Đúng hay sai: Uống hồng sâm buổi tối luôn gây mất ngủ?

Nhiều người có thói quen dùng thảo dược bồi bổ sức khỏe hàng ngày để tăng cường thể lực và giảm mệt mỏi. Trong số đó, hồng sâm Hàn Quốc là vị thuốc bổ phổ biến, nhưng đi kèm nỗi lo dùng vào buổi chiều tối sẽ gây kích thích thần kinh làm trằn trọc suốt đêm. Quan niệm "uống hồng sâm buổi tối luôn gây mất ngủ" xuất hiện phổ biến trong đời sống hàng ngày.

Khẳng định uống hồng sâm buổi tối "luôn luôn" gây mất ngủ là nhận định chưa hoàn toàn chính xác theo các cơ sở nghiên cứu thực nghiệm. Tác động của thảo dược này đến giấc ngủ phụ thuộc vào thời gian sử dụng kéo dài hay dùng tức thời, cơ chế điều hòa thần kinh của từng cơ thể và sự tương tác phức tạp của hệ thống thụ thể trong não bộ ^[1].

Cơ chế tác động lên hệ thần kinh và giấc ngủ

Cơ chế điều hòa chu kỳ thức - ngủ của con người diễn ra dựa trên hai quá trình chính: áp lực cân bằng nội môi giấc ngủ (nhu cầu ngủ tăng dần theo thời gian thức) và nhịp sinh học theo chu kỳ ngày - đêm 24 giờ ^[2]. Trục thần kinh điều hòa cảm giác tỉnh táo và hưng phấn có thể bị can thiệp bởi nhiều yếu tố chuyển hóa. Trong y học cổ truyền, việc não bộ thiếu nuôi dưỡng dẫn tới mất cân bằng âm dương cũng được mô tả là nguyên nhân kích thích thần kinh gây khó ngủ ^[3].

Tuy nhiên, ở góc độ dược lý học thần kinh, chiết xuất hồng sâm lại cho thấy sự can thiệp đến hệ thống truyền dẫn ức chế thần kinh GABA. Cụ thể, hệ thống thụ thể GABAA đóng vai trò then chốt trong việc làm dịu hoạt động vỏ não, mở đường cho giấc ngủ sóng chậm diễn ra ổn định ^[1]. Tác động này giúp giải thích tại sao một dược liệu mang tính bổ trợ khí lực không hẳn lúc nào cũng làm hưng phấn hay phá vỡ tiến trình nghỉ ngơi tự nhiên của cơ thể.

Bằng chứng khoa học về chiết xuất hồng sâm đối với giấc ngủ

Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2012 đã khảo sát tác động của việc dùng lặp lại chiết xuất hồng sâm Hàn Quốc (Korea Red Ginseng Extract - RGE) lên cấu trúc giấc ngủ trên mô hình chuột ^[1]. Động vật thí nghiệm sau khi hồi phục phẫu thuật được cho uống chiết xuất hồng sâm với liều lượng 200 mg/kg mỗi ngày trong thời gian liên tục 9 ngày ^[1]. Dữ liệu sóng não điện não đồ (EEG) và các dấu hiệu đa ký giấc ngủ được ghi lại trong vòng 6 giờ (từ 11 giờ trưa đến 5 giờ chiều) vào các ngày thứ 1, thứ 5 và thứ 9 ^[1].

Kết quả thử nghiệm cho thấy vào ngày thứ 1 và thứ 5, chiết xuất hồng sâm chưa tạo ra thay đổi về mật độ công suất sóng não trong các giai đoạn giấc ngủ ^[1]. Tuy nhiên, đến ngày thứ 9, việc dùng hồng sâm liên tục đã làm tăng đáng kể sóng alpha (tần số 8,0 đến 13,0 Hz) trong cả giấc ngủ cử động mắt không nhanh (NREM) lẫn cử động mắt nhanh (REM) ^[1]. Tổng thời gian ngủ và thời lượng giấc ngủ NREM tăng lên, trong khi tỷ lệ thời gian thức giấc tổng thể giảm xuống rõ rệt vào ngày thứ 9 ^[1]. Số chu kỳ thức - ngủ cũng giảm đi, cho thấy sự ổn định hơn của giấc ngủ ^[1].

Về mặt sinh hóa mô não, các nhà nghiên cứu ghi nhận mức độ biểu hiện quá mức của enzyme glutamic acid decarboxylase (GAD) tại vùng dưới đồi của nhóm dùng hồng sâm ^[1]. Đồng thời, mức tiểu đơn vị alpha và beta của thụ thể GABAA ở vùng dưới đồi cũng có sự biến đổi điều hòa ^[1]. Các kết quả này chứng minh việc dùng chiết xuất hồng sâm lặp lại có khả năng hỗ trợ tăng thời lượng giấc ngủ sâu NREM thông qua việc điều hòa hệ thống dẫn truyền thần kinh GABAA chứ không gây phá hủy cấu trúc giấc ngủ ^[1].

Giới hạn của bằng chứng và khác biệt cá thể

Dù nghiên cứu ghi nhận tác dụng gia tăng giấc ngủ NREM, người tiêu dùng cần lưu ý đây là nghiên cứu tiến hành trên động vật (chuột), chưa phải là thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên quy mô lớn trên người ^[1]. Do đó, dữ liệu hiện tại chỉ cung cấp bằng chứng tiền lâm sàng rằng hồng sâm có khả năng điều hòa hệ GABAA, không thể tự ý ngoại suy tuyệt đối liều lượng 200 mg/kg của chuột sang cơ thể người ^[1].

Bên cạnh đó, việc rối loạn giấc ngủ trên thực tế rất đa dạng và phức tạp. Rối loạn nhịp sinh học có thể đến từ các nguyên nhân ngoại sinh như lệch múi giờ (jet lag), làm việc theo ca, hoặc các nguyên nhân nội sinh như hội chứng pha ngủ muộn, nhịp ngủ - thức không đều [4, 6]. Một số người có thể trạng nhạy cảm hoặc phản ứng thần kinh hưng phấn mạnh với các hoạt chất sinh học lúc mới dùng, dẫn tới cảm giác tỉnh táo tạm thời nếu uống sát giờ đi ngủ.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hồng sâm

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng tác dụng bồi bổ, tăng cường sức khỏe của hồng sâm với việc nó sẽ kích thích gây mất ngủ tương tự như caffein. Caffein cạnh tranh thụ thể adenosine gây ức chế cơn buồn ngủ, trong khi hồng sâm hoạt động theo hướng thúc đẩy các thành phần của hệ thống GABA sau thời gian tích lũy ^[1]. Sự gia tăng mật độ sóng alpha và thời gian ngủ sâu NREM trong nghiên cứu cho thấy dược liệu này có xu hướng ổn định giấc ngủ về lâu dài ^[1].

Một hiểu lầm khác là cho rằng uống một liều duy nhất có thể gây tác động ngay tức thì lên chất lượng nghỉ ngơi ban đêm. Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra rằng ở ngày đầu tiên và ngày thứ năm dùng liều 200 mg/kg, các thông số sóng não của giấc ngủ NREM hay REM chưa hề có sự thay đổi rõ rệt; hiệu quả hỗ trợ kéo dài giấc ngủ NREM và giảm tỷ lệ thức giấc chỉ xuất hiện khi dùng lặp lại đến ngày thứ 9 ^[1].

Những ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người bị rối loạn giấc ngủ do lệch pha nhịp sinh học nội sinh, bệnh nhân mất ngủ mạn tính hoặc người có bệnh nền tâm thần kinh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm bổ trợ nào [4, 6]. Đối với các trường hợp mất ngủ đi kèm trầm cảm, rối loạn ám ảnh cưỡng chế hay các bệnh lý thần kinh phức tạp, nguyên nhân gây trằn trọc thường gắn liền với sự rối loạn nhịp thức - ngủ sâu xa cần các liệu pháp can thiệp y khoa chuyên biệt ^[4].

Người có thể trạng đặc biệt dễ bốc hỏa, trạng thái kích thích thần kinh, hoặc đang dùng các thuốc an thần tác động lên thụ thể GABAA (như benzodiazepine hoặc các thuốc không phải benzodiazepine) cũng không nên tự ý kết hợp hồng sâm liều cao để tránh tương tác bất lợi [6, 8]. Hiện chưa có đủ nghiên cứu an toàn chi tiết trên phụ nữ có thai và đang cho con bú đối với các chiết xuất đậm đặc, nhóm đối tượng này bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ điều trị.

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn

Để tận dụng lợi ích bồi bổ của hồng sâm Hàn Quốc mà không làm xáo trộn nhịp sinh hoạt, người tiêu dùng nên dùng liều lượng vừa phải theo đúng chỉ dẫn của nhà sản xuất hoặc chuyên gia y tế. Khi mới bắt đầu, nên uống vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều để theo dõi phản ứng của cơ thể đối với mức độ tỉnh táo tinh thần.

Nếu cơ địa nhạy cảm, không nên dùng hồng sâm vào thời điểm quá muộn sát giờ lên giường. Giữ nhịp sinh học ổn định bằng cách tiếp xúc đủ ánh sáng ban ngày và duy trì giờ đi ngủ đều đặn là nền tảng cốt lõi cho một giấc ngủ ngon [1, 4]. Nếu xuất hiện cảm giác bồn chồn khó ngủ kéo dài, cần giảm liều hoặc tạm ngừng và tham vấn nhân viên y tế để tìm nguyên nhân chính xác.

Hồng sâm Hàn Quốc không phải là nguyên nhân "chắc chắn" gây mất ngủ khi dùng buổi tối, bởi các hoạt chất của nó đã được chứng minh tiền lâm sàng giúp hỗ trợ giấc ngủ sâu qua hệ GABAA khi sử dụng dài ngày ^[1]. Tuy nhiên, việc phản ứng tức thời còn tùy thuộc cơ địa từng cá nhân. Một lối sống cân bằng, thời điểm sử dụng hợp lý và việc thăm khám y khoa khi có rối loạn giấc ngủ kéo dài luôn là giải pháp an toàn và khoa học nhất.