống tại nhà [1, 3, 4].

Nếu đang sử dụng các bài thuốc đông y không rõ thành phần hoặc nghi ngờ có chứa dược liệu nhóm Aristolochia, cần ngưng dùng ngay lập tức và mang mẫu thuốc đến cơ sở y tế để được tư vấn. Người đã từng dùng các loại thảo dược này kéo dài nên đi kiểm tra chức năng gan, thận định kỳ nhằm phát hiện sớm các bất thường [4, 5].

Trước khi dùng bất kỳ vị thuốc cổ truyền nào, luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền được cấp phép. Không áp dụng các mẹo dân gian truyền miệng về việc đun sắc lâu hay sao vàng hạ thổ để giải độc [1, 3].

Tóm lại, quan niệm đun sắc lâu làm hết độc trong Thanh Mộc Hương là hoàn toàn sai. Axit aristolochic rất bền nhiệt, ngấm trực tiếp vào nước thuốc và gây xơ hóa thận cùng tổn thương ADN khó hồi phục. Người bệnh cần tỉnh táo, loại bỏ thói quen dùng thuốc truyền miệng để bảo vệ sức khỏe gan thận.