Đúng hay sai: Uống bột diêm sinh giúp giải độc, trị đau khớp?

Trong dân gian, không ít người vẫn truyền tai nhau mẹo nuốt bột diêm sinh (lưu huỳnh) để "thanh lọc cơ thể", "trục độc" hoặc chữa dứt điểm các chứng viêm khớp, tê buốt tay chân. Nhiều người thậm chí tìm mua loại bột màu vàng này tại các quầy hóa chất hoặc sạp chợ với niềm tin đây là vị thuốc quý giá rẻ giúp bồi bổ xương khớp.

Tuy nhiên, việc tự ý uống bột diêm sinh để giải độc hay trị đau khớp là một quan niệm hoàn toàn sai lầm và tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây hại cho sức khỏe. Hiện nay, y học chưa từng công nhận việc uống trực tiếp bột diêm sinh thô có công dụng thải độc cơ thể hay điều trị dứt điểm các bệnh lý xương khớp.

Hiểu lầm phổ biến về diêm sinh và tác dụng giải độc

Diêm sinh là tên gọi dân dã của lưu huỳnh nguyên tố dạng bột màu vàng, thường được dùng trong công nghiệp, làm thuốc pháo, thuốc xông chống ẩm mốc hoặc thuốc trừ sâu. Nhiều người lầm tưởng rằng diêm sinh có tính sát khuẩn mạnh ở ngoài da thì khi uống vào ruột cũng sẽ "sát trùng", đào thải các độc tố ứ trệ và làm sạch ổ khớp.

Thực tế, cơ thể con người không hề có cơ chế dùng lưu huỳnh vô cơ dạng bột để "quét sạch" độc tố ra ngoài. Việc đưa một hóa chất vô cơ chưa qua kiểm soát vào ống tiêu hóa chẳng những không giải được độc mà còn vô tình ép các cơ quan nội tạng phải làm việc cật lực để xử lý một lượng lớn chất lạ xâm nhập.

Nhiều người bệnh khớp mạn tính vì tâm lý "có bệnh vái tứ phương", ngại dùng thuốc tây dài ngày nên đã nghe theo lời đồn uống bột diêm sinh hòa nước. Việc tin theo những phương pháp truyền miệng không có căn cứ này thường dẫn đến hậu quả tiền mất tật mang, khiến bệnh khớp không những không khỏi mà còn kéo theo các biến chứng tại đường tiêu hóa.

Diêm sinh chuyển hóa như thế nào khi vào ống tiêu hóa?

Để hiểu vì sao không nên uống diêm sinh, cần xem xét cách thức nguyên tố này tương tác với đường tiêu hóa của cơ thể sống. Khi đi vào đường tiêu hóa theo đường uống, lưu huỳnh nguyên tố có khả năng được niêm mạc ruột chuyển hóa và hấp thu dưới dạng khí hydro sunfua (hydrogen sulfide - H2S), sau đó mới tiếp tục bị oxy hóa thành dạng sunfat ^[1].

Khí hydro sunfua vốn là một hợp chất có mùi trứng thối đặc trưng, ở nồng độ cao có thể gây kích ứng mạnh mẽ đường ruột và gây độc cho tế bào niêm mạc. Mặc dù ở liều lượng thấp lưu huỳnh có thể được cơ thể hấp thu và phân bố đồng đều, sau đó chuyển hóa thành các hợp chất sunfat và sunfua để bài tiết qua nước tiểu hoặc qua phân khi dùng liều cao, nhưng sự tích tụ các dẫn xuất này luôn tiềm ẩn nguy cơ gây rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng ^[1].

Mặt khác, các tài liệu y học cho thấy con người và các loài động vật có vú không hề có nhu cầu dinh dưỡng đối với lưu huỳnh dạng vô cơ ^[2]. Các loài thực vật có thể sử dụng lưu huỳnh vô cơ để tổng hợp thành axit amin methionine, nhưng con người bắt buộc phải hấp thu lưu huỳnh hữu cơ thông qua chuỗi thức ăn chứa đạm như thịt, cá, trứng chứ không thể hấp thu trực tiếp từ bột đá lưu huỳnh ^[2].

Chính vì vậy, bột diêm sinh vô cơ khi uống vào hoàn toàn không tham gia vào quá trình xây dựng các tế bào sụn khớp hay hỗ trợ chức năng giải độc của gan. Trái lại, gánh nặng chuyển hóa một chất vô cơ không cần thiết chỉ làm tăng nguy cơ tổn thương niêm mạc dạ dày và ruột.

Nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính của lưu huỳnh?

Các cơ quan quản lý dược phẩm và an toàn hóa chất quốc tế đã thực hiện nhiều cuộc đánh giá chuyên sâu nhằm xác định mức độ rủi ro của lưu huỳnh nguyên tố đối với sức khỏe sinh vật.

Báo cáo bình duyệt rủi ro của Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu (EFSA) công bố năm 2023 cho thấy cơ sở dữ liệu độc học về lưu huỳnh nguyên tố đường uống vẫn còn rất hạn chế ^[1]. Mặc dù lưu huỳnh dạng nguyên tố được ghi nhận có độc tính cấp tính đường uống, qua da và đường hô hấp ở mức thấp, nó vẫn được phân loại là chất gây kích ứng da nhóm 2 (Skin irritant Category 2) ^[1]. Việc đánh giá chuyển hóa ở người dựa trên các tài liệu mở chỉ ra rằng lưu huỳnh không có tiềm năng tích lũy trong cơ thể, các dạng sunfat sau chuyển hóa chủ yếu thải trừ qua nước tiểu và qua phân khi dùng liều cao ^[1]. Dù vậy, dữ liệu an toàn trên người khi uống trực tiếp dạng nguyên chất để làm thuốc chữa bệnh hoàn toàn không đủ để chứng minh tính an toàn hay hiệu quả điều trị ^[1].

Trong y học cổ truyền một số nước, lưu huỳnh từng được nhắc đến nhưng chỉ được dùng sau khi trải qua các quy trình chế biến, tinh luyện hết sức phức tạp nhằm loại bỏ độc tính. Một nghiên cứu công bố năm 2015 thực hiện trên chuột Sprague-Dawley (SD) đã tiến hành thử nghiệm độc tính liều đơn đường uống của một chế phẩm lưu huỳnh đã qua tinh chế đặc biệt (được gọi là "super key") ^[3]. Nghiên cứu chia chuột thành 4 nhóm (mỗi nhóm gồm 5 con đực và 5 con cái), trong đó nhóm đối chứng dùng nước muối sinh lý 10 mL/kg, ba nhóm thử nghiệm được uống chế phẩm lưu huỳnh đã chế biến với các mức liều lần lượt là 500 mg/kg, 1.000 mg/kg và 2.000 mg/kg ^[3].

Kết quả theo dõi cho thấy không có trường hợp chuột nào bị tử vong, không có dấu hiệu bất thường về lâm sàng và không có biến đổi bệnh lý nào trên mô học của các cơ quan nội tạng sau khi mổ khám ^[3]. Mặc dù nghiên cứu này kết luận chế phẩm lưu huỳnh đã qua xử lý tương đối an toàn ở liều thử nghiệm, các tác giả cũng nhấn mạnh rõ ràng rằng đây chỉ là thử nghiệm sơ bộ trên động vật với một chế phẩm đã tinh chế, cần thêm các nghiên cứu sâu hơn và tuyệt đối không thể xem đây là bằng chứng cho việc con người có thể uống bột diêm sinh thô thông thường ^[3].

Bột diêm sinh thô và nguy cơ nhiễm tạp chất nguy hiểm

Một mối nguy hiểm cực kỳ lớn khác nằm ở độ tinh khiết của diêm sinh đang lưu hành tự do ngoài thị trường. Bột diêm sinh bán trôi nổi đa phần là lưu huỳnh công nghiệp, chưa qua bất kỳ quy trình tinh luyện hay kiểm nghiệm dược phẩm nào.

Các loại diêm sinh thương phẩm này thường chứa một tỷ lệ tạp chất kim loại nặng và hóa chất độc hại rất cao, chẳng hạn như thạch tín (asen), chì hoặc thủy ngân. Khi người dân mua về tự nghiền mịn để uống, những tạp chất độc hại đi kèm sẽ nhanh chóng ngấm vào máu, gây ngộ độc mạn tính hoặc phá hủy gan và thận mà người dùng không hề hay biết.

Bên cạnh đó, việc bảo quản lưu huỳnh ở điều kiện thông thường dễ tạo ra các sản phẩm oxy hóa độc hại như khí lưu huỳnh dioxit (SO2). Báo cáo khoa học về độc tính của lưu huỳnh đã chỉ ra rằng các chất bay hơi độc hại của lưu huỳnh trong môi trường có thể gây co thắt phế quản, viêm phế quản và làm tăng sức cản đường thở nghiêm trọng ^[2]. Nếu vô tình hít phải bột lưu huỳnh mịn trong quá trình pha chế, hệ hô hấp của người dùng cũng sẽ bị tổn thương nặng nề ^[2].

Đau khớp và giải độc: Hiểu đúng để điều trị trúng

Cơn đau khớp thường xuất phát từ quá trình thoái hóa sụn khớp, viêm màng hoạt dịch, lắng đọng tinh thể urat hoặc các bệnh tự miễn như viêm khớp dạng thấp. Quá trình này đòi hỏi sự can thiệp của các biện pháp chuyên khoa như kiểm soát cân nặng, vận động trị liệu và dùng các thuốc kháng viêm, điều hòa miễn dịch đã được kiểm chứng an toàn.

Việc uống bột diêm sinh hoàn toàn không tác động đến cơ chế gây đau hay quá trình tái tạo sụn khớp. Một số người lầm tưởng lưu huỳnh giúp giảm đau khớp vì nghe nói đến các hợp chất hữu cơ chứa lưu huỳnh như MSM (Methylsulfonylmethane) hay glucosamine sulfate được bày bán trên thị trường. Tuy nhiên, lưu huỳnh vô cơ dạng bột thô khác biệt hoàn toàn về cấu trúc hóa học và sinh khả dụng so với các hợp chất hữu cơ đó.

Về vấn đề "giải độc", cơ thể con người đã có hệ thống thanh lọc tự nhiên vô cùng hoàn hảo gồm gan, thận, ruột và da. Không có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh bột lưu huỳnh vô cơ giúp tăng cường chức năng thải độc của gan hay thận; ngược lại, việc uống hóa chất này còn làm gan và thận phải gánh thêm áp lực chuyển hóa chất lạ [1, 8].

Những đối tượng tuyệt đối không được tự ý dùng diêm sinh

Do tính chất kích ứng và độc tính chưa được kiểm soát trên người, việc tự ý uống bột diêm sinh mang lại rủi ro rất lớn cho tất cả mọi người, đặc biệt là các nhóm sau:

• Người có bệnh lý đường tiêu hóa: Những người bị viêm loét dạ dày, trào ngược thực quản, viêm ruột mạn tính sẽ bị kích ứng niêm mạc dữ dội, dễ dẫn đến đau thượng vị, buồn nôn, tiêu chảy cấp tính do khí hydro sunfua sinh ra tại ruột ^[1].
• Người mắc bệnh gan, thận mạn tính: Khả năng chuyển hóa và bài tiết sunfat bị suy giảm có thể dẫn đến ứ trệ chất chuyển hóa và gia tăng gánh nặng độc học lên các cơ quan đang suy yếu ^[1].
• Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện hoàn toàn không có bất kỳ dữ liệu khoa học tin cậy nào về tính an toàn của việc uống lưu huỳnh trên các đối tượng nhạy cảm này. Bất kỳ sự phơi nhiễm hóa chất vô cơ nào cũng có thể đe dọa sự phát triển của thai nhi và sức khỏe của trẻ nhỏ.
• Người cao tuổi bị đau khớp: Người già thường có nhiều bệnh nền phối hợp và chức năng tạng suy giảm, việc uống bột diêm sinh thô dễ dẫn đến rối loạn điện giải do tiêu chảy hoặc ngộ độc cấp tính.

Áp dụng thực tế để chăm sóc xương khớp an toàn

Thay vì mạo hiểm sức khỏe với bột diêm sinh thô, người bị đau khớp và mong muốn thanh lọc cơ thể cần áp dụng các biện pháp đã được y học chứng minh rõ ràng:

• Thăm khám chuyên khoa: Khi bị sưng đau khớp kéo dài, người bệnh nên đến các cơ sở y tế uy tín để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân và nhận phác đồ điều trị phù hợp từ bác sĩ.
• Bổ sung dinh dưỡng cân bằng: Để khớp khỏe mạnh, hãy cung cấp lưu huỳnh hữu cơ một cách an toàn thông qua chế độ ăn giàu đạm cân đối, bao gồm thịt nạc, cá, trứng, các loại đậu và rau họ cải ^[2].
• Uống đủ nước và tăng cường vận động: Uống đủ nước mỗi ngày và duy trì thói quen tập luyện nhẹ nhàng như đi bộ, bơi lội sẽ giúp bôi trơn khớp tự nhiên và hỗ trợ hệ bài tiết đào thải độc tố hiệu quả nhất.
• Cảnh giác trước các bài thuốc truyền miệng: Tuyệt đối không tự ý mua và nuốt các loại bột hóa chất, khoáng vật không rõ nguồn gốc hoặc chưa được Bộ Y tế cấp phép lưu hành dùng cho đường uống.

Lời đồn thổi về việc uống bột diêm sinh để giải độc hay trị đau khớp là phản khoa học và tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng. Người bệnh cần tỉnh táo, loại bỏ các hủ tục truyền miệng nguy hại và lắng nghe tư vấn chuyên môn từ bác sĩ để bảo vệ sức khỏe xương khớp lâu dài.