Dùng cây đông hầu trắng hằng ngày có hại gan thận không?

Nhiều người có thói quen hái các loại hoa cỏ quanh nhà để đun nước uống hàng ngày với hy vọng thanh nhiệt hoặc trị bệnh mạn tính. Trong số đó, cây đông hầu trắng (tên khoa học Turnera subulata) là loài cây cảnh quen thuộc, trổ hoa trắng đẹp mắt, thường được truyền tai về nhiều công dụng chữa bệnh. Tuy nhiên, việc sắc nước uống loài cây này liên tục mỗi ngày có gây quá tải hay tổn hại cho gan và thận hay không lại là điều ít ai lường trước.

Thực tế hiện nay, chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào đánh giá độc tính bán trường diễn (dùng lặp lại dài ngày) hay thử nghiệm lâm sàng trên người của đông hầu trắng để kết luận mức độ an toàn lâu dài cho gan, thận. Dữ liệu thực nghiệm mới chỉ ghi nhận chiết xuất hoa của loài cây này an toàn ở liều cấp tính trên mô hình cá sọc ngựa, không đủ để khẳng định việc dùng hàng ngày ở người là vô hại ^[1].

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về đông hầu trắng

Cây đông hầu trắng có nguồn gốc từ Brazil, thuộc họ Turneraceae, mọc phổ biến tại các vùng nhiệt đới và thường được trồng làm cảnh trước sân nhà hoặc công viên ^[1]. Khi nở, hoa có màu trắng ngà điểm nhụy sẫm rất đặc trưng. Dân gian thường dùng các bộ phận của cây làm trà thảo mộc nhằm giảm đau, trị viêm hoặc hỗ trợ bệnh chuyển hóa.

Chính vì được xếp vào nhóm thảo dược thiên nhiên, không ít người lầm tưởng rằng có thể thu hái cành, lá, hoa của đông hầu trắng để sắc uống thay nước lọc quanh năm. Sự an tâm truyền miệng này tiềm ẩn rủi ro rất lớn. Mọi chất khi đưa vào cơ thể, kể cả thảo mộc, đều phải chuyển hóa qua gan và bài tiết qua thận. Khi không có liều lượng kiểm chứng, nguy cơ tích tụ hoạt chất và gây độc cơ quan bài tiết là điều hoàn toàn có thể xảy ra.

Câu trả lời khoa học: Có hại gan thận khi uống hàng ngày?

Câu trả lời ngắn gọn và khách quan nhất từ giới chuyên môn là: Chưa có cơ sở khoa học để khẳng định an toàn khi dùng đông hầu trắng dài ngày. Hiện tượng tự ý sử dụng thường nhật một loại thảo mộc chưa được thẩm định độc tính bán trường diễn tiềm ẩn nguy cơ cao đối với tế bào gan và cầu thận.

Dữ liệu y học hiện đại chỉ mới dừng lại ở một nghiên cứu thực nghiệm năm 2022 trên cá sọc ngựa trưởng thành, cho thấy chiết xuất hoa không gây ngộ độc cấp tính và hỗ trợ giảm stress oxy hóa ở gan ^[1]. Tuy nhiên, kết quả này hoàn toàn không thể đánh đồng với sự an toàn lâu dài trên cơ thể người qua nhiều tháng, nhiều năm sử dụng.

Cơ chế tác động và hoạt chất trong đông hầu trắng

Để hiểu được tiềm năng điều trị cũng như nguy cơ của đông hầu trắng, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần hóa thực vật trong chiết xuất hoa của loài này ^[1]. Phân tích bằng phương pháp quang phổ Folin Ciocalteu và sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC-DAD) cho thấy hàm lượng hợp chất phenol và flavonoid rất cao ^[1].

Các hoạt chất sinh học chính được định danh bao gồm acid chlorogenic, luteolin-7-o-glucoside, vitexin và apigenin-7-o-glucoside ^[1]. Đây là những chất chống oxy hóa mạnh mẽ qua thử nghiệm DPPH ^[1]. Sự hiệp đồng giữa các phân tử này giúp chiết xuất biểu hiện tính kháng viêm, giảm đau và hạ đường huyết thực nghiệm ^[1].

Cụ thể, cơ chế giảm đau của dịch chiết hoa đông hầu trắng được xác định thông qua thụ thể TRPA1, có mối liên hệ với phản ứng cảm thụ đau liên quan đến camphor ^[1]. Đồng thời, chiết xuất này còn tác động chống lại phản ứng viêm gây ra bởi carrageenan và hạ nồng độ đường huyết ở môi trường tăng glucose cấp (111 mM) ^[1]. Khi kiểm tra stress oxy hóa ở mô gan và mô não, chiết xuất thể hiện khả năng bảo vệ tế bào trước các gốc tự do ^[1]. Mặc dù vậy, bất kỳ hoạt chất thực vật nào khi dung nạp quá mức hoặc tích lũy trường diễn đều có thể vượt quá ngưỡng đào thải của tế bào gan và ống thận.

Nghiên cứu nói gì về độc tính của đông hầu trắng?

Nghiên cứu khoa học trực tiếp duy nhất về loài cây này được công bố năm 2022 nhằm đánh giá tác dụng giảm đau, chống viêm và hạ đường huyết của chiết xuất hoa đông hầu trắng ethanol (Turnera subulata Sm. - EtFloTsu) ^[1]. Nghiên cứu này được tiến hành trên mô hình cá sọc ngựa trưởng thành (Danio rerio) ^[1].

Về mặt thiết kế thử nghiệm và độc tính, các nhà nghiên cứu đã tiến hành đánh giá độc tính trên tôm ngâm nước muối (brine shrimp) và thử nghiệm độc tính cấp tính trong 96 giờ trên cá sọc ngựa trưởng thành ^[1]. Động vật thí nghiệm (với cỡ mẫu n = 6 con/nhóm) được cho uống dịch chiết hoa đông hầu trắng với các mức liều là 4, 20 hoặc 40 mg/kg trọng lượng cơ thể ^[1]. Kết quả thử nghiệm độc tính cấp 96 giờ ghi nhận các mức liều trên không gây ra độc tính cho động vật nghiên cứu ^[1].

Tuy nhiên, giới hạn rất lớn của nghiên cứu này là thời gian theo dõi cực ngắn (chỉ 96 giờ độc tính cấp) và đối tượng nghiên cứu là loài thủy sinh (cá sọc ngựa) ^[1]. Thử nghiệm không bao gồm đánh giá độc tính bán trường diễn (dùng liên tục 28 ngày, 90 ngày) hay độc tính mạn tính trên động vật có vú, và hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người ^[1]. Do đó, kết quả an toàn cấp tính trên cá không thể chứng minh việc người uống nước sắc đông hầu trắng hàng tháng trời là không tổn hại gan, thận.

Khoảng trống bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ mọc tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng được, "không bổ ngang cũng bổ dọc". Đây là một quan niệm rất sai lầm trong y học hiện đại. Rất nhiều loại thảo dược có chứa các hợp chất dị sinh (xenobiotics) mà gan phải dùng hệ enzym cytochrome P450 để chuyển hóa và thận phải làm việc liên tục để lọc thải qua nước tiểu.

Khoảng trống bằng chứng hiện tại đối với đông hầu trắng là cực kỳ lớn:

• Chưa có nghiên cứu độc tính bán trường diễn (liều lặp lại 30 - 90 ngày) trên động vật gặm nhấm (chuột cống, chuột nhắt) để kiểm tra các chỉ số men gan (AST, ALT), chức năng lọc thận (Urea, Creatinine) hay vi thể mô bệnh học gan thận.
• Chưa có nghiên cứu dược động học về cách cơ thể người hấp thu, chuyển hóa, thời gian bán thải và khả năng tích lũy của các chất luteolin-7-o-glucoside, vitexin trong mô ^[1].
• Chưa có ngưỡng liều an toàn tối đa (NOAEL) cho người.

Do đó, biến việc uống nước cây này thành thói quen thường nhật vô tình biến bản thân thành đối tượng thử nghiệm rủi ro cho chính các cơ quan nội tạng của mình.

Dấu hiệu cảnh báo sớm tổn thương gan và thận khi lạm dụng thảo mộc

Nếu bạn đã hoặc đang tự ý sử dụng đông hầu trắng hoặc bất kỳ loại thảo dược không rõ liều lượng nào trong thời gian dài, cần đặc biệt lưu ý các biểu hiện cảnh báo quá tải gan, thận sau:

• Mệt mỏi kéo dài, chán ăn, cảm giác đầy bụng khó tiêu, buồn nôn hoặc nôn mửa không rõ lý do.
• Nước tiểu sẫm màu bất thường (như màu nước trà đặc hoặc xá xị), phân bạc màu.
• Vàng da hoặc vàng mắt ở phần củng mạc, ngứa ngáy dữ dội dưới da mà không có ban sẩn dị ứng.
• Đau tức nhẹ vùng hạ sườn phải (vị trí của gan) hoặc ê ẩm vùng thắt lưng hai bên.
• Giảm lượng nước tiểu hàng ngày, cơ thể có dấu hiệu giữ nước gây sưng phù mắt cá chân, mi mắt sưng húp vào buổi sáng.

Khi xuất hiện một trong những dấu hiệu trên, cần lập tức ngừng sử dụng thảo dược và đến cơ sở y tế để xét nghiệm máu kiểm tra chức năng gan (AST, ALT, Bilirubin) và chức năng thận (Creatinine, độ lọc cầu thận eGFR).

Những ai cần tuyệt đối thận trọng?

Chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào của đông hầu trắng trên các nhóm đối tượng đặc biệt. Do đó, các nhóm sau tuyệt đối không nên dùng:

• Người đã có tiền sử bệnh gan (viêm gan B, C, gan nhiễm mỡ, xơ gan) hoặc suy giảm chức năng thận: Gan và thận vốn đã suy yếu sẽ dễ dàng bị tổn thương cấp tính khi phải chuyển hóa các hoạt chất thực vật lạ.
• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu về nguy cơ gây quái thai, sảy thai hoặc tiết qua sữa mẹ của các hoạt chất trong đông hầu trắng ^[1].
• Trẻ em và người cao tuổi: Hệ cơ quan chưa hoàn thiện hoặc đang lão hóa bài tiết kém, nguy cơ ngộ độc cao hơn nhiều lần.
• Người đang dùng thuốc điều trị tiểu đường: Do dịch chiết đông hầu trắng có hoạt tính hạ đường huyết thực nghiệm ^[1], việc kết hợp với thuốc hạ đường huyết có thể dẫn tới tụt đường huyết quá mức nguy hiểm.

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Đông hầu trắng cho đến nay chỉ nên được xem là cây cảnh hoặc một đối tượng thảo dược đang trong giai đoạn nghiên cứu ban đầu ^[1]. Để bảo vệ sức khỏe gan thận, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Không tự ý hái cây đông hầu trắng tươi hoặc phơi khô để sắc làm nước uống thay nước lọc hằng ngày.
• Nghiên cứu chỉ ra chiết xuất ethanol của hoa có tiềm năng giảm đau, chống viêm và hạ đường huyết trên cá ^[1], nhưng không cung cấp công thức hay liều dùng an toàn dạng nước đun dân gian cho người. Nếu muốn hỗ trợ sức khỏe, hãy chọn các loại thảo mộc đã được Dược điển Việt Nam công nhận và kiểm nghiệm độc tính rõ ràng.
• Uống đủ nước lọc mỗi ngày, duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, ăn nhiều rau quả sạch để gan và thận hoạt động tối ưu tự nhiên.
• Tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ loại cây cỏ lạ nào vào cơ thể, đặc biệt là khi đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính.

Tóm lại, đông hầu trắng sở hữu một số hoạt tính sinh học chống oxy hóa và giảm viêm đáng chú ý trong phòng thí nghiệm ^[1]. Tuy nhiên, việc thiếu hụt hoàn toàn các nghiên cứu độc tính bán trường diễn và lâm sàng khiến thói quen uống loài cây này hàng ngày trở thành mối đe dọa tiềm tàng cho gan và thận. Thận trọng, tỉnh táo trước các kinh nghiệm truyền miệng chưa kiểm chứng là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe của bạn.