Nhiều người có thói quen sử dụng các bài thuốc bổ cổ truyền như một biện pháp bồi dưỡng cơ thể, giảm mệt mỏi sau những ngày làm việc căng thẳng hoặc sau các đợt ốm dậy. Trong số đó, thang Ssanghwa-tang là một phương thuốc rất quen thuộc, thậm chí được đóng gói tiện lợi dưới dạng nước uống đóng chai hoặc túi thuốc sắc sẵn bán rộng rãi. Không ít người cho rằng vì là thảo dược thiên nhiên nên có thể uống thay nước mỗi ngày trong thời gian dài mà không gây hại.
Tuy nhiên, việc sử dụng liên tục hàng ngày mà không có sự kiểm soát y khoa có thể tạo nên gánh nặng chuyển hóa tiềm ẩn cho cơ thể, đặc biệt là gan và thận. Dữ liệu độc chất học hiện nay cho thấy các thang thuốc thảo dược dù có độ an toàn tương đối tốt ở mức liều khuyến cáo, nhưng vẫn có thể làm biến đổi một số chỉ số sinh hóa và cơ quan nội tạng khi sử dụng ở ngưỡng liều rất cao kéo dài.
Uống Ssanghwa-tang liên tục mỗi ngày có đáng lo ngại?
Câu trả lời ngắn gọn là việc tự ý uống Ssanghwa-tang liên tục mỗi ngày trong thời gian dài không phải là giải pháp hoàn toàn vô hại, đặc biệt nếu lạm dụng liều lượng. Bản chất của thang thuốc này là một phối phương thảo dược nhằm phục hồi thể trạng khi suy nhược, chứ không phải là loại nước giải khát dùng tự do.
Hiện tại, chưa có các thử nghiệm lâm sàng dài hạn trên người để khẳng định việc uống hàng ngày trong nhiều tháng liền là an toàn tuyệt đối. Các bằng chứng độc tính học lặp liều hiện có mới chỉ được thực hiện trên mô hình động vật gặm nhấm, cho thấy nguy cơ xuất hiện những biến đổi sinh hóa khi tiếp xúc với liều lượng quá mức. Do đó, người dùng cần có thái độ cẩn trọng, không nên coi thảo dược là thứ "uống càng nhiều càng tốt".
Cơ chế chuyển hóa thảo dược và áp lực lên gan, thận
Để hiểu vì sao dùng thuốc bổ thảo dược dài ngày có thể gây rủi ro, cần nhìn vào cách thức cơ thể xử lý các hợp chất thực vật. Khi uống bất kỳ thang thảo dược nào, các hoạt chất phức tạp sau khi hấp thu qua đường tiêu hóa đều phải đi qua gan. Gan đóng vai trò nhà máy sinh học xử lý và biến đổi các chất này thông qua hệ thống enzym chuyển hóa, trước khi đưa vào vòng tuần hoàn chung.
Thận là cơ quan tiếp theo chịu trách nhiệm lọc và đào thải các chất chuyển hóa hòa tan trong nước ra khỏi cơ thể qua đường nước tiểu. Nếu một người nạp vào cơ thể liên tục các phức hợp hóa thực vật mỗi ngày, các enzym tại gan và hệ thống ống thận phải làm việc liên tục không ngừng nghỉ. Khi liều lượng đưa vào vượt quá khả năng xử lý hoặc đào thải tự nhiên, các chất này hoặc sản phẩm chuyển hóa của chúng có thể tích lũy, dẫn đến nguy cơ quá tải chuyển hóa hoặc làm tổn thương tế bào nhu mô gan và cầu thận.
Nghiên cứu 4 tuần về độc tính của Ssanghwa-tang chỉ ra điều gì?
Để thiết lập dữ liệu khoa học về độ an toàn và độc tính của bài thuốc, một nghiên cứu thực nghiệm được công bố vào năm 2019 đã tiến hành đánh giá độc tính liều lặp lại đường uống trong 4 tuần của Ssanghwa-tang trên chuột cống trắng dòng Crl:CD Sprague Dawley [1]. Trong y học cổ truyền, Ssanghwa-tang được sử dụng rộng rãi nhằm phục hồi tình trạng mệt mỏi hoặc suy nhược sau khi ốm [1]. Thang thuốc này còn được biết đến với tên gọi Shuanghe-tang trong tiếng Trung và Souwa-to trong tiếng Nhật [1]. Bên cạnh công dụng phục hồi thể lực, các nghiên cứu gần đây còn ghi nhận bài thuốc có một số hoạt tính dược lý như chống viêm, chống loãng xương và ức chế tạo hắc tố [1].
Trong nghiên cứu nói trên, Ssanghwa-tang được cho chuột uống hàng ngày trong 4 tuần liên tục với bốn mức liều khác nhau: 0, 1000, 2000 và 5000 mg/kg thể trọng mỗi ngày [1]. Các nhà nghiên cứu đã theo dõi chặt chẽ tỷ lệ tử vong, biểu hiện lâm sàng, sự thay đổi thể trọng, lượng thức ăn tiêu thụ, khối lượng các cơ quan nội tạng, cùng các chỉ số huyết học, hóa sinh huyết thanh và thông số phân tích nước tiểu [1].
Kết quả cho thấy trong suốt thời gian thử nghiệm, không có trường hợp chuột nào bị tử vong và không quan sát thấy tổn thương đại thể khi mổ khám ở bất kỳ nhóm liều nào [1]. Đáng chú ý, ở mức liều cao nhất là 5000 mg/kg/ngày trên cả hai giới đực và cái, các nhà khoa học đã ghi nhận những thay đổi bất thường bao gồm biến đổi lượng thức ăn dung nạp, số lượng hồng cầu lưới, nồng độ bilirubin toàn phần, một số thông số trong nước tiểu và khối lượng tương đối của các cơ quan nội tạng [1]. Bilirubin là chỉ số gắn liền mật thiết với chức năng gan và mật, còn các thông số nước tiểu phản ánh trực tiếp hoạt động bài tiết của thận.
Dựa trên các phân tích chi tiết, nghiên cứu đã kết luận rằng Ssanghwa-tang không gây ra các tác động độc hại ở mức liều lên tới 2000 mg/kg/ngày trên chuột [1]. Mức liều 2000 mg/kg/ngày này được xác định là mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ bất lợi (NOAEL) và được coi là mức liều cơ sở phù hợp cho các nghiên cứu độc tính bán trường diễn kéo dài 13 tuần tiếp theo [1].
Khoảng trống giữa nghiên cứu động vật và việc dùng thực tế trên người
Dữ liệu từ nghiên cứu thực nghiệm cung cấp thông tin an toàn quan trọng: Ssanghwa-tang có ngưỡng an toàn nhất định và không gây độc cấp tính hay tử vong ở các mức liều thử nghiệm [1]. Tuy nhiên, cần nhìn nhận rõ ràng rằng nghiên cứu này được thực hiện trên động vật gặm nhấm (chuột cống trắng) trong khoảng thời gian 4 tuần, chứ chưa phải là nghiên cứu theo dõi dài hạn trên cơ thể người [1].
Sự khác biệt về loài, tốc độ chuyển hóa enzym gan, diện tích bề mặt cơ thể và tình trạng bệnh nền giữa người và động vật là rất lớn. Do đó, việc chuột dung nạp tốt mức liều 2000 mg/kg không đồng nghĩa với việc con người có thể uống thang thuốc này thoải mái mỗi ngày trong nhiều tháng hoặc nhiều năm mà không gặp phản ứng phụ. Thêm vào đó, việc quan sát thấy sự thay đổi chỉ số bilirubin toàn phần và các thông số nước tiểu ở mức liều 5000 mg/kg/ngày cảnh báo rằng gan và thận hoàn toàn có thể chịu ảnh hưởng bất lợi nếu cơ thể phải tiếp nhận một lượng thảo dược quá lớn và kéo dài [1].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thuốc bổ Đông y
Hiểu lầm lớn nhất của rất nhiều người là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, không bổ dọc cũng bổ ngang". Trên thực tế, bất kỳ dược liệu nào có tác dụng sinh học đều mang theo nguy cơ tác dụng phụ nếu dùng sai liều lượng hoặc sai thời gian quy định [1]. Thảo dược chứa hàng trăm hợp chất tự nhiên khác nhau, đòi hỏi gan và thận phải làm việc liên tục để xử lý.
Một hiểu lầm khác là dùng thang bổ đóng gói sẵn để thay thế nước uống hàng ngày hoặc uống theo thói quen tự phát mà không cần thăm khám. Nhiều người khi thấy cơ thể uể oải, mệt mỏi liền tự ý mua Ssanghwa-tang về uống liên tục tuần này qua tuần khác. Sự mệt mỏi có thể bắt nguồn từ thiếu máu, suy giảm chức năng gan, tiểu đường hoặc căng thẳng tâm lý; việc uống dồn dập các bài thuốc bổ thảo dược không những không trị đúng căn nguyên mà còn có thể làm tăng thêm gánh nặng cho các tạng lọc thải.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Chưa có nghiên cứu độc tính chi tiết của bài thuốc Ssanghwa-tang trên các đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ hoặc những người đã có sẵn bệnh lý suy gan, suy thận mạn tính; dữ liệu hiện có mới dừng lại trên chuột cống trưởng thành khỏe mạnh [1]. Do đó, các nhóm đối tượng này tuyệt đối không được tự ý sử dụng nếu không có chỉ định chuyên môn từ bác sĩ.
Những người đang mắc bệnh viêm gan, xơ gan, men gan cao hoặc suy giảm chức năng thận cần hết sức thận trọng. Các cơ quan chuyển hóa của nhóm người này vốn đã bị tổn thương, việc bổ sung thêm các phức chất từ thảo dược có thể làm tình trạng bệnh tiến triển xấu hơn. Ngoài ra, những người đang điều trị các bệnh mạn tính bằng thuốc tây y cũng cần cảnh giác trước nguy cơ tương tác thuốc giữa các hoạt chất thảo dược và thuốc chuyển hóa qua gan.
Áp dụng thực tế an toàn và cân bằng
Để tận dụng công dụng bồi bổ phục hồi của Ssanghwa-tang mà không gây hại cho gan và thận, người tiêu dùng nên tuân thủ một số nguyên tắc:
Trước hết, chỉ nên sử dụng bài thuốc với lượng vừa phải và theo từng đợt ngắn ngày khi cơ thể thực sự cần phục hồi sau ốm hoặc mệt mỏi, không uống liên tục quanh năm suốt tháng. Khi chọn mua các chế phẩm Ssanghwa-tang, cần tìm kiếm các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, được cơ quan y tế cấp phép để tránh nguy cơ nhiễm tạp chất, kim loại nặng hoặc nấm mốc gây độc gan thận.
Thứ hai, không dùng thuốc bổ để thay thế nước lọc tinh khiết hàng ngày. Nước lọc vẫn là dung môi thiết yếu nhất giúp thận thanh lọc chất độc và duy trì hoạt động bài tiết trơn tru. Cuối cùng, nếu xuất hiện các biểu hiện bất thường như vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, buồn nôn hoặc mệt mỏi gia tăng trong quá trình dùng thảo dược, cần ngưng sử dụng ngay lập tức và đến các cơ sở y tế chuyên khoa để kiểm tra chức năng gan thận.
Việc bồi bổ sức khỏe bằng y học cổ truyền là phương pháp có giá trị, nhưng cần dựa trên sự hiểu biết khoa học đúng đắn. Không có bài thuốc nào an toàn tuyệt đối khi dùng dài ngày không kiểm soát; sự điều độ và lời khuyên của bác sĩ luôn là chìa khóa bảo vệ sức khỏe bền vững.