Sự thật về rễ rung rúc chữa viêm gan: Bằng chứng tới đâu?

Lời đồn về rễ rung rúc và thực tế khoa học

Trong dân gian, cây rung rúc (tên khoa học Berchemia lineata) thường được truyền tai nhau như một vị thuốc mát gan, giải độc, thậm chí chữa khỏi các chứng viêm gan cấp và mạn tính. Nhiều người bệnh vì e ngại thuốc tây hoặc chuộng thảo dược tự nhiên đã tìm mua rễ cây này về sắc nước uống hàng ngày. Thói quen này xuất phát từ việc rễ rung rúc từng được sử dụng lâu đời trong y học bản địa tại một số khu vực như tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc để xử lý một số chứng bệnh ^[1].

Tuy nhiên, câu trả lời trực tiếp cho việc rễ rung rúc có thể "chữa khỏi bệnh viêm gan" ở người hay không là: Hiện tại chưa có cơ sở khoa học khẳng định. Các bằng chứng thực nghiệm mới chỉ dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng trên động vật thí nghiệm, cho thấy tiềm năng hạ men gan và chống oxy hóa. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người để xác nhận hiệu quả điều trị bệnh viêm gan ^[1], ^[2].

Cơ chế bảo vệ gan được lý giải ra sao?

Ở cấp độ tế bào, quá trình tổn thương gan do hóa chất độc hại, virus hay chuyển hóa đều có sự tham gia sâu sắc của phản ứng căng thẳng oxy hóa (oxidative stress) ^[2]. Khi gan bị tấn công, các gốc tự do được sinh ra ồ ạt, tấn công màng tế bào thông qua hiện tượng peroxy hóa lipid, phá hủy cấu trúc tế bào gan và giải phóng ồ ạt men gan vào máu.

Các hoạt chất tự nhiên từ thực vật thường phát huy tác dụng bảo vệ gan thông qua hoạt tính chống oxy hóa ^[2]. Chúng giúp kích hoạt hệ thống phòng thủ nội sinh của cơ thể, dọn dẹp các gốc tự do và ngăn chặn chuỗi phản ứng phá hủy màng tế bào ^[2]. Đối với chiết xuất rễ cây rung rúc, cơ chế bảo vệ gan cũng được ghi nhận chủ yếu đến từ việc ức chế quá trình peroxy hóa lipid màng và gia tăng hoạt lực của các enzyme chống oxy hóa nội sinh ^[1].

Dữ liệu thực nghiệm trên động vật nói gì?

Để làm rõ tiềm năng sinh học của rễ rung rúc, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2015 đã tiến hành khảo sát tác dụng bảo vệ gan của dịch chiết ethanol từ rễ cây rung rúc (Berchemia lineata) ^[1]. Nghiên cứu được thực hiện trên mô hình chuột bị gây độc gan cấp tính bằng hóa chất carbon tetrachloride (CCl4) ^[1].

Trong thử nghiệm này, dịch chiết ethanol rễ rung rúc (BELE) được cho chuột uống liên tục trong 7 ngày với các mức liều 100 mg/kg, 200 mg/kg và 400 mg/kg thể trọng ^[1]. Các nhà nghiên cứu tiến hành đo lường nồng độ các men gan gồm ALT, AST, ALP, nồng độ bilirubin toàn phần (TBIL), albumin (ALB), globulin (GLB), protein toàn phần (TP), đồng thời định lượng enzyme chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) và sản phẩm thoái hóa lipid malondialdehyde (MDA) trong mô gan ^[1].

Kết quả cho thấy, ở mức liều 400 mg/kg dùng trong 7 ngày, dịch chiết rễ rung rúc làm giảm rõ rệt các chỉ số tổn thương gan so với nhóm chuột đối chứng bị nhiễm độc: men ALT giảm còn 56,25 U/L, AST giảm còn 297,67 U/L, ALP giảm còn 188,20 U/L và bilirubin toàn phần giảm xuống 17,90 mol/L, đồng thời nồng độ protein toàn phần tăng lên 64,67 g/L ^[1].

Bên cạnh đó, dịch chiết thể hiện tác dụng phụ thuộc vào liều lượng: khi tăng liều từ 100, 200 lên 400 mg/kg, hoạt tính enzyme SOD tăng dần theo các mức 291,17; 310,32 và 325,67 U/mg protein, trong khi chỉ số oxy hóa MDA giảm tương ứng còn 7,27; 6,77 và 5,33 nmol/mg protein ^[1]. Phân tích giải phẫu bệnh cũng xác nhận mô gan của chuột được cải thiện rõ rệt, giảm bớt tình trạng thoái hóa, hoại tử tế bào gan diện rộng, giảm thâm nhiễm tế bào viêm, giảm sung huyết và giãn xoang mạch ^[1].

Bằng chứng hiện tại: Tiềm năng nhưng còn khoảng cách lớn

Mặc dù thử nghiệm trên chuột cho thấy kết quả khả quan đối với tình trạng tổn thương gan cấp tính, giới hạn lớn nhất là dữ liệu này chỉ giới hạn trên động vật thực nghiệm ^[1]. Độc chất CCl4 dùng để gây hoại tử tế bào gan ở chuột không hoàn toàn tương đồng với căn nguyên viêm gan virus (như viêm gan B, C) hay viêm gan tự miễn ở người.

Một tổng quan khoa học năm 2016 về các hợp chất tự nhiên bảo vệ gan chỉ ra rằng, dù nhiều hoạt chất thực vật thể hiện tác dụng vượt trội trên mô hình động vật và tế bào nuôi cấy, sự thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên người vẫn là rào cản lớn nhất khiến giới y khoa chính thống chưa thể công nhận ^[2]. Việc chiết xuất dùng trong phòng thí nghiệm bằng dung môi ethanol được kiểm soát nồng độ chặt chẽ hoàn toàn khác với việc người dân tự đào rễ cây, phơi khô rồi đun nấu tại nhà ^[1].

Những hiểu lầm tai hại khi dùng rễ rung rúc

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng khái niệm "hạ men gan trên động vật" với "chữa khỏi bệnh viêm gan ở người" ^[1], ^[2]. Viêm gan ở người, đặc biệt là viêm gan virus, đòi hỏi các phác đồ ức chế virus đặc hiệu và theo dõi tải lượng virus nghiêm ngặt. Rễ rung rúc không thể thay thế các thuốc kháng virus hay thuốc điều trị đặc hiệu do bác sĩ chỉ định.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống càng nhiều càng tốt. Khi tự ý sắc nấu các loại rễ cây không rõ nguồn gốc, người dùng đối mặt với nguy cơ tồn dư nấm mốc, kim loại nặng, hoặc tạp chất gây độc trực tiếp cho gan và thận. Ngoài ra, việc dùng dược liệu liều cao chưa được nghiên cứu độc tính bán trường diễn có thể tạo thêm gánh nặng chuyển hóa cho lá gan vốn đang bị tổn thương.

Ai nên thận trọng với dược liệu này?

Do thiếu hoàn toàn các dữ liệu an toàn trên người, nhóm đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên tự ý dùng rễ rung rúc. Dược tính và các hoạt chất chưa kiểm chứng có thể gây ảnh hưởng xấu tới thai nhi hoặc sự phát triển của trẻ nhỏ.

Những người đang mắc bệnh gan mạn tính tiến triển, xơ gan, suy gan hoặc đang sử dụng các thuốc điều trị bệnh nền cần thận trọng tối đa. Việc tự ý đưa thêm các dịch chiết thảo mộc vào cơ thể có thể gây tương tác thuốc bất lợi, làm thay đổi sinh khả dụng của thuốc điều trị chính hoặc gây viêm gan nhiễm độc thứ phát ^[2]. Người bệnh phải luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn dùng bất kỳ bài thuốc dân gian nào.

Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng

Hiện tại, khoa học chưa có khuyến cáo chính thức về liều lượng, cách chế biến hay thời điểm sử dụng rễ rung rúc cho người bệnh ^[1], ^[2]. Người tiêu dùng không nên tự ý thu hái hoặc mua rễ trôi nổi trên thị trường để chữa bệnh viêm gan. Nếu sử dụng như một loại thảo mộc hỗ trợ thông thường theo y học cổ truyền, chỉ nên dùng với lượng vừa phải dưới sự hướng dẫn của thầy thuốc đông y có chứng chỉ hành nghề.

Để bảo vệ gan một cách khoa học, người dân nên xây dựng lối sống điều độ, tiêm phòng vaccine viêm gan đầy đủ, hạn chế rượu bia, ăn uống cân bằng và khám sức khỏe định kỳ. Khi có dấu hiệu nghi ngờ viêm gan như mệt mỏi, vàng da, nước tiểu sẫm màu, cần đến cơ sở y tế chuyên khoa để xét nghiệm và chẩn đoán chính xác.

Tóm lại, rễ rung rúc là một dược liệu tiềm năng với khả năng chống oxy hóa và giảm men gan đã được ghi nhận trên mô hình chuột thí nghiệm ^[1]. Tuy nhiên, từ phòng thí nghiệm tới viên thuốc chữa bệnh trên người là một chặng đường dài cần nhiều thử nghiệm lâm sàng kiểm chứng ^[2]. Người bệnh không nên vì tin vào lời đồn truyền miệng mà bỏ lỡ cơ hội điều trị y khoa chuẩn mực.