Nhiều người có thói quen dùng hồng sâm Hàn Quốc để bồi bổ sức khỏe, tăng cường thể lực và cải thiện tuần hoàn máu. Tuy nhiên, người bị huyết áp cao thường mang tâm lý e ngại, lo lắng loại thảo dược này có tính nhiệt, dễ gây bốc hỏa và làm huyết áp tăng vọt bất ngờ.
Dữ liệu lâm sàng hiện nay cho thấy hồng sâm Hàn Quốc không làm bùng phát cơn tăng huyết áp nguy hiểm như định kiến thông thường, trái lại còn có xu hướng hỗ trợ hạ chỉ số huyết áp khiêm tốn [1]. Mặc dù vậy, hiệu quả thực tế phụ thuộc nhiều vào từng hoạt chất chuyên biệt, liều lượng và tình trạng dùng thuốc nền của từng cá nhân [1] [2].
Cơ chế tác động của hồng sâm lên lòng mạch
Hồng sâm thực chất là nhân sâm tươi đã qua quy trình hấp sấy nhiệt nhằm gia tăng hàm lượng hoạt chất quý, đặc biệt là nhóm ginsenoside [3] [4]. Khi vào cơ thể, các hợp chất sinh học này tương tác với hệ thống mạch máu thông qua nhiều con đường sinh lý khác nhau.
Cơ chế điều hòa huyết áp nổi bật nhất của hồng sâm liên quan mật thiết đến oxit nitric (NO) sản sinh từ tế bào nội mô mạch máu [4] [5]. Hoạt chất ginsenoside Rg3 kích thích tăng cường mức độ phosphoryl hóa enzym tổng hợp NO (eNOS), giúp giải phóng NO vào huyết tương [5]. NO đóng vai trò kích hoạt sự giãn nở của các tế bào cơ trơn mạch máu, từ đó làm giảm trở lực lòng mạch và kéo giảm huyết áp [4] [5]. Ngoài ra, ở những người chịu nhiều căng thẳng tinh thần, hồng sâm còn hỗ trợ làm giảm nồng độ hormone epinephrine, góp phần ổn định hoạt động của hệ thần kinh giao cảm [6].
Các bằng chứng nghiên cứu lâm sàng nói gì?
Để đánh giá tính xác thực của hồng sâm đối với huyết áp người bệnh, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ.
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2017 đã sàng lọc 528 bài báo khoa học và chọn ra 9 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên bệnh nhân tiền tăng huyết áp hoặc tăng huyết áp [1]. Phân tích cho thấy hai nghiên cứu ghi nhận tác dụng cấp tính của hồng sâm Hàn Quốc giúp hạ huyết áp tâm thu trung bình 6,52 mmHg và huyết áp tâm trương 5,21 mmHg trên 54 người bệnh [1]. Đánh giá dài hạn qua 2 nghiên cứu khác trên 183 bệnh nhân cũng khẳng định hồng sâm làm giảm huyết áp tâm thu 2,92 mmHg và huyết áp tâm trương 3,19 mmHg so với nhóm dùng giả dược [1]. Điểm hạn chế được ghi nhận là số lượng thử nghiệm đủ tiêu chuẩn còn ít và cần thêm các RCT quy mô lớn hơn trong tương lai [1].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2020 trên 80 người mắc đồng thời đái tháo đường tuýp 2 và tăng huyết áp đã khảo sát việc bổ sung phối hợp hồng sâm Hàn Quốc làm giàu Rg3 cùng nhân sâm Mỹ với liều 2,25 g/ngày chia làm 3 lần [2]. Sau 12 tuần kết hợp với phác đồ điều trị chuẩn, huyết áp tâm thu trung tâm ở nhóm dùng sâm giảm 4,69 mmHg, áp lực cuối tâm thu giảm 6,60 mmHg, diện tích dưới đường cong huyết áp tâm thu và tâm trương cũng giảm đáng kể [2]. Dù vậy, nghiên cứu chưa thấy thay đổi rõ rệt ở chỉ số phản ứng xung huyết (RHI) hay tốc độ lan truyền sóng mạch (PWV) [2].
Trước đó, một nghiên cứu lâm sàng năm 2019 công bố trên 80 người bệnh đái tháo đường kèm tăng huyết áp (huyết áp tâm thu 140-160 mmHg hoặc đang điều trị) cũng dùng liều kết hợp 2,25 g/ngày trong 12 tuần [7]. Kết quả ghi nhận huyết áp tâm thu lưu động 24 giờ giảm trung bình 3,98 mmHg, kèm theo cải thiện đường huyết HbA1c giảm 0,35%, hạ cholesterol toàn phần và triglyceride [7]. Không có biến cố bất lợi nào được báo cáo về mặt an toàn trong thử nghiệm này [7].
Đối với bạch sâm Hàn Quốc (loại phơi khô không qua hấp sấy), một nghiên cứu bắc cầu liều cấp tính năm 2014 trên 25 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 dùng liều 1 g, 3 g hoặc 6 g ghi nhận liều 3 g giúp cải thiện chỉ số gia tăng động mạch (AI) [3]. Tuy nhiên, bạch sâm cấp tính không làm thay đổi các thông số huyết áp lưu động hay đường huyết khác [3].
Về tác động tuần hoàn ở người khỏe mạnh, thử nghiệm năm 2013 với liều 1.500 mg chiết xuất hồng sâm Hàn Quốc mỗi ngày trong 8 tuần cho thấy sự chênh lệch nhiệt độ bề mặt cơ thể giảm đáng kể trên ảnh nhiệt kỹ thuật số, phản ánh lưu thông máu được cải thiện [8]. Dù vậy, vận tốc tuần hoàn máu trên siêu âm Doppler và các yếu tố đông máu không biến động đáng kể [8].
Bằng chứng tiền lâm sàng trên động vật
Trước khi tiến hành trên người, các cơ chế đã được làm rõ qua nhiều mô hình thí nghiệm trên chuột tăng huyết áp vô căn (SHR).
Một nghiên cứu năm 2014 trên chuột SHR chỉ ra rằng chiết xuất hồng sâm làm giàu Rg3 đưa qua đường sonde dạ dày đã kích hoạt sản sinh NO huyết thanh, gây giãn mạch phụ thuộc nội mô và làm giảm độ dày lớp nội trung mạc động mạch chủ [4]. Nghiên cứu cũng lưu ý sinh khả dụng đường uống của Rg3 nguyên bản khá thấp (khoảng 2,63%) và tỷ lệ Rg3 tự nhiên trong hồng sâm thường dưới 0,5% [4].
Nghiên cứu tiếp theo năm 2016 so sánh giữa hồng sâm thường và hồng sâm làm giàu Rg3 ở chuột SHR và chuột huyết áp bình thường WKY [5]. Sau 3 giờ tiêm liều 3 mg/kg, hồng sâm làm giàu Rg3 giúp hạ huyết áp tâm thu và tâm trương rõ rệt ở nhóm chuột tăng huyết áp, trong khi hồng sâm thông thường chưa tạo ra khác biệt đáng kể [5]. Đáng chú ý, ở nhóm chuột huyết áp bình thường WKY, cả hai dạng sâm đều không làm tụt huyết áp dưới ngưỡng bình thường [5].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng
Tổng hợp các bằng chứng cho thấy hồng sâm Hàn Quốc mang lại tiềm năng hỗ trợ cải thiện huyết áp ở mức độ khiêm tốn thay vì gây tăng huyết áp kịch phát [1] [2] [7]. Tác động này có tính thích ứng tốt, thể hiện qua việc kích hoạt NO để hỗ trợ giãn mạch khi huyết áp tăng cao nhưng không làm hạ huyết áp ở cá thể bình thường [5].
Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại vẫn tồn tại rào cản nhất định. Mức giảm huyết áp ghi nhận được ở các thử nghiệm người thường dao động từ 2 đến 6 mmHg, mang ý nghĩa bổ trợ chứ không đủ mạnh để thay thế hoàn toàn thuốc đặc trị [1] [2] [7]. Phần lớn các nghiên cứu lâm sàng kết hợp hiệu quả tốt lại sử dụng dạng bào chế chuyên biệt làm giàu ginsenoside Rg3 hoặc phối hợp cùng sâm Mỹ, vốn có hàm lượng hoạt chất khác biệt so với các sản phẩm củ sâm thô ngâm tẩm trôi nổi ngoài thị trường [2] [7] [4].
Hiểu lầm thường gặp về hồng sâm và huyết áp
Nhiều người tin rằng hễ uống sâm là huyết áp sẽ vọt lên lập tức và gây tai biến mạch máu não. Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi cho thấy hồng sâm sử dụng đúng liều lượng dung nạp tốt, an toàn và hỗ trợ giảm nhẹ huyết áp chứ không làm bùng phát cơn tăng áp cấp [1] [7].
Ngược lại, quan niệm hồng sâm có thể "chữa dứt điểm" bệnh tăng huyết áp hoặc thay thế hoàn toàn thuốc Tây cũng là một sai lầm nguy hại. Trong tất cả các nghiên cứu lâm sàng kiểm soát tốt, hồng sâm chỉ được thêm vào như một liệu pháp hỗ trợ song song với chế độ điều trị chuẩn [2] [7]. Việc tự ý ngưng thuốc hạ áp để chuyển sang uống sâm có thể dẫn đến mất kiểm soát huyết áp trầm trọng.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Người có bệnh nền tăng huyết áp giai đoạn nặng chưa được kiểm soát ổn định hoặc huyết áp dao động thất thường không nên tự ý dùng các chế phẩm hồng sâm. Việc sử dụng cần có ý kiến theo dõi sát sao từ bác sĩ điều trị.
Người bệnh đang dùng các nhóm thuốc tim mạch, thuốc hạ áp hay thuốc chống đông máu cần hết sức cẩn trọng. Mặc dù thử nghiệm trên người khỏe mạnh ghi nhận liều 1.500 mg chiết xuất hồng sâm trong 8 tuần không làm thay đổi các yếu tố đông máu [8], sự tương tác dược lực học ở người có nhiều bệnh nền phức tạp vẫn cần được giám sát y khoa. Bệnh nhân đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết cũng cần theo dõi chặt vì hồng sâm phối hợp có thể làm giảm thêm chỉ số HbA1c [7].
Cách áp dụng thực tế an toàn
Nếu được bác sĩ điều trị đồng ý cho dùng bổ trợ, người bệnh tăng huyết áp nên ưu tiên chọn các sản phẩm hồng sâm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, minh bạch về hàm lượng ginsenoside. Tránh dùng các loại rượu sâm tự ngâm đậm đặc hoặc sâm tẩm nhiều đường hóa học.
Nghiên cứu lâm sàng ghi nhận mức liều phối hợp hồng sâm làm giàu Rg3 và nhân sâm Mỹ 2,25 g/ngày được chia uống nhiều lần trong ngày mang lại hiệu quả cải thiện huyết áp ổn định sau 12 tuần [2] [7]. Ở dạng chiết xuất đơn lẻ, mức liều 1.500 mg/ngày trong 8 tuần cũng cho thấy độ an toàn tốt [8]. Người dùng nên uống vào ban ngày, tránh dùng vào buổi tối muộn để hạn chế nguy cơ mất ngủ hoặc hưng phấn thần kinh.
Hồng sâm Hàn Quốc có bằng chứng khoa học hỗ trợ cải thiện tuần hoàn và hạ nhẹ huyết áp chứ không phải tác nhân gây tăng huyết áp nguy hiểm nếu dùng đúng cách. Tuy nhiên, thảo dược này chỉ đóng vai trò hỗ trợ lối sống, người bệnh tuyệt đối không tự ý bỏ phác đồ thuốc hạ áp và cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng.
