Đúng hay sai: Dùng trà phan tả diệp giải độc gan hằng ngày?

Nhiều người duy trì thói quen uống trà thảo mộc mỗi ngày với niềm tin giúp thanh nhiệt, mát gan, tống khứ độc tố sau những bữa ăn nhiều dầu mỡ. Trong số các loại thảo dược lưu truyền trên mạng xã hội, phan tả diệp thường được quảng cáo rầm rộ như một phương thuốc giảm cân, thải độc gan nhanh chóng. Tuy nhiên, việc tự ý sắc nước uống liên tục loại lá này đang tiềm ẩn nhiều mối nguy hại khôn lường cho sức khỏe.

Trả lời thẳng thắn cho thắc mắc "Dùng trà phan tả diệp giải độc gan hằng ngày đúng hay sai?": Hoàn toàn sai. Y học hiện đại không ghi nhận tác dụng giải độc gan của phan tả diệp, ngược lại, việc lạm dụng kéo dài hoặc uống quá liều thảo dược này còn trực tiếp đe dọa suy giảm chức năng gan, thậm chí dẫn tới suy gan cấp tính.

Phan tả diệp thực chất là gì và tác dụng đến đâu?

Phan tả diệp (tên khoa học phổ biến gồm Cassia angustifolia hoặc Cassia acutifolia) thuộc họ Đậu, từ lâu vốn được y học sử dụng với mục đích chính là chất nhuận tràng điều trị táo bón [1, 5, 7]. Hoạt chất chủ yếu mang lại tác dụng sinh học của loài cây này là các dẫn xuất anthraquinone glycosides, thường được gọi là sennosides [1, 5, 7].

Cơ chế nhuận tràng của hoạt chất sennoside diễn ra thông qua việc kích thích nhu động co bóp của đại tràng, đồng thời làm thay đổi sự hấp thu và bài tiết của niêm mạc ruột, dẫn tới tích tụ nước cùng chất lỏng để tống phân ra ngoài ^[1]. Vì thế, thảo dược này chỉ được khuyến nghị sử dụng ngắn hạn cho các đợt táo bón cấp tính ^[2]. Việc gán ghép công dụng "thanh lọc, giải độc gan" xuất phát từ sự nhầm lẫn giữa hiệu ứng xổ, tống phân nhiều lần với cơ chế đào thải độc chất sinh học của cơ thể.

Nguy cơ tổn thương gan khi dùng phan tả diệp kéo dài

Lạm dụng phan tả diệp lâu ngày có thể gây ra nhiều phản ứng bất lợi nghiêm trọng, trong đó đáng chú ý nhất là tình trạng mất nước, mất cân bằng điện giải và tiêu chảy mãn tính ^[3]. Mặc dù phản ứng nhiễm độc gan nặng không phổ biến ở liều điều trị thông thường, nhưng nguy cơ tổn thương gan tăng vọt khi gan phải tiếp xúc với một lượng lớn các chất chuyển hóa độc hại bắt nguồn từ anthraquinone glycosides [1, 7].

Một báo cáo y khoa năm 2005 ghi nhận trường hợp nữ bệnh nhân 52 tuổi nhập viện trong tình trạng suy gan cấp kèm tổn thương thận nghiêm trọng ^[3]. Khai thác tiền sử cho thấy, người phụ nữ này đã uống mỗi ngày một lít trà thảo mộc đun từ 70g quả phan tả diệp khô liên tục trong hơn 3 năm ^[3]. Tình trạng suy gan diễn tiến rất nặng với chỉ số đông máu INR tăng trên 7 và xuất hiện bệnh não gan đến mức phải tính đến phương án ghép gan ^[3]. Bệnh nhân may mắn hồi phục nhờ điều trị hồi sức tích cực, song chức năng thận cũng bị suy giảm dạng toan ống thận gần kèm tiểu nhiều kéo dài ^[3].

Không chỉ quả phan tả diệp, việc uống nước đun từ lá phan tả diệp khô mua ngoài thị trường cũng tiềm ẩn biến chứng nguy hiểm cho mạch máu nuôi gan. Năm 2008, một phụ nữ 42 tuổi phải vào viện cấp cứu với các triệu chứng đau vùng thượng vị tăng dần, chán ăn, nôn từng cơn và sốt gián đoạn sau khi duy trì thói quen đun lá phan tả diệp khô uống khoảng 200 mL mỗi ngày suốt 2 năm ^[1]. Kết quả siêu âm Doppler mạch máu phát hiện huyết khối làm tắc nghẽn hoàn toàn ngã ba tĩnh mạch cửa và nhánh tĩnh mạch cửa phải, chặn đứng dòng máu nuôi dưỡng gan ^[1]. Bác sĩ kết luận việc lạm dụng Cassia angustifolia mãn tính có thể dẫn đến hình thành cục máu đông trong tĩnh mạch cửa ^[1].

Nghiêm trọng hơn, độc tính của các loài thuộc chi phan tả diệp có thể khởi phát rất nhanh và rầm rộ. Báo cáo năm 2019 về trường hợp một phụ nữ 75 tuổi bị ngộ độc sau khi sử dụng Senna occidentalis cho thấy bệnh nhân xuất hiện nôn ói, tiêu chảy, nhanh chóng vàng da sẫm và hôn mê do hội chứng não gan ^[4]. Tình trạng ngộ độc phan tả diệp vốn rất dễ bị bỏ sót hoặc chẩn đoán nhầm do biểu hiện lâm sàng tương tự các bệnh lý suy gan cấp thông thường ^[4]. Độc tính của loài cây này ở người trước đây chủ yếu ghi nhận trên trẻ em với bệnh cảnh suy gan cấp, nhưng người cao tuổi cũng chịu ảnh hưởng nặng nề ^[4].

Bằng chứng phòng thí nghiệm và sự khác biệt trên cơ thể người

Một số người viện dẫn kết quả nghiên cứu trong phòng thí nghiệm để khẳng định phan tả diệp hoàn toàn lành tính. Điển hình là nghiên cứu năm 2011 tiến hành đánh giá chiết xuất lá phan tả diệp Cassia angustifolia (chuẩn hóa chứa 60% sennosides) trên tế bào gan chuột BRL-3A và trên cơ thể chuột cống Wistar ^[2]. Nghiên cứu này thử nghiệm cho chuột cống uống dịch chiết phan tả diệp liên tục 4 hoặc 8 tuần với liều 12 và 58 mg/kg/ngày ^[2].

Kết quả kiểm tra sinh hóa máu, kiểm tra mô bệnh học và các chỉ số stress oxy hóa ở gan chuột không ghi nhận sự thay đổi bất thường nào đáng kể, đồng thời trên dòng tế bào gan chuột, chiết xuất chỉ gây độc ở nồng độ cực cao vượt xa mức dùng bình thường của con người ^[2]. Các tác giả nghiên cứu đã kết luận chiết xuất Cassia angustifolia không thể hiện độc tính trên gan chuột ở liều lượng lớn hơn liều thông thường trên người ^[2].

Tuy nhiên, giới hạn của nghiên cứu này nằm ở chỗ các thử nghiệm được thực hiện trên động vật và dòng tế bào gan cô lập trong thời gian giới hạn (tối đa 8 tuần) ^[2]. Kết quả trên chuột không thể đại diện hoàn toàn cho cơ địa phức tạp của con người, nhất là khi thực tế người dùng tự ý sắc uống hàng ngày kéo dài hàng năm trời [1, 7]. Tích tụ chất chuyển hóa anthraquinone trên người dùng mãn tính liều cao là nguyên nhân cốt lõi gây độc gan mà các mô hình thử nghiệm ngắn ngày trên động vật chưa phản ánh hết [1, 7].

Những hiểu lầm nguy hại cần loại bỏ

Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là quan niệm "thảo mộc tự nhiên thì an toàn tuyệt đối". Nhiều người tin rằng nước sắc từ lá, hoa cỏ tự nhiên không phải là thuốc tân dược nên có thể uống thay nước lọc quanh năm mà không lo tác dụng phụ. Thực tế y khoa chứng minh, việc tự điều trị bằng các chế phẩm thảo dược không rõ liều lượng trong thời gian dài là nguyên nhân hàng đầu gây ra các ca tổn thương gan do thảo dược [1, 5, 8].

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng tác dụng nhuận tràng với khả năng giải độc. Khi uống phan tả diệp, ruột bị kích thích co bóp liên tục dẫn đến tiêu chảy, mất nước và sụt cân nhanh [1, 7]. Sự suy giảm trọng lượng này là do mất nước và tống rỗng ruột chứ không hề liên quan đến việc tiêu hủy mỡ thừa hay hỗ trợ gan chuyển hóa chất cặn bã. Gan người tự đảm nhiệm chức năng giải độc thông qua hệ thống men gan phức tạp, không cần đến sự can thiệp của các chất xổ nhuận tràng.

Những ai cần tuyệt đối thận trọng?

Do đặc tính kích thích co bóp cơ học và nguy cơ tích tụ độc tính, phan tả diệp chống chỉ định hoặc cần hết sức cẩn trọng ở nhiều nhóm đối tượng:

• Người có bệnh lý nền về gan: Bất kỳ tình trạng suy giảm chức năng gan nào từ trước cũng khiến cơ quan này dễ bị tổn thương nặng hơn trước các chất chuyển hóa độc hại từ sennoside ^[3].
• Người cao tuổi: Chức năng gan và thận ở người già suy giảm tự nhiên theo độ tuổi, khiến độc tính dễ khởi phát nhanh chóng, gây nguy cơ suy gan và hôn mê ^[4].
• Người bệnh thận hoặc rối loạn điện giải: Sử dụng phan tả diệp kéo dài có thể gây tổn thương ống thận, mất nước nghiêm trọng và làm trầm trọng thêm các bệnh lý thận có sẵn ^[3].
• Người tự ý uống giảm cân dài ngày: Nhóm đối tượng này thường có xu hướng tăng dần liều lượng khi ruột bị nhờn thuốc, đẩy lượng sennoside nạp vào cơ thể lên ngưỡng gây độc gan [1, 5].

Hướng dẫn dùng phan tả diệp an toàn đúng chỉ định

Phan tả diệp chỉ nên được coi là một vị thuốc hỗ trợ đại tiện tạm thời, không phải là loại thức uống giải khát hay thực phẩm bảo vệ sức khỏe dùng hàng ngày [1, 5]. Để đảm bảo an toàn tuyệt đối, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc:

• Chỉ dùng khi thực sự bị táo bón cấp tính và phải dùng trong thời gian ngắn ngày ^[2]. Ngưng sử dụng ngay khi tình trạng đại tiện trở lại bình thường, không uống liên tục quá vài ngày nếu không có chỉ định từ nhân viên y tế [1, 5].
• Tuyệt đối không tự ý gom mua lá khô số lượng lớn để đun nước uống hàng lít mỗi ngày hoặc kéo dài từ tháng này qua năm khác [1, 7]. Uống liều lượng quá cao (như nấu cả chục gam thảo dược mỗi ngày) có thể dẫn tới suy gan cấp đe dọa tính mạng ^[3].
• Thay vì tìm kiếm các loại lá thảo dược trôi nổi để "thanh lọc cơ thể", cách bảo vệ gan an toàn và khoa học nhất là xây dựng lối sống lành mạnh. Hãy uống đủ nước lọc mỗi ngày, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng giàu rau xanh, chất xơ tự nhiên, hạn chế tiêu thụ rượu bia, thức ăn chiên rán và chủ động vận động thể chất thường xuyên.

Nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như vàng mắt, vàng da, mệt mỏi cực độ, nước tiểu sẫm màu hoặc buồn nôn sau một thời gian sử dụng các loại trà thảo dược, người bệnh cần lập tức ngưng uống và đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và can thiệp kịp thời [1, 3, 7].