Nhiều người Việt có thói quen ngâm các loại rễ cây rừng vào rượu trắng để bồi bổ sức khỏe hoặc trị đau nhức xương khớp. Trong đó, rễ cây trứng cuốc thường được đồn thổi là ngâm càng lâu, nước càng đậm màu và uống rượu càng đặc thì hiệu quả chữa bệnh càng cao. Quan niệm này hoàn toàn sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng cho đường tiêu hóa, đặc biệt là dạ dày.

Việc uống rượu ngâm thuốc với nồng độ chiết xuất quá đậm đặc không hề mang lại thêm lợi ích mà còn làm tăng nguy cơ tổn thương niêm mạc dạ dày, nhiễm độc tế bào và tích tụ kim loại nặng. Để hiểu đúng bản chất vấn đề, người tiêu dùng cần nhìn nhận từ góc độ khoa học về dung môi chiết xuất và độc tính học.

Hiểu lầm phổ biến: Uống rượu rễ cây càng đậm càng bổ

Trong dân gian, nhiều người tin rằng dược liệu tự nhiên ngâm rượu thì luôn lành tính, không có tác dụng phụ. Tâm lý "uống đặc cho nhanh khỏi" khiến không ít người sử dụng lượng thảo dược quá lớn ngâm cùng rượu có nồng độ cồn rất cao.

Khi thấy bình rượu chuyển sang màu sẫm đen hoặc vị chát đắng gắt, người dùng thường lầm tưởng đó là dấu hiệu của "thuốc quý tụ lại". Thực tế, vị đắng gắt và độ đặc này phản ánh lượng tannin, hợp chất hòa tan và cả độc tố vượt ngưỡng dung nạp của đường tiêu hóa. Rượu ethanol nguyên chất vốn đã gây bào mòn lớp nhầy bảo vệ dạ dày, khi kết hợp với nồng độ hoạt chất đậm đặc sẽ kích ứng trực tiếp lên niêm mạc, dễ dẫn tới viêm loét hoặc xuất huyết tiêu hóa.

Đồng thời, quan niệm cho rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn không gây độc đã bị khoa học bác bỏ. Một đánh giá hệ thống công bố năm 2022 khẳng định niềm tin thuốc nam luôn an toàn chỉ vì nguồn gốc tự nhiên là sai lầm [1]. Báo cáo này chỉ ra nếu không chọn lọc và bào chế đúng cách, thực vật có thể chứa độc tính rất mạnh [1].

Cơ chế chiết xuất của rượu: Nồng độ cao kéo theo nguy cơ lớn

Rượu đóng vai trò là một dung môi hữu cơ phân cực (cồn nước). Dung môi này có khả năng hòa tan và rút các hoạt chất từ thảo dược mạnh hơn nhiều so với việc chỉ đun nước sôi để uống [2]. Do độ phân cực và độ tan khác nhau, rượu rút ra các hợp chất thực vật với tỉ lệ và thành phần khác biệt so với dạng sắc [2].

Tuy nhiên, việc dùng nồng độ cồn cao để ngâm chiết dược liệu mang tính chất "con dao hai lưỡi". Rượu cồn không chỉ kéo các hoạt chất có lợi mà còn lôi kéo cả tạp chất, các chất kháng dinh dưỡng và đặc biệt là kim loại nặng tồn dư trong rễ cây [3], [4]. Quá trình ngâm chiết phụ thuộc vào nồng độ cồn, thể tích rượu, nhiệt độ và thời gian ngâm [5]. Nồng độ dung môi và thời gian ngâm quá lớn làm thay đổi hoàn toàn tính chất, độ an toàn của dung dịch thành phẩm [5].

Khi dịch ngâm quá đặc, các phân tử hoạt tính sinh học kết hợp với cồn tạo ra môi trường thẩm thấu cao. Lượng dịch này khi đi vào dạ dày gây kích ứng lớp tế bào biểu mô, phá vỡ hàng rào niêm mạc và gây tổn thương tế bào gan, thận sau khi được hấp thu [6].

Nghiên cứu khoa học về rủi ro khi dùng dịch chiết nồng độ cao

Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt về việc ngâm rượu rễ trứng cuốc cụ thể trên người; dữ liệu khoa học hiện có được thực hiện trên các mô hình chiết xuất thực vật, tế bào và động vật để đánh giá ngưỡng an toàn của thảo mộc tự nhiên.

Một nghiên cứu công bố năm 2014 đánh giá độ an toàn của dịch chiết cồn-nước từ thảo dược Desmodium adscendens trên tế bào gan người (HEPG2) và tế bào thận (LLC-PK1) [6]. Thử nghiệm dùng các nồng độ khác nhau, đánh giá khả năng sống của tế bào bằng thử nghiệm MTS và xét nghiệm giải phóng men lactate dehydrogenase (LDH) [6]. Kết quả cho thấy dịch chiết ở nồng độ thấp (1 mg/ml và 10 mg/ml) bảo đảm an toàn cho tế bào và bảo vệ tế bào thận chống lại tình trạng stress oxy hóa [6]. Ngược lại, khi tăng nồng độ chiết xuất lên mức cao (100 mg/ml), tỷ lệ sống sót của tế bào giảm đáng kể khoảng 40% (P < 0,05) [6]. Giới hạn của nghiên cứu này là tiến hành trên dòng tế bào biệt lập trong ống nghiệm, nhưng kết quả khẳng định rõ: dịch thảo mộc nồng độ quá cao biến lợi thành độc, và thảo dược chỉ nên dùng ở liều thấp nhất [6].

Độc tính phụ thuộc liều lượng của dịch chiết thảo dược qua đường cồn cũng được chứng minh trên động vật. Nghiên cứu năm 2012 khảo sát độc tính cấp của dịch chiết cồn cây Bidens tripartita trên chuột nhắt trắng qua đường tiêm màng bụng [7]. Các nhà khoa học xác định liều gây chết trung bình (LD50) của dịch chiết cồn là 4038 mg/kg thể trọng [7]. Ở các liều thử nghiệm tăng dần, động vật xuất hiện hàng loạt triệu chứng nhiễm độc phụ thuộc liều: chán ăn, ủ rũ, bất động, suy hô hấp và tử vong [7]. Dù mổ khám không phát hiện tổn thương vi thể ở các tạng, LD50 này xếp dịch chiết thảo dược vào nhóm có độc tính nhẹ cần kiểm soát [7].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2022 về cây Detarium microcarpum cho thấy dịch chiết methanol từ vỏ thân có thể làm chết ấu trùng tôm ngâm (LC50 đạt 158,49 g/mL) và làm chuột tử vong ở các liều 1600 mg/kg và 2900 mg/kg, với LD50 đạt 3807,89 mg/kg [1]. Trái cây này cũng chứa các chất kháng dinh dưỡng gây suy giảm khả năng tiêu hóa và hấp thu ở chuột [1]. Các tác giả nhấn mạnh: việc lạm dụng quá mức dịch chiết thực vật gây ra hệ lụy độc tính nghiêm trọng, chỉ nên sử dụng ở liều nhỏ [1].

Năm 2015, nghiên cứu đánh giá độc tính di truyền của dịch chiết nước và cồn-nước từ các cây thuốc Spondias mombin, Nymphaea lotus và Luffa cylindrica trên mô hình sinh học động vật [2]. Kết quả cho thấy các dịch chiết thảo dược có khả năng gây tổn thương di truyền trên cả dòng tế bào soma lẫn tế bào mầm [2]. Các nhà khoa học kết luận rằng thảo dược có thể mang lại tác dụng trị liệu nhưng cũng gây độc hại khi sử dụng kéo dài, đòi hỏi người dùng phải hết sức thận trọng [2].

Nguy cơ nhiễm độc kim loại nặng từ rượu ngâm rễ cây

Rễ cây là bộ phận hút trực tiếp khoáng chất từ lòng đất, do đó cũng là nơi tích tụ nhiều kim loại độc hại nếu cây mọc ở vùng đất ô nhiễm. Việc ngâm rễ cây thuốc vào rượu làm tăng khả năng hòa tan các kim loại này vào dung dịch uống [3], [4].

Nghiên cứu công bố năm 2017 khảo sát 25 mẫu cây thuốc mua tại chợ hở Ibadan (Nigeria) [4]. Các mẫu được trích ly bằng nước và dung dịch cồn để mô phỏng dịch thuốc ngâm [4]. Kết quả phân tích quang phổ hấp thụ nguyên tử cho thấy toàn bộ các mẫu chiết xuất bằng ethanol đều chứa chì (Pb), trong khi dung dịch chiết nước chỉ có 1/4 số mẫu phát hiện chì [4]. Các tác giả kết luận chiết xuất hoạt chất bằng nước an toàn hơn so với việc dùng cồn chiết xuất [4].

Tương tự, nghiên cứu năm 2025 tại vùng chịu ảnh hưởng của nhà máy nhiệt điện Novocherkassk đã phân tích sự tích lũy kim loại nặng (Cadmium, Chì, Kẽm) trên 8 loài cây thuốc thu hái vào tháng 6 năm 2024 [3]. Nghiên cứu sử dụng quy trình chiết tách 5 phân đoạn: tan trong nước (FI), cồn-nước (FII), axit clohydric (FIII), tan trong axit (FIV) và liên kết silicat (FV) [3]. Kết quả cho thấy chì (Pb) thể hiện khả năng chiết xuất cao nhất trong các dạng thuốc sắc và cồn thuốc, tạo ra nguy cơ sức khỏe đáng kể [3]. Tỉ lệ giải phóng kim loại nặng dư thừa vào phân đoạn cồn-nước (FII) chiếm ưu thế rõ rệt [3]. Uống rượu ngâm rễ cây đậm đặc đồng nghĩa với việc nạp lượng kim loại nặng hòa tan cao hơn vào cơ thể.

Nguy cơ tương tác thuốc bất lợi

Nhiều người có thói quen vừa dùng thuốc tây điều trị bệnh mạn tính vừa uống rượu thuốc bồi bổ. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2011 trên chuột kéo dài 12 tuần với dịch chiết cây Cassia auriculata đã chỉ ra những tương tác phức tạp [8]. Dù dịch chiết cồn-nước truyền thống cho thấy độ an toàn dược lý, dạng dịch chiết siêu tới hạn lại làm giảm hấp thu đáng kể của thuốc điều trị tiểu đường metformin [8]. Dược liệu tự nhiên hoàn toàn có khả năng tương tác với thuốc chuyển hóa qua đường tiêu hóa, làm giảm hiệu quả trị bệnh hoặc làm tăng phản ứng phụ nguy hiểm [8].

Dung môi ngâm cồn cũng làm biến đổi tỷ lệ các hoạt chất sinh học tự nhiên vốn cần cân bằng để phát huy tác dụng [5]. Sự xáo trộn tỷ lệ hoạt chất do ngâm chiết sai cách có thể làm mất đi hoạt tính sinh học cần thiết của cây thuốc [5].

Ai nên thận trọng hoặc tuyệt đối tránh xa?

Do cồn gây kích ứng trực tiếp và dịch chiết thảo dược nồng độ cao tiềm ẩn nhiều rủi ro, các nhóm đối tượng sau không nên tự ý dùng rượu ngâm thảo mộc:

  • Người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược thực quản, xuất huyết tiêu hóa: Nồng độ cồn cùng lượng hoạt chất đậm đặc sẽ ăn mòn niêm mạc, gây viêm loét cấp hoặc bùng phát các cơn đau dữ dội.
  • Người mắc bệnh gan mạn tính, suy thận: Dịch chiết liều cao làm giảm tỷ lệ sống của tế bào gan và thận, trong khi cồn tạo thêm gánh nặng giải độc cho hai cơ quan này [6].
  • Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính (tiểu đường, tim mạch): Nguy cơ tương tác dược động học giữa hoạt chất cây thuốc và thuốc điều trị có thể làm giảm hấp thu thuốc hoặc gây biến cố bất lợi [8].
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có bằng chứng an toàn về việc dùng thảo dược ngâm rượu trên nhóm này, nguy cơ tổn thương di truyền tế bào là điều đã được cảnh báo trên mô hình động vật [2].

Áp dụng thực tế: Sử dụng thảo dược đúng cách

Để bảo vệ sức khỏe và hệ tiêu hóa, người dùng cần thay đổi nhận thức về việc sử dụng thảo dược:

  • Không uống rượu ngâm quá đậm đặc: Tránh ngâm quá nhiều rễ thảo mộc vào ít cồn. Dịch thảo dược chỉ nên dùng ở nồng độ hoặc liều lượng thấp nhất có thể [6], [1].
  • Ưu tiên đun sắc nước uống: Việc sắc nước thảo dược truyền thống giải phóng ít kim loại nặng hơn nhiều so với việc ngâm rút bằng dung môi cồn ethanol [4].
  • Lựa chọn nguồn thảo dược sạch: Tránh hái rễ cây hoang dại gần các khu công nghiệp, bãi thải hoặc lề đường nhiều khói bụi, vì rễ cây có xu hướng tích lũy các kim loại độc hại như chì, cadmium [3].
  • Tham khảo chuyên môn y tế: Không tự ý dùng rượu thuốc thay thế phác đồ điều trị bệnh. Nếu xuất hiện các dấu hiệu cồn cào, buồn nôn, đau rát thượng vị sau khi uống, cần dừng lại ngay và đến cơ sở y tế kiểm tra.

Quan niệm rễ trứng cuốc hay bất kỳ thảo dược nào ngâm rượu "càng đặc càng tốt" là một sai lầm nguy hại. Việc lạm dụng nồng độ cao không làm tăng tác dụng trị bệnh mà trực tiếp gây tổn hại dạ dày, tế bào tạng và làm tăng nguy cơ ngộ độc chất hòa tan. Hãy sử dụng thảo mộc tự nhiên với liều lượng vừa phải, đúng phương pháp và luôn lắng nghe ý kiến của các bác sĩ chuyên khoa.