Sài hồ nam hỗ trợ huyết áp, lợi tiểu: Thực nghiệm nói gì?

Lời đồn dân gian về cây lức và sự thật khoa học

Nhiều người dân vùng ven biển hay truyền tai nhau dùng cây lức (sài hồ nam) nấu nước uống hàng ngày để mát gan, lợi tiểu và hạ huyết áp. Thói quen sử dụng thảo dược quanh vườn nhà vốn rất quen thuộc trong đời sống người Việt, nhất là khi các bệnh lý mạn tính như tăng huyết áp ngày càng phổ biến.

Tuy nhiên, liệu cây lức có thực sự giúp lợi tiểu và giãn mạch như lời đồn? Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, các bằng chứng dược lý về tác dụng hạ áp và lợi niệu trực tiếp của sài hồ nam vẫn còn rất hạn chế, chủ yếu chỉ dừng lại ở các ghi nhận kinh nghiệm dân gian và phân tích đặc điểm di truyền thực vật ^[1].

Cây sài hồ nam dưới góc nhìn thực vật học

Cây sài hồ nam có danh pháp khoa học là Pluchea pteropoda Hemsl, thuộc họ Cúc (Asteraceae) ^[1]. Đây là loài thực vật thường mọc hoang dại hoặc phân bố tại các vùng đất cát, kẽ đá ven biển hoặc khu vực bãi bồi ngập triều dọc bờ biển miền Nam Trung Quốc và bán đảo Đông Dương ^[1].

Tại Việt Nam, sài hồ nam từ lâu đã được nhân dân dùng làm vị thuốc dân gian, chủ yếu để hỗ trợ thanh nhiệt và giải sốt ^[1]. Nhiều loài thuộc chi Pluchea nói chung được ghi nhận chứa các hoạt tính chống oxy hóa, chống viêm và tác động lên thần kinh ^[1]. Các phân tích trên dịch chiết methanol từ vỏ và lá của cây sài hồ nam cũng cho thấy hoạt tính kháng khuẩn nhất định ^[1].

Một công bố vào năm 2021 đã giải mã thành công toàn bộ hệ gen lục lạp của cây Pluchea pteropoda Hemsl thu thập tại đảo Hải Nam (Trung Quốc) ^[1]. Bộ gen này có chiều dài 152.300 cặp base (bp), bao gồm 111 gen độc bản (79 gen mã hóa protein, 28 gen tRNA và 4 gen rRNA) cùng hàm lượng GC đạt 37,5% ^[1]. Nghiên cứu này cung cấp cơ sở dữ liệu quan trọng để định danh loài, phân loại học và làm tiền đề cho các phân tích hóa thực vật trong tương lai, chứ chưa kiểm chứng tác dụng trên huyết áp hay lợi tiểu ^[1].

Cơ chế tác động lên huyết áp và bài tiết nước tiểu

Trong y học thực nghiệm, hạ huyết áp và lợi tiểu thường có mối liên hệ mật thiết thông qua việc điều hòa lượng muối và nước trong cơ thể. Khi thận tăng đào thải ion natri và nước ra ngoài, thể tích dịch tuần hoàn giảm xuống, từ đó gián tiếp làm hạ áp lực dòng máu lên thành mạch.

Ngược lại, một số cơ chế hạ áp lại không hoàn toàn phụ thuộc vào việc tống xuất nước tiểu. Chẳng hạn, một số hoạt chất có thể tác động trực tiếp làm giãn các tiểu động mạch ngoại vi, từ đó làm giảm sức cản mạch máu ngoại biên mà không gây thất thoát dịch thể ^[2].

Lời đồn về khả năng hạ áp của sài hồ nam thường xuất phát từ việc người dùng thấy nhẹ người hoặc đi tiểu nhiều hơn sau khi uống nước sắc thảo mộc. Tuy nhiên, để xác nhận một loài thảo mộc có tác dụng giãn mạch hay lợi niệu nhẹ thực sự, các nhà nghiên cứu cần đo lường chính xác các chỉ số như tốc độ lọc cầu thận, lượng ion natri và kali bài tiết qua nước tiểu trong môi trường phòng thí nghiệm.

Các nghiên cứu kinh điển về hạ áp và lợi niệu nói gì?

Để hiểu rõ cách thức đánh giá một chất có khả năng hạ áp hay lợi tiểu, giới dược lý học thường đối chiếu với các mô hình thử nghiệm chuẩn mực trên động vật và người.

Một nghiên cứu công bố năm 1984 trên chuột cống tăng huyết áp tự phát (SHR) bị hạn chế muối ăn nhằm đánh giá thuốc lợi tiểu trichlormethiazide ^[3]. Động vật được cho uống thuốc hàng ngày trong 2 tuần ở các mức liều 0,05; 0,5; 3 và 10 mg/kg ^[3]. Kết quả cho thấy mọi liều đều gây tăng thải natri rõ rệt, nhưng thể tích nước tiểu chỉ tăng ở liều 3 và 10 mg/kg ^[3]. Tác dụng hạ áp xuất hiện từ mức liều trên 0,5 mg/kg vào ngày thứ 6 và ngày thứ 13 ^[3]. Tuy nhiên, liều 3 và 10 mg/kg cũng làm giảm nồng độ kali huyết tương và khả năng bài tiết acid uric, dẫn đến nguy cơ hạ kali máu và tăng acid uric máu ^[3].

Một thử nghiệm khác vào năm 1977 đã so sánh hoạt tính hạ áp và lợi tiểu của hợp chất mới DS-511 với hydrochlorothiazide trên 3 mô hình chuột tăng huyết áp: chuột tăng huyết áp do DOCA, chuột tăng huyết áp do thận và chuột tăng huyết áp tự phát (SHR) ^[4]. Kết quả ghi nhận ở giai đoạn khởi phát tăng huyết áp do DOCA, cả hai chất đều cho thấy tác dụng hạ áp và lợi niệu rõ rệt ^[4]. Ở chuột tăng huyết áp do thận, hiệu quả hạ áp yếu hơn, dù tác dụng lợi niệu vẫn rõ ràng ^[4]. Cả hai hoạt chất đều thể hiện tác dụng tương đương trên chuột SHR, song DS-511 ít gây mất kali qua nước tiểu hơn hydrochlorothiazide ^[4].

Không phải mọi cơ chế giãn mạch đều đi kèm lợi tiểu. Nghiên cứu lâm sàng năm 1962 trên dẫn xuất benzothiadiazine không lợi tiểu (diazoxide) cho thấy tiêm tĩnh mạch liều 3 mg/kg giúp hạ huyết áp trung bình 26/16 mmHg ở 7 bệnh nhân tăng huyết áp ^[2]. Sự hạ áp này đi kèm mức tăng cung lượng tim từ 0,7 đến 5,7 lít/phút và giảm sức cản ngoại vi, hoàn toàn không làm thay đổi cân bằng muối hay nồng độ natri, kali huyết thanh ^[2]. Dùng đường uống 0,2 đến 0,5 g/ngày kéo dài từ 8 đến 50 tuần giúp hạ huyết áp hơn 15/10 mmHg ở 26 trên 30 bệnh nhân ^[2]. Tuy nhiên, thuốc gây tác dụng phụ gồm tăng cân (26/30 người), chán ăn (15/30 người), chảy nước mắt (6/30 người), làm nặng thêm bệnh tiểu đường (2 người) và loạn nhịp tim thoáng qua (4 người) ^[2].

Giới hạn bằng chứng hiện tại về sài hồ nam

Khi soi chiếu các dữ liệu thực nghiệm trên vào sài hồ nam (Pluchea pteropoda), có thể thấy một khoảng trống nghiên cứu rất lớn. Hiện nay, các tài liệu khoa học công khai về sài hồ nam chủ yếu tập trung vào đặc điểm gen lục lạp và một số hoạt tính kháng khuẩn, tiêu viêm cơ bản ^[1].

Chưa có các nghiên cứu dược lý thực nghiệm quy chuẩn trên động vật hoặc thử nghiệm lâm sàng trên người chứng minh sài hồ nam có tác dụng giãn mạch hay lợi tiểu nhẹ. Những kinh nghiệm lưu truyền trong dân gian chỉ mang tính tham khảo bước đầu.

Việc tự ý đánh đồng công dụng thanh nhiệt, giải sốt cổ truyền của sài hồ nam ^[1] với tác dụng điều trị bệnh tăng huyết áp mạn tính là một suy diễn thiếu cơ sở khoa học. Người bệnh không nên nhầm lẫn giữa cảm giác thanh thoát khi uống nước lá với cơ chế giãn mạch hay điều hòa natri thực sự trong cơ thể.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược hạ áp

Nhiều người lầm tưởng rằng các loại thảo mộc lợi tiểu tự nhiên luôn lành tính và có thể dùng thay thế thuốc tây y. Trên thực tế, ngay cả các thuốc lợi tiểu nhóm thiazide thông dụng trong điều trị tăng huyết áp vô căn cũng tiềm ẩn nhiều tác dụng không mong muốn như hạ huyết áp quá mức, hạ kali máu, chán ăn, khó chịu vùng thượng vị hay nhạy cảm ánh sáng ^[5].

Thậm chí, y văn từng ghi nhận những phản ứng hiếm gặp nhưng đe dọa tính mạng như phù phổi không do tim và sốc sau khi dùng 12,5 mg hydrochlorothiazide, với cơ chế nghi ngờ là phản ứng dị ứng loại III ^[5].

Một sai lầm nguy hiểm khác là tự ý dừng thuốc hạ áp được kê đơn để chuyển hẳn sang dùng nước sắc cây lức. Bệnh tăng huyết áp đòi hỏi kiểm soát áp lực lòng mạch liên tục và lâu dài nhằm ngăn ngừa tai biến mạch máu não và suy tim. Việc bỏ thuốc điều trị để uống thảo dược chưa rõ liều lượng có thể khiến huyết áp tăng vọt mất kiểm soát.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người mắc bệnh tăng huyết áp đã được chẩn đoán cần tuyệt đối tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa, không tự ý dùng sài hồ nam thay thế thuốc chính.

Người có bệnh nền về thận, rối loạn điện giải hoặc suy tim phải đặc biệt cẩn trọng. Bất kỳ tác động làm thay đổi bài tiết nước tiểu nào cũng có thể làm xáo trộn nồng độ kali, natri trong máu, gây nguy cơ rối loạn nhịp tim hoặc suy giảm chức năng lọc của thận.

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý dùng các bài thuốc sắc từ cây lức khi chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này.

Người có cơ địa dị ứng hoặc đang dùng cùng lúc nhiều loại thuốc tân dược cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh các tương tác thuốc bất lợi ngoài ý muốn.

Lời khuyên và cách áp dụng thực tế

Nếu có thói quen dùng sài hồ nam như một loại trà giải nhiệt thông thường, người dân chỉ nên dùng với lượng vừa phải, không nấu nước quá đặc và không uống liên tục thay thế hoàn toàn nước lọc.

Khi thu hái cây lức trong tự nhiên, cần chú ý chọn nguồn thảo dược sạch, không bị nhiễm mặn quá mức hoặc ô nhiễm bởi thuốc bảo vệ thực vật, hóa chất vùng cửa biển.

Để kiểm soát huyết áp bền vững, nền tảng quan trọng nhất vẫn là lối sống lành mạnh: ăn giảm muối, hạn chế rượu bia, duy trì cân nặng hợp lý, tập thể dục đều đặn và uống đủ nước mỗi ngày. Nếu phát hiện các dấu hiệu tăng huyết áp như đau đầu, chóng mặt, hồi hộp, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và tư vấn điều trị kịp thời, thay vì tự tìm kiếm các bài thuốc truyền miệng chưa được chứng minh.