Đúng hay sai: Hải kim sa làm tan được sỏi thận kích thước lớn?

Nhiều người khi phát hiện sỏi thận thường có tâm lý lo ngại phẫu thuật, từ đó tìm kiếm các bài thuốc dân gian để tán sỏi tại nhà. Trong số các thảo dược truyền miệng, hải kim sa (bào tử của cây bòng bong) được đồn thổi như một phương thuốc thần kỳ có thể đánh tan mọi loại sỏi, kể cả các khối sỏi có kích thước lớn. Thói quen tự ý đun sắc loại cây này uống với hy vọng làm tan biến sỏi thận diễn ra khá phổ biến trong cộng đồng.

Tuy nhiên, quan niệm hải kim sa có thể làm tan được sỏi thận kích thước lớn là hoàn toàn sai lầm. Y học hiện đại xác nhận các hợp chất trong hải kim sa chỉ có tác dụng hỗ trợ ức chế hình thành tinh thể ở cấp độ vi mô, hoàn toàn không có khả năng bào mòn hoặc làm biến mất những viên sỏi đã hình thành kích thước lớn. Việc tự ý uống thuốc để tống sỏi lớn ra ngoài thậm chí còn đối mặt với nguy cơ sỏi rơi xuống làm tắc nghẽn niệu quản nghiêm trọng.

Cơ chế tác động thực sự của hải kim sa

Hải kim sa có tên khoa học là Lygodium japonicum (Thunb.) Sw., từ lâu đã được sử dụng trong y học cổ truyền để hỗ trợ điều trị các chứng bệnh về đường tiết niệu ^[1]. Dù vậy, cơ chế sinh học phân tử của vị thuốc này mới chỉ được làm rõ gần đây thông qua các nghiên cứu chiết xuất hoạt chất ^[1].

Thành phần polysaccharide chiết xuất từ hải kim sa (ký hiệu là LJP) có khối lượng phân tử khoảng 12,9 kDa ^[1]. Khi đi vào môi trường chứa tinh thể, LJP có khả năng hấp phụ đặc hiệu lên các bề mặt tinh thể năng lượng cao (1 0 1), từ đó ức chế sự phát triển của tinh thể canxi oxalat monohydrat (COM) ^[1]. Hoạt chất này giúp giảm đáng kể kích thước của tinh thể và thúc đẩy quá trình chuyển đổi pha từ dạng COM sang dạng canxi oxalat dihydrat (COD) ^[1].

Bên cạnh đó, LJP còn ức chế sự bám dính và hiện tượng nhập bào của tinh thể vào tế bào thận ^[1]. Đồng thời, dược liệu này mang đặc tính chống oxy hóa vượt trội, giúp làm giảm tình trạng stress oxy hóa do các tinh thể nano-COM gây ra, giảm tổn thương ty thể, lysosome, giảm tổn thương DNA và ngăn ngừa chết tế bào theo chương trình ^[1].

Bằng chứng khoa học: Thử nghiệm trong phòng thí nghiệm và trên động vật

Nghiên cứu công bố năm 2025 đã phân tích cấu trúc của polysaccharide LJP thu được qua phương pháp chiết nước nóng và tinh chế từ hải kim sa ^[1]. Kết quả cho thấy LJP chủ yếu cấu tạo từ các monosaccharide gồm Glc, Gal-UA, Glc-UA, Gal, Rha và Ara ^[1]. Phân tích chuyển hóa cho thấy LJP tác động chủ yếu vào chu trình acid citric và các con đường chuyển hóa purine ^[1].

Khi thử nghiệm trên mô hình động vật, LJP được ghi nhận làm giàu hiệu quả tại thận của chuột cống, từ đó ức chế đáng kể sự hình thành tinh thể canxi oxalat (CaOx) trong cơ thể sống và làm giảm tổn thương thận ^[1]. So với kali citrat (PC) - một loại thuốc thông thường dùng trong điều trị sỏi, LJP thể hiện hiệu quả vượt trội trong việc điều hòa dạng tinh thể CaOx và bảo vệ tế bào ^[1].

Một tổng quan phạm vi công bố năm 2025 về tác dụng chống oxy hóa và chống viêm của các cây thuốc truyền thống cũng ghi nhận Lygodium japonicum là một trong những dược liệu được nghiên cứu tại các quốc gia như Trung Quốc, Ấn Độ, Hàn Quốc ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra cơ chế phân tử của các cây thuốc này là kích hoạt các gene chống oxy hóa do Nrf2 cảm ứng hoặc ức chế biểu hiện gene viêm qua việc chặn NF-kappa-B, nhờ các hoạt chất như polyphenol, flavonoid, tannin, saponin và terpene ^[2].

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện có mới dừng lại ở mức độ nghiên cứu trên tế bào và động vật gặm nhấm ^[1], ^[2]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh rằng việc uống hải kim sa có thể hòa tan hay làm teo nhỏ một khối sỏi canxi oxalat đã cứng chắc và tích tụ lâu năm trong thận ^[1], ^[2].

Giới hạn kích thước sỏi và các can thiệp y tế chuẩn xác

Trong thực tế điều trị ngoại khoa sỏi tiết niệu, khả năng tự đào thải của sỏi phụ thuộc hoàn toàn vào kích thước và vị trí giải phẫu của đường dẫn niệu. Các khối sỏi thận không thể tự tan biến qua đường uống thuốc thảo mộc nếu kích thước đã phát triển vượt quá giới hạn an toàn. Khi sỏi phát triển lớn, các can thiệp can thiệp y tế kỹ thuật cao là bắt buộc để giải phóng sỏi.

Một nghiên cứu công bố năm 2005 thực hiện trên 59 bệnh nhân có sỏi đài dưới thận được điều trị bằng phương pháp tán sỏi ngoài cơ thể (SWL) cho thấy, tỷ lệ sạch sỏi chung chỉ đạt 57,6% ^[3]. Tỷ lệ sạch sỏi ở nhóm có kích thước dưới 10 mm đạt 64,5%, nhưng giảm xuống chỉ còn 50% ở nhóm sỏi từ 10 đến 20 mm ^[3]. Nghiên cứu kết luận SWL chỉ phù hợp cho sỏi đài dưới có kích thước từ 10 mm trở xuống ^[3]. Tương tự, một nghiên cứu năm 2013 trên 50 bệnh nhân có sỏi đài dưới kích thước từ 15 mm trở xuống điều trị bằng SWL cho thấy tỷ lệ sạch sỏi hoàn toàn là 54% ^[4]. Trong đó, sỏi đơn độc đạt tỷ lệ sạch 63%, nhưng với sỏi nhiều viên tỷ lệ sạch hoàn toàn chỉ còn 39% ^[4].

Đối với những viên sỏi kích thước từ 10 mm đến 20 mm ở đài dưới thận, thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên năm 2023 trên 150 bệnh nhân đã so sánh hai kỹ thuật can thiệp ngoại khoa: tán sỏi qua da đường hầm nhỏ (mini-PCNL) dùng máy soi 14 Fr kết hợp năng lượng laser holmium và nội soi niệu quản ngược dòng tán sỏi bằng ống soi mềm (RIRS) ^[5]. Cả hai nhóm can thiệp đều đòi hỏi trang thiết bị phẫu thuật hiện đại và đặt ống thông niệu quản DJ để đảm bảo an toàn lưu thông đường tiểu ^[5].

Với sỏi kích thước lớn hơn nữa, phương pháp tán sỏi thận qua da (PCNL) là lựa chọn hàng đầu ^[6]. Báo cáo năm 2024 tại Pakistan trên 422 ca PCNL với kích thước sỏi trung bình lên tới 3,21 ± 1,13 cm cho thấy tỷ lệ sạch sỏi chung đạt 75,82% ^[6]. Đáng chú ý, tỷ lệ sạch sỏi đối với nhóm sỏi từ 2 đến 3 cm đạt 80,00%, nhưng giảm xuống còn 65,57% đối với sỏi kích thước lớn hơn 3 cm ^[6].

Thậm chí trên những bệnh nhân có cấu trúc thận dị tật bất thường (thận móng ngựa, thận lạc chỗ, niệu quản đôi), phẫu thuật nội soi niệu quản ngược dòng bằng ống soi mềm kết hợp laser holmium trên 25 bệnh nhân (kích thước sỏi trung bình 194,64 mm²) đạt tỷ lệ sạch sỏi một thì là 64% và sạch hoàn toàn sau các thủ thuật bổ trợ đạt 88%, với 4% gặp biến chứng nhiễm khuẩn huyết niệu ^[7]. Ngoài ra, kỹ thuật tán sỏi thận qua da siêu nhỏ (UMP) phẫu thuật trong ngày trên 326 bệnh nhân cũng đòi hỏi phẫu thuật viên giàu kinh nghiệm thực hiện trên 1.000 ca để kiểm soát chảy máu và sót sỏi ^[8].

Những số liệu lâm sàng trên khẳng định: ngay cả các thiết bị y khoa hiện đại nhất như laser, sóng xung kích hay nội soi tán sỏi cũng phải phân loại chặt chẽ theo kích thước tính bằng từng milimet ^[3], ^[6], ^[4], ^[5]. Một dược liệu dạng uống như hải kim sa không thể thay thế phẫu thuật để làm biến mất các khối sỏi này.

Nguy cơ kẹt niệu quản khi tự ý uống thuốc đẩy sỏi lớn

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng uống hải kim sa sẽ "bào mòn từ từ" hoặc giúp "đẩy" viên sỏi to ra ngoài theo dòng nước tiểu. Đây là một hiểu lầm hết sức nguy hiểm. Hải kim sa có tính lợi tiểu nhẹ trong các bài thuốc cổ truyền; khi lượng nước tiểu tăng đột ngột, áp lực dòng chảy có thể đẩy viên sỏi di chuyển khỏi đài thận hoặc bể thận.

Đường kính niệu quản của người trưởng thành rất hẹp, chỉ vài milimet và có các đoạn hẹp sinh lý. Nếu viên sỏi kích thước lớn bị đẩy xuống, nó sẽ mắc kẹt ngay tại niệu quản. Tình trạng kẹt sỏi niệu quản dẫn đến ứ nước đài bể thận cấp tính, gây ra cơn đau quặn thận dữ dội, tiểu máu, bí tiểu.

Nếu không được cấp cứu kịp thời, áp lực nước tiểu tăng cao kết hợp với nhiễm trùng niệu có thể gây giãn mỏng nhu mô thận, suy giảm chức năng thận không hồi phục, thậm chí dẫn tới nhiễm khuẩn huyết niệu đe dọa tính mạng tương tự như các biến chứng nhiễm trùng đường tiểu nặng được cảnh báo trong y văn ^[7]. Việc chậm trễ điều trị y tế vì tin vào bài thuốc làm tan sỏi có thể biến một trường hợp sỏi thận đơn thuần thành một ca cấp cứu ngoại khoa phức tạp.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Người đã được chẩn đoán có sỏi thận kích thước lớn (trên 10 mm), sỏi san hô, sỏi nhiều viên hoặc sỏi nằm ở vị trí phức tạp như đài dưới tuyệt đối không được tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng để điều trị tại nhà ^[3], ^[6]. Nhóm đối tượng này cần có sự theo dõi sát sao của bác sĩ chuyên khoa ngoại tiết niệu để có chỉ định can thiệp phù hợp.

Bệnh nhân có bất thường giải phẫu hệ tiết niệu như thận móng ngựa, thận lạc chỗ, thận xoay bất toàn hoặc niệu quản đôi cần tránh xa các phương pháp tự bài sỏi ^[7]. Cấu trúc dị tật khiến đường thoát nước tiểu bị cản trở, nguy cơ kẹt sỏi và nhiễm trùng niệu cao hơn người bình thường rất nhiều lần ^[7].

Người có bệnh nền mạn tính kèm theo như tăng huyết áp, đái tháo đường, suy giảm chức năng thận mạn (những bệnh lý thường gặp ở bệnh nhân sỏi thận) cần tham khảo ý kiến chuyên môn y tế ^[6], ^[5]. Nhóm phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ hiện chưa có bất kỳ dữ liệu nghiên cứu an toàn nào về việc sử dụng chiết xuất hải kim sa; do đó không được tự ý dùng dược liệu này dưới mọi hình thức.

Áp dụng thực tế và lời khuyên đúng đắn

Hải kim sa chỉ có thể được xem xét như một thành phần thảo dược hỗ trợ trong việc phòng ngừa lắng đọng tinh thể mới, giảm bớt stress oxy hóa hoặc hỗ trợ chống viêm sau khi đường tiểu đã sạch sỏi ^[1], ^[2]. Nếu muốn dùng dược liệu này để phòng ngừa tái phát, người bệnh bắt buộc phải đi khám chuyên khoa để xác định chính xác hiện trạng đường tiết niệu của mình.

Người bệnh không được tự ý hái hoặc mua dược liệu không rõ nguồn gốc trôi nổi trên thị trường để sắc uống. Do các nghiên cứu hiện tại chưa đưa ra liều lượng chuẩn hóa tuyệt đối trên người bệnh, việc sử dụng cần tuân thủ theo chỉ dẫn của bác sĩ y học cổ truyền được cấp phép. Người bệnh cần duy trì các thói quen dự phòng sỏi kinh điển như uống đủ nước mỗi ngày, ăn giảm muối, hạn chế thực phẩm quá giàu oxalat và kiểm tra sức khỏe định kỳ bằng siêu âm hoặc chụp cắt lớp vi tính.

Hải kim sa là dược liệu có triển vọng sinh học trong việc ức chế kết tinh canxi oxalat và bảo vệ tế bào thận trên các mô hình thí nghiệm ^[1]. Dù vậy, thảo dược này hoàn toàn không thể làm tan các viên sỏi thận có kích thước lớn. Người bệnh cần tỉnh táo trước các lời đồn thổi, chủ động thăm khám tại các cơ sở y tế uy tín để được chẩn đoán và điều trị đúng phương pháp, tránh biến chứng kẹt sỏi gây tổn thương thận nghiêm trọng.